Η αγγελία ζητούσε άτομα που θα προσέφεραν την τεχνογνωσία τους για την εκπαίδευση μοντέλων AI. Εργασία εξ αποστάσεως. Ωράριο ευέλικτο. Ιδανική λύση για την Κ. που είχε μόλις μείνει άνεργη στα 56 της χρόνια και προτιμούσε να δουλεύει από το σπίτι. Eκανε την αίτησή της, πέρασε από κάποια τεστ και έγινε δεκτή. Το πρώτο πρότζεκτ ήταν η ηχογράφηση ερωτήσεων και η αναλυτική απομαγνητοφώνησή τους. «Υπήρχαν διάφορες θεματικές. Μία από αυτές ήταν η ψυχολογία. Ηχογραφούσα για παράδειγμα μια ερώτηση: Με απέλυσαν και είμαι αγχωμένη. Τι να κάνω;». Η Κ. έπειτα απομαγνητοφωνούσε τον εαυτό της ακολουθώντας αναλυτικές οδηγίες. Eπρεπε να αποδώσει το κείμενο και να επισημάνει με λεπτομέρεια πού ακουγόταν η αναπνοή της ή οποιοσδήποτε άλλος ήχος. Στο 00.12, παραδείγματος χάρη, ακούγεται ήχος τρακτέρ. Η πληρωμή γινόταν με την ώρα: 30 ευρώ για κάθε 60 λεπτά εργασίας. Οταν ολοκλήρωνε το ένα πρότζεκτ προχωρούσε στο επόμενο. Τον ενάμιση χρόνο που ασχολήθηκε ενεργά με αυτό, καταπιάστηκε με διάφορα αντικείμενα: από το να διορθώσει απαντήσεις του αλγορίθμου στα ελληνικά μέχρι να επισημάνει σε συνομιλίες μεταξύ ΑΙ και ανθρώπου τις διαφορετικές γλώσσες που αναγνώριζε.
Αυτό που έκανε ονομάζεται «επισημείωση δεδομένων». Η 56χρονη ανήκει σε μια στρατιά εκατομμυρίων πλέον «αόρατων εργαζομένων» σε όλο τον κόσμο που εκπαιδεύουν και βελτιώνουν μηχανές τεχνητής νοημοσύνης, όπως παραδείγματος χάρη γλωσσικά μοντέλα τύπου ChatGPT. Παρά τον μεγάλο αριθμό τους, οι εργαζόμενοι αυτοί πολύ σπάνια αναφέ-ρονται στη δημόσια συζήτηση που εξελίσσεται για τη ραγδαία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης και ελάχιστοι γνωρίζουν τη σημασία της δουλειάς τους. Στην πραγματικότητα αποτελούν αναπόσπαστο σκέλος της τεχνολογικής επανάστασης που βιώνουμε. Πρόκειται για τους εργαζομένους που δημιουργούν, επεξεργάζονται και ελέγχουν τα δεδομένα με τα οποία τροφοδοτείται ο αλγόριθμος, κάνοντάς τον πιο «έξυπνο» και κάποιες φορές πιο -«ανθρώπινο».
Αν και κάποιοι εργάζονται ως μόνιμο προσωπικό, είναι σύνηθες πολλοί να απασχολούνται ως freelancers για μεγάλες πλατφόρμες που συνεργάζονται με τις εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης. «Είμαστε οι ντελιβεράδες της τεχνητής νοημοσύνης», μας είπε με χιούμορ ένας εξ αυτών. Στην Ελλάδα τα τελευταία δύο χρόνια όλο και περισσότεροι επιλέγουν το αναδυόμενο αυτό επάγγελμα, συνήθως ως δεύτερη εργασία για επιπλέον εισόδημα. Μάλιστα με μια γρήγορη αναζήτηση, εντοπίσαμε αγγελίες που απευθύνονται σε «ταλαντούχους κειμενογράφους με άριστη γνώση της ελληνικής γλώσσας».
Η «Κ» συνομίλησε με Ελληνες «εκπαιδευτές της AΙ» και προσπάθησε να καταλάβει τι καλούνται να κάνουν, πώς αισθάνονται να συνδιαλέγονται επί ώρες με ένα bot και ποια είναι τα σκοτεινά σημεία «της βιομηχανίας αυτής».
