Συνολικά 662 διαφορετικά μπουκάλια έξτρα παρθένου ελαιολάδου από την Ελλάδα, την υπόλοιπη Ευρώπη, αλλά και την Ασία, την Αμερική και την Αφρική έφτασαν στην Αθήνα πριν από ένα μήνα. Προστατευμένα από κρύο, ζέστη ή φως, περίμεναν 30 δοκιμαστές που ήρθαν από δώδεκα διαφορετικές χώρες για να δοκιμάσουν το περιεχόμενό τους και να αποφασίσουν για την ποιότητά τους στο πλαίσιο του διεθνούς διαγωνισμού ελαιολάδου ATHENA, που διοργανώθηκε στις αρχές Μαΐου για 11η χρονιά. Τα αποτελέσματα τα οποία ανακοινώθηκαν χθες, ανέδειξαν κορυφαίο ελαιόλαδο το Maselli Coratina της εταιρείας Azienda Agricola Maselli από την ποικιλία ελιάς Κορατίνα στο Μπάρι της νότιας Ιταλίας.
Οσον αφορά τα ελληνικά ελαιόλαδα, ενώ αποτελούσαν το 43% του συνόλου των διαγωνιζόμενων ελαιολάδων, μόνο έξι απέσπασαν την υψηλότερη διάκριση, δηλαδή διπλό χρυσό μετάλλιο. Συνολικά 63 ελαιόλαδα πήραν διπλό χρυσό μετάλλιο. Οπως επισημαίνουν οι διοργανωτές, αυτό που εντυπωσιάζει είναι η διαρκής γεωγραφική εξάπλωση της ελαιοκαλλιέργειας, που αντανακλάται στις συμμετοχές στον διαγωνισμό. Φέτος για πρώτη φορά συμμετείχαν και ελαιόλαδα από το Πακιστάν και το Αζερμπαϊτζάν.
Μέσα σε αυτό το διεθνές τοπίο όπου κάθε χρόνο φυτεύονται εκατομμύρια ελαιόδεντρα σε νέες περιοχές του πλανήτη, το πάλαι ποτέ εθνικό σύνθημα «η Ελλάδα παράγει το καλύτερο ελαιόλαδο» δεν μπορεί να αποτελέσει διαβατήριο για τις αγορές του κόσμου, όπως δείχνουν τα στοιχεία. Εκτός από το να το λέμε ή και να το πιστεύουμε, πρέπει και να μπορούμε να το αποδείξουμε.
Η γεωγραφική εξάπλωση της καλλιέργειας της ελιάς για παραγωγή ελαιολάδου προκύπτει από τα στοιχεία ελαιοπαραγωγής στον κόσμο: Το 2005-06 η παγκόσμια παραγωγή ελαιολάδου ήταν 1,9 εκατ. τόνοι, το 2012-13 2,5 εκατ. τόνοι και το 2024-25 έφτασε στους 3,5 εκατ. τόνους. «Πριν από περίπου ένα χρόνο μού ζήτησαν τεχνική βοήθεια για την καλλιέργεια της ελιάς από το Νεπάλ. Από το 2013 στα σεμινάρια που οργανώναμε έρχονταν άνθρωποι από τη Χιλή», λέει στην «Κ» ο Βασίλης Φρατζολάς, σύμβουλος ποιότητας ελαιολάδου. Τι είναι αυτό που γέμισε ελαιόδεντρα τον κόσμο; Ασφαλώς η φήμη του προϊόντος και η ανάδειξη της αξίας του για την υγεία του ανθρώπου, η οποία προβλήθηκε και επικυρώθηκε μέσα από ερευνητικές εργασίες που πραγματοποίησαν κυρίως ισπανικά ινστιτούτα και πανεπιστημιακά ιδρύματα. «Το ελαιόλαδο δεν προχώρησε ούτε εξαιτίας της Ιταλίας ούτε βέβαια εξαιτίας της Ελλάδας. Στην Ισπανία έχουν το ελαιόλαδο σαν… Θεό, έχουν δεκάδες εκατομμύρια δέντρα», περιγράφει ο κ. Φρατζολάς. Στη δουλειά κυρίως Ισπανών επιστημόνων βασίζεται και η κατοχύρωση στην Ε.Ε. του ισχυρισμού υγείας (Health Claim) που μπορεί να αναγράφεται πλέον και επίσημα σε ελαιόλαδα με συγκεκριμένη συγκέντρωση πολυφαινολών.
Στις ΗΠΑ έχουν φτάσει να καταναλώνουν 320.000-400.000 τόνους ετησίως, κυρίως λόγω της σύνδεσης του ελαιολάδου με τον μεσογειακό τρόπο ζωής και τη διατροφή που προφυλάσσει από καρδιαγγειακά νοσήματα. Στη Βραζιλία η μέση κατανάλωση κατά άτομο διπλασιάστηκε τα τελευταία χρόνια. Εκπληξη θεωρείται η Νότια Κορέα, όπου η κατανάλωση ελαιολάδου αυξήθηκε κατά 90% από το 2018 έως το 2022. «Πριν από περίπου 20 χρόνια οι χώρες της Μεσογείου κατανάλωναν το περισσότερο ελαιόλαδο, τώρα η κατανάλωση και η ανάπτυξη της καλλιέργειας μετακινείται στη Βόρεια Αμερική, στην Ασία και στη Λατινική Αμερική», περιγράφει ο κ. Φρατζολάς.
