«Μπορεί να μην τα καταφέρω. Μπορεί να απογοητεύσω τους γονείς μου. Τι θα πουν οι καθηγητές μου αν δεν περάσω;». Οταν η πόρτα στο γραφείο της σχολικής ψυχολόγου κλείνει, η εικόνα του «δυνατού» παιδιού μένει για λίγο έξω. Σε αυτό το δωμάτιο, οι μαθητές μιλούν πιο ανοιχτά για το άγχος, την πίεση, την ανασφάλεια και τις σκέψεις που τους βαραίνουν. Η Ελένη Μπαμπούλα, σχολική ψυχολόγος σε γυμνάσιο και λύκειο της Αθήνας τα τελευταία οκτώ χρόνια, περιγράφει στην «Κ» όσα τής εκμυστηρεύονται έφηβοι που βρίσκουν το θάρρος να χτυπήσουν την πόρτα της.
«Οσο πλησιάζουμε προς τις εξετάσεις, η αγωνία εντείνεται. Συχνά ακούω μαθητές να εκφράζουν όλο και πιο πολλές σκέψεις, ότι ίσως δεν θυμούνται την ύλη που έχουν διαβάσει, ότι μπορεί να μην τα καταφέρουν. Τα συναισθήματα που περιγράφουν είναι κυρίως άγχους και ανασφάλειας σε σχέση με το τι θα ακολουθήσει», περιγράφει η ίδια τονίζοντας ωστόσο ότι το άγχος των εξετάσεων δεν αφορά μόνο τα παιδιά της τελευταίας τάξης του σχολείου αλλά και μικρότερων ηλικιών.
«Είναι πολύ συχνό να βλέπουμε αυτή την πίεση σε μαθητές που συνήθως έχουν καλές επιδόσεις και θέτουν υψηλούς στόχους, ανεξαρτήτως ηλικίας. Αυτό έχει να κάνει τόσο με τη δική τους εσωτερική πίεση, καθώς επενδύουν στους στόχους τους, όσο και με τις πιέσεις που προέρχονται από το σπίτι τους ή από τους εκπαιδευτικούς. Νιώθουν ότι πρέπει να τα πάνε καλά, να μην απογοητεύσουν», εξηγεί η κ. Μπαμπούλα.
Οταν όλη η οικογένεια ζει γύρω από τις εξετάσεις
Η χρονιά των Πανελλαδικών είναι μια περίοδος που συνήθως αλλάζει δραστικά τον τρόπο με τον οποίο μια οικογένεια οργανώνει την καθημερινότητά της. Οι έξοδοι και οι επισκέψεις στο σπίτι περιορίζονται, τα ταξίδια αναστέλλονται, το πρόγραμμα περιστρέφεται γύρω από την προετοιμασία των εξετάσεων.
«Μου μεταφέρουν τη στάση των γονιών, οι οποίοι τις περισσότερες φορές μοιάζουν να επενδύουν εξίσου στην όλη διαδικασία. Ακόμη κι αν δεν επικοινωνούν ρητά την αγωνία τους, τα παιδιά την αντιλαμβάνονται με άλλους τρόπους, όπως για παράδειγμα ότι όλη η οικογένεια στο σπίτι ακολουθεί καθημερινά το δικό τους πρόγραμμα, ότι αποφεύγει ακόμη και ολιγοήμερες εκδρομές ή συνήθειες προηγούμενων χρόνων. Μπροστά στις εξετάσεις, τα παιδιά αισθάνονται ότι είναι πολύ σημαντικό αυτό το “να πετύχεις” ή ακόμη και “να αριστεύσεις”», σημειώνει η κ. Μπαμπούλα.
Τα συμπτώματα του άγχους
Δεν είναι όμως μόνο οι σκέψεις που εκφράζουν τα παιδιά. Ενίοτε είναι και η συμπεριφορά μπροστά στην αγωνία των εξετάσεων, που ένας σχολικός ψυχολόγος καλείται να διαχειριστεί. «Παρατηρούμε συχνά ευερεθιστότητα, δυσκολία στη συγκέντρωση, απομόνωση ή και πλήρη απόσυρση από το μαθητικό περιβάλλον. Κάποιες φορές βλέπουμε ότι απουσιάζουν από τα μαθήματα ή ότι αποφασίζουν να εγκαταλείψουν την όλη διαδικασία: να μην αντιμετωπίσουν δηλαδή αυτό το άγχος που δεν μπορούν να διαχειριστούν και να αφήσουν πίσω τους τις εξετάσεις», αναφέρει η ίδια, προσθέτοντας ότι ορισμένες φορές βρίσκεται αντιμέτωπη με πιο σοβαρά περιστατικά.
«Μας περιγράφουν σωματικούς πόνους που σχετίζονται με το άγχος, αλλά και συμπτώματα όπως ταχυκαρδία, εφίδρωση, διαταραχές στον ύπνο ή στη διατροφή. Σε άλλες περιπτώσεις τα συμπτώματα εκδηλώνονται πιο έντονα, με κρίσεις άγχους ή πανικού που συχνά αποτελούν και την αφορμή για να φτάσουν μέχρι το γραφείο μας».
Ανάγκη για αποφόρτιση
Μέσα σε αυτή τη συνθήκη διαρκούς αγωνίας, η ανάγκη για αποφόρτιση και ουσιαστική υποστήριξη γίνεται ακόμη πιο σημαντική. «Προσπαθούμε να τους εξηγήσουμε πόσο σημαντικό είναι να βρίσκουν χρόνο για τον εαυτό τους, για τους φίλους τους, για μια βόλτα ή μια δραστηριότητα που τους ευχαριστεί. Αυτά δεν λειτουργούν αποσπασματικά από το διάβασμα, αλλά ενισχύουν την ψυχική τους αντοχή και βοηθούν να επιστρέψουν με περισσότερες δυνάμεις», σημειώνει η Ελένη Μπαμπούλα.
