Η πρόκληση δεν είναι αν θα χρησιμοποιείται η τεχνητή νοημοσύνη στην εκπαίδευση. Αυτό γίνεται ήδη. Η πρόκληση αφορά στo πώς θα αξιοποιείται και στο κατά πόσο τα εκπαιδευτικά συστήματα μπορούν να την ενσωματώσουν, με τρόπους που ενισχύουν αντί να αποδυναμώνουν την ανθρώπινη αυτενέργεια και αυτονομία. Και αυτό διότι, καθώς οι επαναλαμβανόμενες εργασίες αυτοματοποιούνται ολοένα και περισσότερο, η αξία της κρίσης, της πρωτοτυπίας, της επίλυσης σύνθετων προβλημάτων και της ουσιαστικής συνεργασίας θα αυξάνεται.
Αυτά ορίζει η διεθνής έκθεση με τίτλο «Non-Negotiable Skills in the Future of Education with AI», η οποία υλοποιήθηκε με πρωτοβουλία του Center for Sustainable Development του Πανεπιστημίου Columbia και του Future Investment Initiative (FII) Institute. Στο πλαίσιο λοιπόν αυτό, αν αναλογιστούμε τις ελλείψεις του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, η χώρα θα πρέπει να το αναδιοργανώσει από το μηδέν. Και αυτό διότι μόνιμο ζητούμενο από το ελληνικό σχολείο είναι η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, της ηθικής κρίσης, της δημιουργικότητας, της ενσυναίσθησης, της συνεργασίας.
Οι ανάγκες
Η έκθεση, την οποία παρουσιάζει η «Κ», αποτελεί προϊόν συνεργασίας πανεπιστημίων και ερευνητικών οργανισμών από διαφορετικές χώρες. Από την Ελλάδα συμμετείχε το Εργαστήριο Ειρηνευτικής Δημοσιογραφίας (Peace Journalism Lab) του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. «Σε μια περίοδο όπου οι διεθνείς συζητήσεις για την τεχνητή νοημοσύνη διαμορφώνουν τις εκπαιδευτικές πολιτικές, και τις προτεραιότητες των επόμενων δεκαετιών, η συγκεκριμένη έρευνα επιχειρεί να προσδιορίσει ποιες ανθρώπινες ικανότητες παραμένουν αναντικατάστατες και πώς τα εκπαιδευτικά συστήματα μπορούν να τις ενισχύσουν σε ένα περιβάλλον ταχύτατων τεχνολογικών μεταβολών», παρατηρεί ο Νίκος Παναγιώτου, καθηγητής στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ και διευθυντής του Peace Journalism Lab.
Συνοψίζοντας τα βασικά συμπεράσματα και τις προτάσεις της έκθεσης για τα προγράμματα σπουδών και στις τρεις βαθμίδες προκύπτει η ανάγκη για αλλαγή εκ βάθρων, ξεκινώντας από τη φιλοσοφία τους. Και οι κυβερνήσεις οφείλουν να κινηθούν γρήγορα αλλά και με προσοχή. Συγκεκριμένα προτείνονται:
• Συστηματική καλλιέργεια δεξιοτήτων που δεν μπορούν να αυτοματοποιηθούν: Ως τέτοιες αναγνωρίζονται η κριτική σκέψη, η ανεξάρτητη κρίση, η ηθική συλλογιστική, η ενσυναίσθηση, η δημιουργικότητα, η συνεργασία, η μεταγνώση και η δημοκρατική παιδεία. Η έκθεση προειδοποιεί ότι η εκχώρηση αυτών των λειτουργιών σε αλγοριθμικά συστήματα θα οδηγήσει σε σταδιακή αποδυνάμωση της ανθρώπινης αυτενέργειας και της ικανότητας λήψης αποφάσεων.
