Πώς προετοιμάζεσαι για ένα μέλλον που μπορεί να μην έχει καν εφευρεθεί; Με τις τεχνολογικές εξελίξεις να τρέχουν, ποια εφόδια θα είναι περισσότερο χρήσιμα στην αγορά εργασίας τα επόμενα χρόνια; Την ώρα που εκπαιδευτικοί και ειδικοί στον επαγγελματικό προσανατολισμό προσπαθούν να χαρτογραφήσουν ένα τοπίο που αλλάζει διεθνώς με τρικυμιώδεις ρυθμούς, οι οικογένειες στην Ελλάδα φαίνεται ότι δύσκολα αλλάζουν ρότα.
«Βλέπουμε άγνοια σε σχέση με τις ανάγκες της εποχής και αγκυλώσεις των γονιών, που σπρώχνουν ακόμη τα παιδιά τους στα παραδοσιακά επαγγέλματα, μηχανολόγος, νομικός κ.λπ.», λέει στην «Κ» ο μαθηματικός Παναγιώτης Μαμαλής, έμπειρος εκπαιδευτικός, με μακρά θητεία στη Λεόντειο, λίγες ώρες πριν από την έναρξη των Πανελλαδικών Εξετάσεων.
«Δεν αντιλαμβάνονται ότι μελλοντικά κάποια επαγγέλματα ίσως εκλείψουν και δεν λαμβάνεται καμία πρωτοβουλία ώστε να οδηγηθούν τα παιδιά να βρουν εναλλακτικές που συμβαδίζουν με τις εξελίξεις. Στην Ε.Ε., για παράδειγμα, ανοίγουν συνεχώς νέες θέσεις βιοτεχνολογίας. Ο καλός ο μαθητής όμως στην Ελλάδα θα πάει στην Ιατρική και όχι στη βιοτεχνολογία που έχει 15.000 μόρια». Οπως αναφέρει, ζήτηση υπάρχει ήδη για πεδία όπως η βιοπληροφορική (Bioinformatics), η υπολογιστική βιολογία (Computational Biology), η τεχνητή νοημοσύνη στην ανακάλυψη φαρμάκων (AI for Drug Discovery) ή η συνθετική βιολογία (Synthetic Biology). «Κι όμως, για πολλούς μαθητές –αλλά και γονείς– οι όροι αυτοί παραμένουν σχεδόν άγνωστοι, παρότι ενδέχεται να καθορίσουν μερικά από τα ισχυρότερα επαγγελματικά πεδία της επόμενης δεκαπενταετίας, υβριδικά πεδία που βρίσκονται στο σταυροδρόμι βιοτεχνολογίας, τεχνητής νοημοσύνης και επιστημών υγείας».
«Το καλοκαίρι, αντί για φροντιστήριο, καλύτερα ένα παιδί να αποκτήσει μια δεξιότητα, να ξεκινήσει τη διαδικασία για να λάβει μια πιστοποίηση», επισημαίνει ο μαθηματικός Παναγιώτης Μαμαλής.
Αντίστοιχα, αναφέρει ο κ. Μαμαλής, τα δορυφορικά συστήματα, τα UAVs, οι διαστημικές τεχνολογίες αποτελούν από τα πιο «μελλοντικά» αντικείμενα σπουδών. «Ο,τι είναι στη Γη μεταφέρεται επάνω», λέει χαρακτηριστικά. «Ηδη βρίσκονται σε τροχιά πολλοί ελληνικοί μικροδορυφόροι για αποστολές παρατήρησης της Γης, ασφαλών επικοινωνιών και αντιμετώπισης φυσικών καταστροφών». Και όμως η βάση του Τμήματος Αεροδιαστημικής Επιστήμης και Τεχνολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών στα Ψαχνά Ευβοίας, που έχει κατεύθυνση και σε συστήματα μικροδορυφόρων, ήταν το 2025 περίπου 10.010 μόρια για ΓΕΛ και 14.190 μόρια για ΕΠΑΛ. «Οταν πρότεινα σε γονιό να πάει σε αυτό το τμήμα με πρόγκηξε. Οταν ανέφερα κάποια από αυτά στο LABORA Career Experience (σ.σ. μεγάλο event επαγγελματικού προσανατολισμού) στο Πολεμικό Μουσείο πριν από λίγο καιρό, ήρθαν γονείς, με έπιασαν και μου είπαν ότι δεν τα ήξεραν αυτά τα πράγματα, ότι κανείς δεν τους τα είχε πει».