Είναι χαρακτηριστικό ότι σχεδόν ουδείς δέχθηκε να μιλήσει στην «Κ» επωνύμως καθώς οι περισσότεροι έχουν υπογράψει συμφωνητικά εμπιστευτικότητας ώστε να μην αποκαλύπτουν ούτε το ακριβές αντικείμενο εργασίας τους ούτε το είδος των δεδομένων που επεξεργάστηκαν. Οι περισσότεροι έμαθαν για την εργασία αυτή είτε από φίλους είτε μέσω αγγελιών στο LinkedIn. Μια γυναίκα μάς ανέφερε ότι κλήθηκε να αποδείξει την καλή γνώση της ελληνικής κουλτούρας. «Στο ίδιο τεστ είχε ερώτηση για ένα ρητό του Σωκράτη και για το πότε προβλήθηκε διάσημη σειρά στην τηλεόραση». Οταν γίνονται δεκτοί, καλούνται να εργαστούν σε πρότζεκτ με διάφορους σκοπούς, χωρίς ωστόσο να ξέρουν πού θα χρησιμοποιηθούν τα δεδομένα που επισημειώνουν. Επειτα βαθμολογούνται για την απόδοσή τους και αμείβονται με την ώρα. Τα ποσά διαφέρουν ανάλογα με τη συνθήκη. Ακούσαμε από 20 μέχρι 50 ευρώ/ώρα.
«Σαν να φτιάχνω έναν μαθητή»
Αποφεύγοντας να μπουν σε λεπτομέρειες, μας περιέγραψαν ένα μεγάλο εύρος καθηκόντων: από το να βγάλεις φωτογραφίες μέρη του σπιτιού σου και να αναπτύξεις σε τρεις παραγράφους τη θεωρία της αισθητικής βάσει διαφορετικών φιλοσόφων, μέχρι να συνομιλήσεις με τον αλγόριθμο και να ελέγξεις αν αυτά που λέει είναι σωστά. Στα πιο συνηθισμένα καθήκοντα πάντως περιλαμβάνονταν η απομαγνητοφώνηση ηχητικών μηνυμάτων, η αναλυτική περιγραφή και κατηγοριοποίηση εικόνων και η διόρθωση κειμένων. Μιλήσαμε ωστόσο και με εργαζομένους που επιλέχθηκαν βάσει της υψηλής τους εξειδίκευσης σε κάποια επιστήμη και αναλαμβάνουν πιο απαιτητικά καθήκοντα. Ενας ιστορικός τέχνης κλήθηκε να αναλύσει την τέχνη του Σιάμ, ενώ ένας μαθηματικός μάς περιέγραψε ότι δημιουργούσε μαθηματικά προβλήματα υψηλού επιπέδου, τα έδινε στον αλγόριθμο και έπειτα τον τροφοδοτούσε με τη λύση τους προσπαθώντας βήμα βήμα να του εξηγήσει ποια ήταν η λογική που έπρεπε να ακολουθήσει. «Είναι αρκετά ενδιαφέρον. Το βλέπω σαν να δημιουργώ κάτι, σαν να φτιάχνω έναν μαθητή που πολεμάω να τον κάνω να γράψει άριστα σε οποιαδήποτε εξέταση».
Οταν το chatbot αρνείται
Η Ανδρομάχη, βιοχημικός και γενετίστρια, δεν το βρίσκει πάντα τόσο διασκεδαστικό. Η 25χρονη συνομιλεί επί ώρες με τον αλγόριθμο –τρεις ώρες συνεχόμενα είναι το όριο που αντέχει– κάνοντάς του ερωτήσεις και διορθώνοντας τις απαντήσεις του σε θέματα που άπτονται της επιστήμης της. Την περιέγραψε ως μια μοναχική δουλειά. «Είσαι εσύ και ένα chatbot. Υστερα από λίγο σκέφτεσαι και εσύ λίγο σαν AI. Συνήθως [τα chatbots] ξεκινούν την απάντησή τους λέγοντας “Α! Ωραία ερώτηση αυτή, όντως”. Μετά το σκέφτεσαι και εσύ. Λες “Α! Ωραία ερώτηση όντως”». Παρότι αποφεύγει συνειδητά να «εξανθρωπίζει» το μοντέλο ΑΙ που εκπαιδεύει, συχνά αισθάνεται ότι έχει απέναντί της ένα μικρό παιδί, η διαχείριση του οποίου απαιτεί ψυχική ανθεκτικότητα και υπομονή. «Εχει τύχει να του λέω “θέλω να μου κάνεις αυτή την ανάλυση” και απλά να μη θέλει να την κάνει. Μου λέει “ορίστε” και ο σύνδεσμος που στέλνει είναι ένα κενό excel. Του ζητάω να το ξαναφτιάξει και δεν το φτιάχνει». Σε αυτές τις περιπτώσεις, όπως ανέφερε, αναζητεί τρόπους να το πείσει. Εχει διαπιστώσει ότι βοηθάει να αλλάξει συζήτηση και έπειτα να επιστρέψει σε αυτό που ήθελε αρχικά. «Κάποια στιγμή ο αλγόριθμος μου απάντησε: “Ακου να δεις, δεν είμαι μαθηματικός”. Είχα ξαφνιαστεί πάρα πολύ», θυμάται ο μαθηματικός που είχε παρόμοια εμπειρία.