Η ίδια στέκεται στη σημασία της κοινωνικής επαφής και της δυνατότητας των παιδιών να μοιράζονται όσα νιώθουν. «Συχνά είναι πιο εύκολο να μιλήσουν στους συνομηλίκους τους, επειδή αισθάνονται ότι τους καταλαβαίνουν. Είναι πολύ σημαντικό να νιώθουν ότι έχουν ένα υποστηρικτικό περιβάλλον, ιδιαίτερα από φίλους», λέει.
Η γενιά της διαρκούς επιβεβαίωσης
Η εικόνα που περιγράφει η σχολική ψυχολόγος, ωστόσο, δεν περιορίζεται μόνο στην περίοδο των εξετάσεων. Μέσα από τις καθημερινές συζητήσεις με μαθητές, διαπιστώνει ότι οι σημερινοί έφηβοι μεγαλώνουν μέσα σε ένα περιβάλλον συνεχούς ανάγκης για επιβεβαίωση, που τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παίζουν καθοριστικό ρόλο.
«Η εικόνα που προβάλλεται στα μέσα αυτά, ακόμη και η ανάγκη για τα “likes” ή η συνεχής σύγκριση με τους άλλους, συνεχίζει να επηρεάζει βαθιά την αυτοεικόνα και την αυτοεκτίμηση των εφήβων. Πολλές φορές η ψηφιακή επικοινωνία μάλιστα αντικαθιστά τη διά ζώσης επαφή με φίλους και συνομηλίκους», αναφέρει. Η κατάσταση αυτή δημιουργεί δυσκολίες και στην κοινωνική συναναστροφή και βλέπουμε ότι μπορεί να υπάρχουν κάποια ελλείμματα στις κοινωνικές δεξιότητες, που οδηγούν σε μια αίσθηση μοναξιάς. Μένουν στο σπίτι, κλεισμένοι στο δωμάτιο, και αλληλεπιδρούν μέσα από μία οθόνη».
Η ίδια παρατηρεί ότι αυτή η διαρκής έκθεση επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο οι έφηβοι σχετίζονται με τους ενήλικες γύρω τους. «Με τους γονείς οι δυσκολίες αφορούν κυρίως τα όρια και τις απαγορεύσεις, ενώ για τους εκπαιδευτικούς συχνά νιώθουν ότι δεν κατανοούν πραγματικά τις ανάγκες τους, αλλά δίνουν βάρος κυρίως στο μαθησιακό κομμάτι», αναφέρει.
Προτεραιοποίηση
Μέσα σε αυτή την καθημερινότητα, η παρουσία ενός σχολικού ψυχολόγου λειτουργεί συχνά ως ένα πρώτο σημείο αναφοράς για μαθητές, γονείς και εκπαιδευτικούς. Ωστόσο, η δυνατότητα για ουσιαστική υποστήριξη παραμένει περιορισμένη, καθώς πολλοί σχολικοί ψυχολόγοι καλύπτουν μέχρι και πέντε σχολεία και βρίσκονται σε κάθε μονάδα μόνο μία ημέρα την εβδομάδα.
«Συχνά χρειάζεται να προτεραιοποιήσουμε τις ανάγκες των μαθητών για να αποφασίσουμε πόσο χρόνο θα διαθέσουμε στον καθένα και πώς μπορούμε να τον βοηθήσουμε. Μπορεί επίσης να προκύψει ταυτόχρονα μία κρίση στο σχολείο που θα πρέπει να διαχειριστούμε εκτάκτως», σημειώνει η ίδια, εξηγώντας ότι ο ρόλος του σχολικού ψυχολόγου είναι κυρίως υποστηρικτικός και συμβουλευτικός και εφόσον κρίνεται απαραίτητο οι μαθητές παραπέμπονται σε εξωτερικές δομές ψυχικής υγείας για πιο συστηματική παρακολούθηση.
Τα αποτελέσματα των εξετάσεων δεν καθορίζουν ούτε τους ίδιους ούτε και το μέλλον τους. Είναι βέβαιο ότι ακόμη κι αν δεν τα καταφέρουν, θα έχουν άλλες δυνατότητες στο μέλλον, που σήμερα δεν μπορούν να τις φανταστούν.
Παρά τις δυσκολίες, η κ. Μπαμπούλα διαπιστώνει ότι οι σημερινοί έφηβοι είναι περισσότερο ανοιχτοί στο να μιλήσουν για όσα νιώθουν και να ζητήσουν βοήθεια. «Εχουν περισσότερες πληροφορίες για τα συναισθήματα και μπορούν πιο εύκολα να αναγνωρίσουν αυτό που τους συμβαίνει», τονίζει. Η συζήτηση επιστρέφει τελικά εκεί από όπου ξεκίνησε, στις Πανελλαδικές. Το μήνυμα που θέλει να στείλει στους μαθητές, λέει η ίδια, είναι απλό. «Θα πρέπει να γνωρίζουν ότι τα αποτελέσματα των εξετάσεων δεν καθορίζουν ούτε τους ίδιους ούτε και το μέλλον τους. Είναι βέβαιο ότι ακόμη κι αν δεν τα καταφέρουν, θα έχουν άλλες δυνατότητες στο μέλλον, που σήμερα δεν μπορούν να τις φανταστούν».