«Λέμε ότι είναι το εθνικό μας προϊόν και δεν διδάσκεται στα ΑΕΙ. Εχουμε βγει από τις μεγάλες αγορές σε Ιαπωνία, ΗΠΑ και δεν κάνουμε προγράμματα προώθησης», λέει ο Βασίλης Φρατζολάς, σύμβουλος ποιότητας ελαιολάδου.
Τι δείχνουν τα στοιχεία
Τα στοιχεία των εξαγωγών τυποποιημένου ελαιολάδου δείχνουν πώς προχωρά ο κόσμος και πού βρίσκεται η Ελλάδα. Σύμφωνα με τα πλέον πρόσφατα στοιχεία, η Ευρωπαϊκή Ενωση κυριαρχεί στις εξαγωγές ελαιολάδου έχοντας το 55,3% των παγκόσμιων εξαγωγών με περίπου 715.000 τόνους τον χρόνο. Συγκεκριμένα, η Ισπανία εξάγει 343.536 τόνους, περίπου το 48% των εξαγωγών της Ε.Ε., η Ιταλία 231.881 τόνους, το 32,4%, η Πορτογαλία με 68.254 τόνους και ποσοστό 9,5% και η Ελλάδα με 25.987 τόνους και ποσοστό 3,5%. Στις εκτός Ε.Ε. χώρες που αναλογεί το υπόλοιπο περίπου 45% των παγκόσμιων εξαγωγών ελαιολάδου, το 24% κατέχει η Τυνησία, που εξάγει περίπου 310.000 τόνους, το 11,6% η Τουρκία, που εξάγει 150.000 τόνους, το 2,9% η Αργεντινή και η Συρία με 37.000 και 38.000 τόνους αντιστοίχως.
Η Ελλάδα συνεχίζει την παράδοση της εξαγωγής μεγάλων ποσοτήτων χύμα ελαιολάδου, που υπολογίζονται κατά μέσον όρο στους 120.000 τόνους τον χρόνο. Ενώ παράγουμε το 7% της παγκόσμιας παραγωγής και ειδικά στο έξτρα παρθένο ελαιόλαδο το 21% της παγκόσμιας παραγωγής, κατέχουμε μόνο το 1% της παγκόσμιας αγοράς τυποποιημένου ελαιολάδου.
«Είναι χαρακτηριστικό ότι σε κανένα ελληνικό πανεπιστήμιο δεν διδάσκεται το ελαιόλαδο, ενώ λέμε ότι είναι το εθνικό μας προϊόν. Εχουμε βγει από τις μεγάλες αγορές σε Ιαπωνία και ΗΠΑ και δεν κάνουμε προγράμματα προώθησης ελαιολάδου», επισημαίνει τον ελληνικό παραλογισμό στην αντιμετώπιση του προϊόντος ο κ. Φρατζολάς.
Καθοριστικός παράγοντας
Ρωτήσαμε τον Διονύση Βλάχο, γεωπόνο, ο οποίος πριν μετακινηθεί στη σημερινή του θέση εργαζόταν για μια εικοσαετία μέχρι και το 2023 στον έλεγχο φαρμάκων και υπολειμμάτων του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης, τι είναι εκείνο που εμποδίζει το ελληνικό ελαιόλαδο να πετύχει μεγάλους στόχους στις διεθνείς αγορές. Οπως εξηγεί, η υπολειμματικότητα στο ελαιόλαδο είναι ένας πολύ καθοριστικός παράγοντας για τις εξαγωγές. «Μια μικρή υπολειμματικότητα σε φυτοφάρμακα ή άλλες ουσίες δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι το προϊόν είναι επικίνδυνο για την υγεία. Μπορεί όμως να είναι η αιτία να βγει από την αγορά. «Οταν κάποιος πληρώνει πανάκριβα ένα μπουκαλάκι ελαιόλαδο για να ψεκάσει με αυτό τη σαλάτα του, θέλει να είναι σίγουρος ότι το προϊόν είναι 100% αγνό», επισημαίνει. Στην Ελλάδα, εξηγεί, λόγω του μικρού κλήρου και της έλλειψης εκπαίδευσης ο καθένας κάνει του κεφαλιού του όσον αφορά τη φυτοπροστασία. «Δεν βοηθούν τα διοικητικά και αστυνομικά μέτρα. Χρειάζονται αλλαγή νοοτροπίας και εκπαίδευση των παραγωγών. Δεν μπορούν να λειτουργούν με βάση όσα έμαθαν από τον πατέρα τους που είχε τριάντα ρίζες», επισημαίνει.