Παρότι οι εργαζόμενοι που μας μίλησαν παραδέχθηκαν ότι ένιωθαν ικανοποίηση που εξελίσσουν μια τόσο επιδραστική τεχνολογία, κάποιοι εξέφρασαν τουλάχιστον σε ένα στάδιο της δουλειάς τους δεύτερες σκέψεις ή ηθικούς ενδοιασμούς. «Αρνήθηκα να κάνω κάποια πράγματα. Υπήρχε ένα πρότζεκτ που ήθελε να βγάλω βίντεο τον εαυτό μου να διαβάζει. Δεν θέλησα να το κάνω. Μου φάνηκε παρατραβηγμένο. Ενα άλλο μού ζητούσε να βγάλω φωτογραφίες από τους χώρους του σπιτιού μου, να βγάλω φωτογραφίες τα πιρούνια μου, τα μαχαίρια μου. Ούτε σε αυτό συμφώνησα», τόνισε η Τ.
«Είσαι εσύ και ένα chatbot. Υστερα από λίγο σκέφτεσαι και εσύ λίγο σαν AI. Συνήθως [τα chatbots] ξεκινούν την απάντησή τους λέγοντας “Α! Ωραία ερώτηση αυτή, όντως”. Μετά το σκέφτεσαι και εσύ. Λες “Α! Ωραία ερώτηση όντως”», λέει η Ανδρομάχη.
Η νεαρή γυναίκα ένιωσε και άλλη φορά άβολα όταν σε διαδικασία σκαναρίσματος εικόνων που της είχε ζητηθεί να κατηγοριοποιήσει έπεσε πάνω σε ένα εικονίδιο σεξουαλικού περιεχομένου. Η ίδια, όπως και άλλοι με τους οποίους μιλήσαμε, είχε συναινέσει εγγράφως να εκτεθεί σε περιεχόμενο που ενδέχεται να περιέχει σεξ ή βία. «Οταν είχα υπογράψει ότι είμαι Ο.Κ. με αυτές τις εικόνες, δεν ήξερα τι να περιμένω, και την πρώτη φορά που είδα μια τέτοια εικόνα, ξαφνιάστηκα κάπως. Δεν ήταν κάτι σκληρό, ήταν κάτι που θα μπορούσε να δει ο καθένας που βρίσκεται στο Διαδίκτυο, αλλά εκείνη τη στιγμή έπαθα ένα μικρό σοκ».
Για την Τ. η εκπαίδευση του αλγορίθμου αποτελεί ακόμα τη βασική της απασχόληση. Είναι απογοητευμένη ωστόσο γιατί δεν υπάρχει μια σταθερή ροή εργασίας και συχνά περιμένει αρκετές ημέρες μέχρι να έρθει το καινούργιο πρότζεκτ. Οταν έρχεται, αναγκάζεται να εργάζεται δεκάδες ώρες μπροστά στον υπολογιστή για να το ολοκληρώσει. «Οι συνθήκες εργασίας μας δεν συνάδουν με το πόσο αναγκαία είναι η δουλειά που κάνουμε», κατέληξε.