Ανανέωση γνώσεων
«Κλειδί» για την επόμενη μέρα στην αγορά εργασίας είναι επίσης η καλλιέργεια δεξιοτήτων. «Οι γνώσεις ανανεώνονται συνέχεια, ένα μεταπτυχιακό που έχει πάρει ένας υποψήφιος πριν από δύο χρόνια δεν είναι αρκετό, θεωρείται παρωχημένη γνώση. Χαρακτηριστικό είναι αυτό που μου είπε CEO μεγάλης διαφημιστικής εταιρείας, όταν τον ρώτησα ποιον υποψήφιο θα πρόκρινε, έναν απόφοιτο από το Τμήμα Μάρκετινγκ ή κάποιον με τις τάδε πιστοποιήσεις. Είπε τον δεύτερο, γιατί εκτός των άλλων σκέφτεται out of the box και θα τραβήξει την εταιρεία του μπροστά. Εχουν αλλάξει άρδην τα δεδομένα».
Για τον ίδιο μάλιστα τα καλοκαίρια είναι ο πιο υποτιμημένος, αλλά και ο πιο καθοριστικός χρόνος προσωπικής και επαγγελματικής ανάπτυξης – τόσο για μαθητές όσο και για φοιτητές. «Οι νέοι που θα ξεχωρίσουν είναι αυτοί που θα αξιοποιήσουν αυτό το διάστημα για ανάπτυξη δεξιοτήτων, απόκτηση πιστοποιήσεων, υλοποίηση ουσιαστικών projects, συμμετοχή σε δράσεις που χτίζουν portfolio και ταυτότητα», όπως γράφει στον Οδηγό Μελλοντικών Επαγγελμάτων, που συνέταξε για να βοηθήσει τους αποφοίτους στα επόμενα βήματά τους. «Αντί για φροντιστήριο, καλύτερα ένα παιδί να αποκτήσει μια δεξιότητα, να ξεκινήσει τη διαδικασία για να λάβει μια πιστοποίηση το καλοκαίρι».
Ψυχραιμία συνιστά από την πλευρά του ο Βλάσης Κοροβήλος, εμπειρογνώμων στο Τμήμα Επαγγελματικής Εκπαίδευσης και Κατάρτισης (ΕΕΚ) και Δεξιοτήτων στον οργανισμό Cedefop – Ευρωπαϊκό Κέντρο για την Ανάπτυξη της Επαγγελματικής Κατάρτισης (σ.σ. αποκεντρωμένη υπηρεσία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με βάση τη Θεσσαλονίκη). Μιλώντας στην «Κ» ενόψει της συμμετοχής του στην ανοιχτή εκδήλωση «ΑΙ & Αγορά Εργασίας» που διοργανώνει η Science for You – SciFY (Τετάρτη 3 Ιουνίου, 19.00, Impact Hub Athens), υπογραμμίζει ότι ακόμη κανείς δεν είναι σε θέση να γνωρίζει με ακρίβεια ποια επαγγέλματα θα πληγούν –και πόσο– από την τεχνητή νοημοσύνη. «Από τη μια πλευρά βλέπουμε στις ΗΠΑ να “παγώνουν” ή να περιορίζονται σημαντικά οι προσλήψεις σε κάποιες white collar δουλειές λόγω της ΑΙ και από την άλλη βλέπουμε ότι οι ίδιοι οι σπουδαστές σταματούν να τις επιλέγουν. Ακούγεται λογικό, αλλά δεν είναι απαραίτητο. Δεν είμαστε σίγουροι ποιος θα είναι ο πραγματικός αντίκτυπος. Πολλοί προκρίνουν τη γενική εκπαίδευση, ενώ άλλες έρευνες σημειώνουν ότι τα τεχνικά επαγγέλματα είναι πιο σίγουρα γιατί προϋποθέτουν δεξιότητες πιο χειρωνακτικές. Η ικανότητα να επισκευάσεις κάτι με το χέρι μπορεί να αργήσει να υποκατασταθεί. Νομίζουμε ότι κάποια επαγγέλματα είναι προστατευμένα, όμως μπορεί και να μην είναι, ενώ άλλα να αποδειχθούν ανθεκτικότερα».