• Είναι εργαλείο και όχι αυθεντία: Ενα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα είναι ότι οι μαθητές και οι φοιτητές δεν πρέπει να αντιμετωπίζουν την τεχνητή νοημοσύνη ως πηγή έτοιμων απαντήσεων, αλλά ως εργαλείο που απαιτεί συνεχή έλεγχο, αμφισβήτηση και αξιολόγηση. Η ανάπτυξη δεξιοτήτων, όπως η επαλήθευση πηγών, η αξιολόγηση αξιοπιστίας πληροφοριών, η κατανόηση των περιορισμών των αλγορίθμων και η υπεύθυνη χρήση δεδομένων αποτελεί πλέον βασική εκπαιδευτική προτεραιότητα.
Εκθεση του Πανεπιστημίου Columbia χαρτογραφεί πώς τα εκπαιδευτικά συστήματα μπορούν να ενσωματώσουν την τεχνητή νοημοσύνη με τρόπους που ισχυροποιούν την ανθρώπινη αυτενέργεια.
• Αμεση προληπτική αναμόρφωση των προγραμμάτων σπουδών: Η έκθεση τονίζει ότι τα κράτη δεν μπορούν να περιμένουν έως ότου η τεχνητή νοημοσύνη ενσωματωθεί πλήρως στην εκπαιδευτική διαδικασία. Αντιθέτως, απαιτείται άμεσος επανασχεδιασμός των αναλυτικών προγραμμάτων, με στόχο τη διατήρηση και ενίσχυση των ανθρωπίνων δεξιοτήτων που απειλούνται από την υπερβολική εξάρτηση από τα ψηφιακά εργαλεία. Η μεταρρύθμιση των προγραμμάτων σπουδών πρέπει να προηγηθεί της τεχνολογικής αλλαγής και όχι να ακολουθεί αυτήν.
• Περισσότερη βιωματική μάθηση, λιγότερη παθητική κατανάλωση πληροφοριών: Η έκθεση προτείνει συγκεκριμένες παιδαγωγικές πρακτικές, όπως οι ομαδικές εργασίες, η επίλυση προβλημάτων, οι συζητήσεις στην τάξη, η αναστοχαστική γραφή, η αυτοαξιολόγηση, η διαθεματική εκπαίδευση και η μάθηση μέσω πραγματικών εμπειριών. Οι προσεγγίσεις αυτές θεωρούνται απαραίτητες, ώστε οι μαθητές να παραμείνουν ενεργοί δημιουργοί γνώσης και όχι παθητικοί καταναλωτές περιεχομένου που παράγεται από αλγορίθμους.
• Από την τεχνητή νοημοσύνη στη συν-ευφυΐα: Η έκθεση υιοθετεί την έννοια της συν-ευφυΐας (co-intelligence), σύμφωνα με την οποία η ΑΙ πρέπει να λειτουργεί ως συνεργάτης και όχι ως υποκατάστατο της ανθρώπινης σκέψης. Ο στόχος δεν είναι να αντικατασταθούν οι εκπαιδευτικοί ή οι επαγγελματίες, αλλά να αξιοποιηθεί η τεχνολογία για τις επαναλαμβανόμενες εργασίες, απελευθερώνοντας χρόνο για δημιουργικότητα και ανθρώπινη αλληλεπίδραση.
• Η δημοκρατία και η κοινωνική συνοχή αποτελούν πλέον εκπαιδευτικό ζητούμενο: Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη δημοκρατική παιδεία, την κοινωνική νοημοσύνη και την κατανόηση του τρόπου λειτουργίας των θεσμών. Η εποχή της ΑΙ δεν απαιτεί μόνο ψηφιακά εγγράμματους πολίτες, αλλά πολίτες που μπορούν να συμμετέχουν υπεύθυνα στον δημόσιο διάλογο, να αναγνωρίζουν τη χειραγώγηση, να διαχειρίζονται την πληροφορία κριτικά και να αναλαμβάνουν ευθύνη για τις κοινωνικές συνέπειες των αποφάσεών τους.