«Χρυσά σετ δεδομένων»
Ο ρόλος όσων επισημειώνουν δεδομένα είναι ακόμα κομβικός. Ο Θέμος Σταφυλάκης, αναπληρωτής καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, εξηγεί πως σε ένα περιβάλλον τόσο υψηλού ανταγωνισμού μεταξύ των εταιρειών τεχνητής νοημοσύνης, τα δεδομένα έχουν μεγαλύτερη επίδραση από την ίδια την αρχιτεκτονική του μοντέλου, η οποία δεν έχει τόσο μεγάλη διαφοροποίηση μεταξύ των παρόχων. «Τα δεδομένα που δημιουργούνται ή ελέγχονται από ανθρώπους είναι ανώτερης ποιότητας». Από τη στιγμή που τα γλωσσικά μοντέλα εξελίσσονται και καλούνται να ανταποκριθούν σε απαιτητικά και περίπλοκα καθήκοντα, συνέχισε, θα απαιτείται η επιστράτευση χιλιάδων εργαζομένων, κάποιοι εξ αυτών εξειδικευμένοι, ώστε να βελτιώνουν τα μοντέλα σε διάφορες γλώσσες, όπως η ελληνική, αλλά και σε επιστήμες όπως τα μαθηματικά, η ιατρική και η βιολογία. Ανθρωποι της αγοράς επιβεβαίωσαν την πληροφορία. Κάθε εταιρεία κρίνει ποιας ποιότητας δεδομένα χρειάζεται ανά πάσα στιγμή. Τα «χρυσά σετ δεδομένων» ενέχουν ανθρώπινη συνεισφορά.
«Αρνήθηκα να κάνω κάποια πράγματα. Υπήρχε ένα πρότζεκτ που ήθελε να βγάλω βίντεο τον εαυτό μου να διαβάζει. Δεν θέλησα να το κάνω. Ενα άλλο μού ζητούσε να βγάλω φωτογραφίες από τους χώρους του σπιτιού μου. Ούτε σε αυτό συμφώνησα», αναφέρει η Τ.
«Εχουμε μπροστά μας ένα τεράστιο ζήτημα εργασιακού μετασχηματισμού», παρατηρεί ο Ηρακλής Βογιατζής, ερευνητής που εξειδικεύεται στην ψηφιακή εργασία. Παρότι οι επιστήμονες δυσκολεύονται να συγκεντρώσουν ακόμα αξιόπιστα δεδομένα για τον αριθμό και το προφίλ των εργαζομένων που απασχολούνται στον κλάδο αυτό, παρατηρείται ότι είναι αρκετά δημοφιλής σε νέους που θέλουν να εξασφαλίσουν ένα εισόδημα αναζητώντας τις πρώτες τους δουλειές, σε γυναίκες που θέλουν να συνδυάσουν τη φροντίδα ατόμων στο σπίτι με την εργασία αλλά και σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας που μπορεί να έχασαν τη δουλειά τους ή επιθυμούν να συμπληρώσουν το εισόδημά τους για να ανταποκριθούν σε πιεστικές οικονομικές ανάγκες. Υπάρχει μια αίσθηση, παρατήρησε ο κ. Βογιατζής, πως στην Ελλάδα θα αναπτυχθεί περαιτέρω ο κλάδος αυτός καθώς η χώρα μας διαθέτει ένα καλά εκπαιδευμένο και εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό, έχει χαμηλούς μισθούς, και παρουσιάζει ακόμα ποσοστά ανεργίας που θα οδηγήσουν άτομα σε αυτή την εργασιακή διέξοδο.
Ενας αλγόριθμος σε βαθμολογεί
Την ίδια στιγμή, όπως είπε ο κ. Βογιατζής, από τις πλατφόρμες λείπει το ανθρώπινο στοιχείο στη διοίκηση. Βασίζονται κυρίως σε ένα αλγοριθμικό μάνατζμεντ, το οποίο αποφασίζει το πώς αμείβεται ο εργαζόμενος, πώς αξιολογείται και εντέλει αν θα αποκλειστεί ή όχι από την πλατφόρμα. Χαρακτηριστικά, ο ερευνητής ανέφερε πως μια πλατφόρμα μπορεί να διακόψει τη συνεργασία με έναν συνεργάτη επειδή παραδείγματος χάρη ο αλγόριθμος τον βαθμολόγησε χαμηλά. «Τότε η πλατφόρμα “μπλοκάρει” τον λογαριασμό και ο εργαζόμενος μπορεί να χάσει τη δουλειά του».
