Ανησυχητική είναι η εικόνα που σκιαγραφούν οι δείκτες στην Ελλάδα σε σύγκριση με τα προ οικονομικής κρίσης δεδομένα, σύμφωνα με την καταγραφή που έχει κάνει το Εργαστήριο Γεωγραφίας της Εργασίας του τμήματος Γεωγραφίας, του Πανεπιστήμιου Αιγαίου.
Μελετώντας μια σειρά μεταβλητών που σχετίζονται άμεσα με το εγχώριο εργασιακό τοπίο, οι ερευνητές αναδεικνύουν σημαντικές τάσεις που παγιώνονται στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια. «Παρατηρούμε μια αγορά εργασίας που μεταβάλλεται, στρέφεται δηλαδή σε άλλους τομείς, αλλά το κυριότερο συρρικνώνεται», σημείωσε ο Στέλιος Γκιάλης, καθηγητής και ακαδημαϊκός συντονιστής του Ερευνητικού Εργαστηρίου της Γεωγραφίας της Εργασίας.
Ενα συρρικνωμένο δυναμικό σε μια χώρα που γερνάει
Το πιο ανησυχητικό εύρημα κατά τον ίδιο είναι η μείωση του εργατικού δυναμικού, που συνδέεται άμεσα με το δημογραφικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει η Ελλάδα αλλά και τη φυγή ξένων. Οπως υπογραμμίζει, το εργατικό δυναμικό, δηλαδή οι απασχολούμενοι και οι άνεργοι ηλικίας μεταξύ 15 και 65 ετών, έχουν μειωθεί κατά περίπου 300.000 άτομα. Αν αυτό συνδυαστεί και με τη μείωση της νεανικής απασχόλησης γίνεται φανερό πως ένα μέρος του κενού στην αγορά εργασίας καλύπτεται από μεγαλύτερες ηλικίες, δηλαδή συνταξιούχους που συνεχίζουν να εργάζονται. «Πρόκειται για ένα συρρικνωμένο δυναμικό σε μια χώρα που γερνάει ταχέως», παρατήρησε.
Η απασχόληση στον πρωτογενή και δευτερογενή τομέα, οι οποίοι είναι πολύ σημαντικοί για την οικονομία της χώρας και την καινοτομία που παράγει, μειώνεται.
Την ίδια στιγμή, οι τάσεις που διαφαίνονται στην απασχόληση αποκαλύπτουν, κατά τον καθηγητή, και την ύπαρξη ενός στρεβλού παραγωγικού μοντέλου το οποίο έχει υποστεί πολλαπλές κρίσεις. Είναι χαρακτηριστικό πως την ίδια στιγμή που οι τομείς του τουρισμού και της εστίασης και εν γένει των υπηρεσιών αυξάνουν τη δυναμική τους, η απασχόληση στον πρωτογενή και δευτερογενή τομέα, οι οποίοι είναι πολύ σημαντικοί για την οικονομία της χώρας και την καινοτομία που παράγει, μειώνεται. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η γεωργία και η βιομηχανία.
Ο Στέλιος Γκιάλης υπογράμμισε πως η πολιτεία πρέπει να μελετήσει τα δεδομένα αυτά και να σχεδιάσει πολιτικές που να δίνουν κίνητρα για την αναστροφή των παραπάνω τάσεων πριν αυτές καθιερωθούν.
Η ομάδα του Εργαστηρίου ιεράρχησε τις 10 μεταβλητές που πιστεύει πως αναδεικνύουν το πρόβλημα που αντιμετωπίζει η χώρα ανάλογα με τα απόλυτα μεγέθη των μεταβολών και τη σημασία των συνεπειών τους:
Η μερική απασχόληση εμφανίζεται ελαφρώς αυξημένη σε σχέση με την περίοδο πριν από την κρίση. Συγκεκριμένα, σε σχέση με το 2008 έχουν προστεθεί 17.200 εργαζόμενοι που απασχολούνται σε αυτό το μοντέλο εργασίας. Οπως αναφέρει η έκθεση, κατά την περίοδο των πολλαπλών κρίσεων η μερική απασχόληση χρησιμοποιήθηκε από τις επιχειρήσεις ως μέσο προσαρμογής στις δυσμενείς οικονομικές συνθήκες, καταγράφοντας αύξηση της τάξης του 100%, μεταξύ 2008-2019. Παρά τη σημαντική μείωσή της από το 2020, εξακολουθεί να βρίσκεται σε υψηλότερα επίπεδα.
Οι εργαζόμενοι με δεξιότητες μεσαίου επιπέδου, που απασχολούνται σε τεχνικά, χειρωνακτικά ή επαγγέλματα χειριστών μηχανών έχουν μειωθεί κατά 13.700 τα τελευταία 14 χρόνια. Σύμφωνα με τους ερευνητές, η μείωση αυτή οφείλεται μεταξύ άλλων στη συρρίκνωση κλάδων όπως η μεταποίηση και οι κατασκευές, στη σταδιακή αυτοματοποίηση καθώς και στην ακόμη πιο μεγάλη μετατόπιση της οικονομίας προς τον τομέα των υπηρεσιών.
Η μαζική απώλεια θέσεων εργασίας και το κλείσιμο μεγάλου αριθμού μικρομεσαίων επιχειρήσεων κατά την περίοδο 2008–2014 οδήγησαν τον κλάδο σε τόσο έντονη συρρίκνωση, ώστε η απασχόληση στον τομέα του εμπορίου να μην έχει καταφέρει να επανέλθει στα επίπεδα του 2008.