• Το νέο ψηφιακό χάσμα: Η έκθεση προειδοποιεί ότι η πρόσβαση στην ΑΙ εξελίσσεται σε νέο παράγοντα ανισότητας. Χωρίς υποδομές, συνδεσιμότητα, κατάλληλες συσκευές, εκπαιδευμένους εκπαιδευτικούς και εργαλεία που αντανακλούν τη γλωσσική και πολιτισμική ποικιλομορφία των κοινωνιών, μεγάλα τμήματα του πληθυσμού κινδυνεύουν να αποκλειστούν από τις ευκαιρίες που δημιουργεί η νέα τεχνολογία.
Αναντικατάστατες
«Η εκπαίδευση δεν αφορά μόνο την παραγωγή ταχύτερων αποτελεσμάτων, αλλά κυρίως τη διαμόρφωση ανθρώπων που μπορούν και να κατανοούν έναν κόσμο που μεταβάλλεται διαρκώς. Στην έκθεση εισάγουμε μια κρίσιμη εννοιολογική διάκριση μεταξύ “διαπραγματεύσιμων” δεξιοτήτων και ικανοτήτων –εκείνων που μπορούν να υποκατασταθούν από την τεχνητή νοημοσύνη– και “μη διαπραγματεύσιμων”. Στις δεύτερες συγκαταλέγονται ανώτερες νοητικές και συναισθηματικές διεργασίες», λέει ο κ. Παναγιώτου, καταλήγοντας: «Η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να αντικαταστήσει τις ποιότητες, οι οποίες αποτελούν τα θεμέλια της δημοκρατικής παιδείας».
Η νέα γνώση απαιτεί και νέα προγράμματα σπουδών
Πληθώρα προγραμμάτων προπτυχιακών σπουδών οργανώνονται στα πανεπιστήμια του εξωτερικού, καθώς η τεχνητή νοημοσύνη καθιστά επιτακτικές τις αλλαγές στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση. «Η έρευνα που γίνεται τώρα παράγει καινούργια γνώση, η οποία δεν χωράει στα υπάρχοντα τετραετή προγράμματα σπουδών», παρατηρεί, μιλώντας στην «Κ», ο Ιωάννης Πήτας, ομότιμος καθηγητής Πληροφορικής στο ΑΠΘ και κύριος ερευνητής στο Ινστιτούτο Πληροφορικής και Τηλεματικής του Εθνικού Κέντρου Ερευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης (ΕΚΕΤΑ-ΙΠΤΗΛ).
Ειδικότερα, υπάρχουν πάνω από 1.100 προπτυχιακά προγράμματα σπουδών τεχνητής νοημοσύνης διεθνώς, καταγράφοντας αύξηση περισσότερο από 120% το διάστημα 2023-2025. Πρωταθλήτρια, όπως τονίζει ο κ. Πήττας, είναι η Κίνα με πάνω από 600 τέτοια προγράμματα. Ο υπόλοιπος κόσμος, ειδικά ασιατικές χώρες (π.χ. η Ινδία) και ευρωπαϊκές (όπως για παράδειγμα η Βρετανία) ακολουθούν. Οι ΗΠΑ είναι πιο πίσω. Η Ελλάδα βρίσκεται μεταξύ των χωρών που δεν έχουν τέτοια προγράμματα.
Συστάσεις
Ο τέως υπουργός Παιδείας και νυν Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, Κυριάκος Πιερρακάκης, είχε κάνει συστάσεις προς τα ελληνικά πανεπιστήμια να σχεδιάσουν σχετικά προπτυχιακά προγράμματα, αλλά δεν υπήρξαν βήματα, κυρίως λόγω της απροθυμίας των πανεπιστημιακών να προχωρήσουν σε κομβικές ανακατατάξεις που θα αλλάξουν τις ακαδημαϊκές ισορροπίες. Ωστόσο, ο κ. Πήτας τονίζει ότι η πρωτοβουλία πρέπει να ξεκινήσει από την κυβέρνηση στο πλαίσιο ενός ευρύτερου στρατηγικού προγράμματος, όπως συμβαίνει σε κράτη όπως η Αυστρία, η Ολλανδία, η Ισπανία. Από την πλευρά της, η Ιταλία σχεδιάζει την αναδιάρθρωση των σπουδών από τις δύο πρώτες βαθμίδες.