Ο ίδιος προτείνει στους ενδιαφερομένους –γονείς και μαθητές– να μη σκέφτονται τα επαγγέλματα ή τις σχολές σαν τίτλο, αλλά ως περιεχόμενο· σε τι καθήκοντα και δεξιότητες αντιστοιχούν. «Ενας γονιός δεν πρέπει να σκέφτεται τι θα σπουδάσει το παιδί του, αλλά σε αυτό που θα σπουδάσει εάν θα μάθει να σκέφτεται δημιουργικά για παράδειγμα. Αυτές οι ανθρωποκεντρικές δεξιότητες είναι οι τελευταίες που θα υποκατασταθούν».
Η άγνοια δημιουργεί φόβο
Ο φόβος της υποκατάστασης μιας θέσης από την ΑΙ είναι πιο επικίνδυνος από την ίδια την υποκατάσταση. «Πράγματι, φαίνεται ότι οι αγγελίες που περιλαμβάνουν δεξιότητες ΑΙ πληρώνουν πολύ καλύτερα. Ωστόσο κάποιος που φοβάται μη χάσει τη δουλειά του λόγω της ΑΙ θα δεχθεί να δουλεύει με χαμηλότερο μισθό», τονίζει χαρακτηριστικά ο κ. Κοροβήλος. «Είναι παιχνίδι ψυχολογίας». Φυσικά, χρειάζεται οριζόντια εκπαίδευση των εργαζομένων, να ανεβάσουμε συνολικά τον πήχυ των δεξιοτήτων και της πληροφόρησης. Σύμφωνα με πανευρωπαϊκή έρευνα του Cedefop, το 60% των εργαζομένων εμφανίζει πολύ χαμηλό επίπεδο εγγραμματισμού στην ΑΙ. Πιο χαμηλά είναι τα ποσοστά στην Ελλάδα. Την περίοδο ’23-’24, όταν περίπου 1 στους 3 δούλευε με ΑΙ στην Ε.Ε., στην Ελλάδα ήταν 1 στους 5. «Η άγνοια δημιουργεί και φόβο».
Οι ανθρωποκεντρικές δεξιότητες, ασπίδα στην επέλαση της ΑΙ
«Παλαιότερα, όταν ένας τεχνικός ερχόταν να κάνει εργασίες στο σπίτι, τις έκανε και έφευγε, ενώ τώρα ζητάει να του κάνετε και αξιολόγηση στο Google», λέει στην «Κ» η Δέσποινα Βαλάση, δρ Κοινωνιολογίας και επιστημονικό στέλεχος στο Ινστιτούτο Μικρών Επιχειρήσεων της Γενικής Συνομοσπονδίας Επαγγελματιών Βιοτεχνών Εμπόρων Ελλάδας. «Ο τεχνικός έχει κατανοήσει ότι στον ψηφιακό κόσμο οι αξιολογήσεις είναι σημαντικές. Στην εποχή που έρχεται, θα υπάρχει η ανάγκη για νέες δεξιότητες χωρίς να χάνεται η αρχική εξειδίκευση». Σύμφωνα με την ίδια, σε μεσοβραχυπρόθεσμο επίπεδο, η τεχνητή νοημοσύνη δεν φαίνεται ότι θα αλώσει ολόκληρα επαγγέλματα, αλλά ότι θα προσθαφαιρεί καθήκοντα. «Η φράση που λέει ότι δεν θα σου πάρει τη δουλειά η ΑΙ αλλά κάποιος που ξέρει να τη χρησιμοποιεί, κρύβει μεγάλη αλήθεια».