Περισσότερες από 100.000 θέσεις απασχόλησης στον νευραλγικό τομέα της βιομηχανίας μοιάζουν να έχουν χαθεί και ο κ. Γκιάλης φοβάται πως ενδεχόμενα αυτή η απώλεια να μην αναστρέφεται. Η απασχόληση στη βιομηχανία είχε φτάσει στο ναδίρ την περίοδο της οικονομικής κρίσης, αγγίζοντας το χαμηλότερο σημείο της το 2014, όταν κατέγραψε μείωση 39% σε σχέση το 2009. Παρά την αναιμική της ανάκαμψη μετά το 2018, δεν έχει επανέλθει στα αρχικά της επίπεδα, κάτι που σημαίνει, κατά την ερμηνεία των ερευνητών, πως η ελληνική μεταποίηση έχει απολέσει το ρόλο του δυναμικού κλάδου που σχετίζεται με ψηλή προστιθέμενη αξία και ποιοτικές θέσεις απασχόλησης.
Ανήκεστο βλάβη φαίνεται να έχει υποστεί η άλλοτε «ατμομηχανή» της ελληνικής οικονομίας, όπως αναφέρει η έκθεση, καθώς σε κάθε δύο θέσεις εργασίας στις κατασκευές η μία έχει χαθεί, χωρίς ορατές προοπτικές επανάκτησης των απωλειών και παρά την έντονη ανάκαμψη της οικοδομής της πρόσφατης περιόδου. Σύμφωνα με τα δεδομένα, οι καταγραφόμενες απώλειες είναι της τάξης του -100%.
Απώλεια περίπου 300.000 εργαζομένων ηλικίας 15-29 ετών μέσα σε 15 χρόνια καταγράφει η έκθεση επισημαίνοντας πως αυτή η μεταβολή συνδέεται με την υψηλή νεανική ανεργία, την επισφαλή απασχόληση και τη σημαντική μετανάστευση νέων στο εξωτερικό.
Παρότι η Ελλάδα εξακολουθεί να καταγράφει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά αυτοαπασχόλησης στην Ευρωπαϊκή Ενωση, οι αυτοπασχολούμενοι στη χώρα έχουν μειωθεί σε απόλυτο αριθμό. Οι ερευνητές αναφέρουν πως η μείωση αυτή αποτελεί αποκύημα της οικονομικής κρίσης που έφερε το κλείσιμο μεγάλου αριθμού μικρών επιχειρήσεων. Παράλληλα, η αυξημένη φορολογική και ασφαλιστική επιβάρυνση των μικρών επαγγελματιών οδήγησε πολλούς αυτοαπασχολούμενους είτε στη μισθωτή εργασία είτε στην έξοδο από την αγορά εργασίας.
Η απασχόληση ανακάμπτει σχεδόν γραμμικά από το 2014, με μια προσωρινή διακοπή λόγω της πανδημίας. Ωστόσο, δεν έχει φτάσει ακόμα τα επίπεδα του 2008, κάτι που σύμφωνα με την έκθεση ενδέχεται και να μην μπορεί να επιτευχθεί εξαιτίας της δημογραφικής συρρίκνωσης και της μείωσης του ενεργού πληθυσμού.
Η ερευνητική ομάδα έκρινε ως δεύτερη σημαντικότερη μεταβολή του εργασιακού τοπίου τη μεγάλη μείωση των απασχολούμενων σε γεωργία, κτηνοτροφία και αλιεία. Οπως τόνισε ο κ. Γκιάλης, είναι πλήρως ασύμβατο από τη μία να αυξάνεται ο τομέας της εστίασης και από την άλλη να μειώνεται η απασχόληση στη γεωργία. «Αυτό σημαίνει πως δεν υφίσταται καμία συνέργεια ώστε στα εστιατόρια να καταναλώνεται η εγχώρια παραγωγή του πρωτογενούς τομέα». Οπως σχολίασε, η τάση αυτή παρότι σχετίζεται με ζητήματα κουλτούρας, ότι οι νέοι δηλαδή επιλέγουν δυσκολότερα να μείνουν στην επαρχία, συνδέεται κυρίως με τη μη οικονομική βιωσιμότητα του τομέα αυτού. «Δεν μπορούμε να ζητάμε από έναν νέο να ζήσει στο χωριό του και παράλληλα να μην μπορεί να επιβιώσει διατηρώντας για παράδειγμα μια κτηνοτροφική μονάδα». Στους παράγοντες αυτούς προσέθεσε τη γήρανση του αγροτικού πληθυσμού καθώς και την κλιματική αλλαγή που τα τελευταία χρόνια έχει εκδηλωθεί με ακραία καιρικά φαινόμενα, όπως πλημμύρες και ξηρασία, που προκαλούν τεράστιες καταστροφές.
Οι σχεδόν 300.000 λιγότεροι δυνάμει εργαζόμενοι αποτελούν, σύμφωνα με την έκθεση, ίσως τη σημαντικότερη μακροπρόθεσμη πρόκληση για την ελληνική αγορά εργασίας. Το εργατικό δυναμικό της χώρας μειώνεται συνεχόμενα από το 2009 μέχρι το 2021 και παρουσιάζει μια μικρή άνοδο από το 2022 και μετά, χωρίς ωστόσο να προσεγγίζει τα δεδομένα της περιόδου πριν από την οικονομική κρίση. Η διαφορά αυτή, σύμφωνα με την έκθεση, αποτελεί «μια κομβικών διαστάσεων μείωση ενός τεράστιας σημασίας αναπτυξιακού μεγέθους – ίσως του πιο σημαντικού μετά τον συνολικό πληθυσμό».
Τη συγγραφή και επιμέλεια της έκθεσης ανέλαβαν ο Στέλιος Γκιάλης και η Αννα Σαρούκου.