«Οπως η φυσική γέννησε τις επιστήμες ηλεκτρολόγων μηχανικών και μηχανολόγων μηχανικών, έτσι η πληροφορική γεννάει νέες “θυγατρικές” της επιστήμες», λέει ο Ιωάννης Πήτας, ομότιμος καθηγητής Πληροφορικής.
«Οι επιπτώσεις της τεχνητής νοημοσύνης στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση μόλις τώρα αρχίζουν να αναδεικνύονται. Προκύπτει ότι η πληροφορική και η ηλεκτρολογία είναι σήμερα στην ίδια φάση που ήταν η φυσική, η χημεία και τα μαθηματικά στα τέλη του 19ου αιώνα. Οπως η φυσική γέννησε τις επιστήμες ηλεκτρολόγων μηχανικών και μηχανολόγων μηχανικών, έτσι σήμερα η πληροφορική γεννάει νέες “θυγατρικές” της επιστήμες, όπως για παράδειγμα τις σπουδές στην τεχνητή νοημοσύνη, την επιστήμη δεδομένων και την επιστήμη δικτύων» επισημαίνει ο κ. Πήτας.
Αν και η τεχνητή νοημοσύνη είναι μεθοδολογικά συναφής και έχει ίδια χαρακτηριστικά με την πληροφορική, καθώς και έντονη διεπιστημονικότητα (π.χ. είναι σχετική με τις νευροεπιστήμες, την ψυχολογία και τη γλωσσολογία), τα προπτυχιακά προγράμματα σπουδών τεχνητής νοημοσύνης δεν φαίνεται πλέον να «χωρούν» στα προγράμματα σπουδών πληροφορικής και ηλεκτρολογίας.
«Βεβαίως γεννάται το ερώτημα τι θα γίνει με τις σπουδές πληροφορικής ή μηχανικών υπολογιστών, στην περίπτωση που δημιουργηθούν αυτόνομα προγράμματα σπουδών στην τεχνητή νοημοσύνη. Είναι ενδεικτικό ότι στις ΗΠΑ πολλά τμήματα Computer Science και Electrical (and Computer) Engineering έχουν ήδη πτώση στις εγγραφές προπτυχιακών φοιτητών της τάξης του 50% και 10% αντιστοίχως, διότι δεν ακολούθησαν καλή πολιτική σε θέματα διδασκαλίας τεχνητής νοημοσύνης. Οι μελλοντικοί φοιτητές θεωρούν ότι ο προγραμματισμός Η/Υ (πυρήνας της πληροφορικής, κατά πολλούς, αν και λάθος) έχει χαθεί λόγω των μεγάλων γλωσσικών μοντέλων (τύπου Claude Code). Ταυτόχρονα, δεν βρίσκουν επαρκή μαθήματα Τ.Ν. στο προπτυχιακό πρόγραμμα των τμημάτων αυτών. Επίσης, επιθυμούν η τεχνητή νοημοσύνη να εμφανίζεται στο αντικείμενο σπουδών και, κατ’ επέκταση, στον τίτλο του πτυχίου τους» αναφέρει στην «Κ» ο κ. Πήτας.
Παράλληλα, οι εξελίξεις αυτές έχουν βαθύτερες επιπτώσεις που διαπερνούν και τις πρώτες δύο βαθμίδες. «Καθώς τα πάντα –για παράδειγμα εικόνες, λέξεις– μετατρέπονται σε αριθμούς (διανύσματα), όλες οι επιστήμες μαθηματικοποιούνται ήδη στον έναν ή τον άλλο βαθμό. Αυτό συνεπάγεται έναν ανασχεδιασμό του εκπαιδευτικού συστήματος σε όλα τα επίπεδα. Προς αυτή την κατεύθυνση θα πρέπει να επιδιώκουμε την καλλιέργεια κριτικής σκέψης και μόρφωσης πολιτών αντί της απλής κατάρτισης δεξιοτήτων, ώστε να μπορούν να χειριστούν αυτές τις επαναστατικές αλλαγές», καταλήγει ο κ. Πήτας.