Στην εκδήλωση πάντως της SciFY Academy «ΑΙ & Αγορά Εργασίας», που θα πραγματοποιηθεί στις 3/6 στο Impact Hub με την υποστήριξη της Ελληνικής Εταιρείας Τεχνητής Νοημοσύνης και του Εθνικού Δικτύου Επιτροπών Ισότητας και Καταπολέμησης Διακρίσεων των Ερευνητικών Κέντρων, η κ. Βαλάση θα αναφερθεί στις δεξιότητες που δεν μπορεί να υποκαταστήσει η τεχνητή νοημοσύνη. «Σύμφωνα με έρευνα του ΙΜΕ/ΓΣΕΒΕΕ σε εργοδότες και αυτοαπασχολούμενους, τα σημαντικότερα skills που θα πρέπει να έχει ένας εργαζόμενος τα επόμενα 5-7 χρόνια είναι, με σειρά κατάταξης, οι ψηφιακές δεξιότητες, οι δεξιότητες που αφορούν το κάθε επάγγελμα και κατόπιν οι επικοινωνιακές δεξιότητες, δυνατότητα διαχείρισης καταστάσεων, συνεργασίας, επίλυσης προβλημάτων, προγραμματισμού, οργάνωσης, διαχείρισης χρόνου κ.ά. Τα soft skills, οι ήπιες δεξιότητες, όπως η ικανότητα συνεργασίας, δημιουργικότητας, κριτικής σκέψης, αρχίζουν να παίζουν όλο και πιο σημαντικό ρόλο στην αγορά εργασίας». Εχει ενδιαφέρον ότι οι ανθρωποκεντρικές δεξιότητες αποτελούν και την ασπίδα μας, επισημαίνει, απέναντι στην ΑΙ. «Κάθε φορά που ένα πολυγλωσσικό εργαλείο μας λέει κάτι, καταφεύγουμε σε αυτές για να διερευνήσουμε εάν είναι ορθό».
Ικανότητα αναμονής
Οι ανθρωποκεντρικές δεξιότητες, που φαίνεται ότι θα διαδραματίσουν κρίσιμο ρόλο στο μέλλον, καλλιεργούνται από νωρίς στη ζωή. «Η έννοια της δημιουργικότητας, για παράδειγμα, που την υποτιμούμε, αλλά μας βοηθά να συνομιλήσουμε με την ΑΙ αποδοτικά, συνδέεται με τη φαντασία, η εξάσκηση της οποίας ξεκινά από τα πρώτα χρόνια της ζωής», σχολιάζει στην «Κ» η Ανθή Σιδηροπούλου, επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Επικοινωνίας και Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης του Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), στο γνωστικό αντικείμενο «Ψυχολογία της Επικοινωνίας» με έμφαση στην κυβερνοψυχολογία. «Μια άλλη χρήσιμη δεξιότητα είναι η ικανότητα της αναμονής· να μπορείς να περιμένεις τα πράγματα να κουμπώσουν με την εξέλιξη του χρόνου. Αυτή είναι η διεργασία της γνώσης, της ωρίμασης. Η αναμονή που συνδέεται με προσμονή φαίνεται να πλήττεται από τη σχέση μας με τα Μέσα και την τεχνολογία».
Σε ό,τι αφορά τους σημερινούς φοιτητές, η κ. Σιδηροπούλου παρατηρεί ότι είναι αρκετά ικανοί στην επίλυση ζητημάτων και στη συνεργασία. «Ωστόσο υπάρχουν θέματα με την επικοινωνία, που όμως συνδέεται με την περίοδο απομόνωσης που έζησαν πολύ έντονα λόγω COVID».