Οι καλλιέργειες «μετακινούνται» προς τον Βορρά
Του Κωνσταντίνου Μανωλόπουλου
«Υπάρχει μια μετακίνηση της ελαιοκαλλιέργειας προς τον Βορρά. Σε λίγα χρόνια οι συνθήκες εκεί θα φαίνονται καλύτερες σε σύγκριση με τον Νότο, ο οποίος θα υποφέρει από το στρες», αναφέρει στην «Κ» ο Διονύσης Γασπαράτος, καθηγητής Εδαφολογίας και Γεωργικής Χημείας του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών. Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει όλων των ειδών τις καλλιέργειες, ακόμη και τις ξερικές, όπως αυτή του ελαιόδεντρου. Τα δύο κύρια ζητήματα που επηρεάζουν περισσότερο την ελαιοκαλλιέργεια είναι η ξηρασία και οι υψηλές θερμοκρασίες που υπάρχουν εξαιτίας των παρατεταμένων περιόδων καύσωνα.
«Oσο προχωρούμε προς τον Νότο, τα πράγματα είναι πιο σοβαρά και το στρες εντονότερο», σημειώνει ο καθηγητής. «Η Πελοπόννησος, κυρίως από τη Λακωνία και κάτω, η Κρήτη από το Ηράκλειο και πέρα (Ιεράπετρα κ.λπ.) και τα νησιά του Αιγαίου αντιμετωπίζουν τα σημαντικότερα προβλήματα. Εκτός όμως από το ξερικό κλίμα του καλοκαιριού, κάτι άλλο το οποίο παρατηρούμε είναι ότι επικρατούν και πιο ζεστοί χειμώνες. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να μην μπορεί να γίνει σωστή ανθοφορία».
Οι συνθήκες τον χειμώνα
Το πρόβλημα ξεκινάει τον χειμώνα, εξηγεί ο κ. Γασπαράτος. «Για να φτιάξει καρπό η ελιά, πρέπει να δεχθεί κρύο για κάποιο χρονικό διάστημα. Δηλαδή, συγκεκριμένες θερμοκρασίες κάτω των 10 βαθμών Κελσίου. Αν η ελιά δεν μαζέψει αυτό το κρύο, όταν έρθει η στιγμή δεν θα μπορέσει να παραγάγει άνθη, άρα θα περιοριστεί και ο καρπός. Οι υψηλές θερμοκρασίες δημιουργούν πρόβλημα στη διαφοροποίηση των οφθαλμών (το κρίσιμο στάδιο κατά το οποίο τα «μάτια» της ελιάς μετατρέπονται από βλαστοφόρα, ικανά να δώσουν μόνο βλάστηση, σε ανθοφόρα) περιορίζοντας την παραγωγή ανθέων», προσθέτει ο κ. Γασπαράτος.
Eτσι λοιπόν, σημειώνουν οι ειδικοί, συντελείται άνοδος των καλλιεργειών προς τα πιο ορεινά, τα οποία φαίνεται πως έχουν περισσότερη αντοχή και μεγαλύτερο περιθώριο απορρόφησης των κραδασμών που γεννάει η κλιματική κρίση. «Oλες οι χώρες του Νότου (Ιταλία, Πορτογαλία, Ισπανία) αντιμετωπίζουν το ίδιο πρόβλημα, δεν είναι μόνο δικό μας θέμα. Αρχίζουν και μπαίνουν δυναμικά στην ελαιοπαραγωγή χώρες που δεν έχουν δεχθεί τόσο έντονη επίδραση από την κλιματική κρίση. Το παράδειγμα της Βουλγαρίας είναι μια περίπτωση που μπορεί να παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο μελλοντικά, γιατί είναι μία από τις χώρες που εξακολουθούν να πιάνουν αθροιστικά τις ώρες θερμοκρασίας (κάτω των 10 βαθμών) που χρειάζονται τον χειμώνα. Oσο συνεχίζεται η κλιματική κρίση, μπορεί να δούμε να μπαίνουν στην ελαιοκαλλιέργεια χώρες που παλαιότερα δεν είχαν παραγωγή», εξηγεί ο κ. Γασπαράτος.
Μια άλλη χώρα που φαίνεται πως αναπτύσσει παραγωγή ελαιοκαλλιέργειας, παρότι έχει πιο ξερικό κλίμα και δεν έχει παράδοση καλλιέργειας, είναι το Ισραήλ. Πώς το πετυχαίνουν αυτό; Εφαρμόζουν τεχνολογίες αιχμής με τις οποίες μπορούν να ξεπεράσουν τα αρνητικά της κλιματικής κρίσης. «Το Ισραήλ είναι πάρα πολύ μπροστά στο κομμάτι της άρδευσης με εξοικονόμηση νερού. Εχουν εξελίξει πάρα πολλά μέσα, με αποτέλεσμα να μπορούν να αντιμετωπίσουν την κρίση σε βαθμό που εμείς δεν έχουμε προχωρήσει ακόμη τόσο πολύ», καταλήγει ο καθηγητής.
