Σαν παλιά συνήθεια που δεν κόβεται, οι ρυθμίσεις χρεών στην Ελλάδα επιστρέφουν ξανά και ξανά, κάθε φορά με νέο όνομα, άλλες ανάγκες, αλλά με το ίδιο γνώριμο σενάριο. Ο φορολογούμενος παλεύει να τακτοποιήσει τα ασυμμάζευτα, το κράτος ανοίγει παράθυρα «δεύτερης ευκαιρίας» και κάπου στη μέση γεννιέται ένα παράδοξο. Οσο περισσότερο διευκολύνεται η αποπληρωμή, τόσο περισσότερο διογκώνεται το πρόβλημα και αυξάνονται τα χρέη. Είναι ένας φαύλος κύκλος που θυμίζει σίριαλ χωρίς τέλος, όπου η λύση της μιας χρονιάς γίνεται το αδιέξοδο της επόμενης. Ετσι λοιπόν, τον προσεχή Ιούνιο θα έχουμε και πάλι ένα remake με μια ρύθμιση 72 δόσεων, η οποία όπως όλα δείχνουν θα μείνει ανοιχτή τουλάχιστον μέχρι τα τέλη του έτους.
Παρά το γεγονός ότι από την εποχή των μνημονίων οι θεσμοί με τον πλέον εμφατικό τρόπο δήλωναν αντίθετοι σε ρυθμίσεις οποιουδήποτε τύπου οφειλών, οι κυβερνήσεις κατάφερναν να τις περάσουν.
Για την ιστορία, οι πρώτες ρυθμίσεις την περίοδο της οικονομικής κρίσης και των μνημονίων έγιναν επί υπουργίας Γ. Στουρνάρα και γενικού γραμματέα Δημοσίων Εσόδων Χ. Θεοχάρη, υπό αυστηρές όμως προϋποθέσεις κατόπιν απαίτησης των θεσμών και υπό την καθοδήγησή τους. Στη ρύθμιση αυτή, όπως ήταν φυσικό, δεν υπήρξε μεγάλη ανταπόκριση, καθώς οι οφειλέτες θα έπρεπε να δώσουν λεπτομερείς πληροφορίες για το εισόδημα και την ακίνητη περιουσία τους. Για οφειλές μάλιστα από 50.000 ευρώ μέχρι 150.000 ευρώ ήταν υποχρεωμένοι να καταθέτουν βεβαίωση από ανεξάρτητο φορέα, ενώ για υψηλότερες οφειλές ζητούνταν εγγυήσεις ή εμπράγματες εξασφαλίσεις από τρίτο εκτιμητή.
Εκτοτε θεσμοθετήθηκαν αρκετές ρυθμίσεις σε 100, 120 δόσεις, 72 δόσεις για τα χρέη της πανδημίας, της ενεργειακής κρίσης, ενώ αυξήθηκαν και οι δόσεις στην πάγια ρύθμιση οφειλών. Το αποτέλεσμα ήταν τα χρέη προς το Δημόσιο από τα 34 δισ. ευρώ το 2010 να φθάνουν σήμερα στα 114 δισ. ευρώ, ενώ οι οφειλέτες ανέρχονται περίπου σε τέσσερα εκατομμύρια.
Παλαιό κυβερνητικό στέλεχος με θητεία στο υπουργείο Οικονομικών αναφέρει ότι σε όλες αυτές τις ρυθμίσεις υπάρχει ένα κοινό. Το κοινό είναι οι οφειλέτες οι οποίοι μεταβαίνουν από τη μια ρύθμιση στην άλλη. Ουσιαστικά οι ρυθμίσεις γίνονται για τα ίδια άτομα.
Οι ίδιες ομάδες οφειλετών «μεταναστεύουν» από ρύθμιση σε ρύθμιση, ανακυκλώνοντας το πρόβλημα, χωρίς να το επιλύουν.
Είναι ενδεικτικό ότι στη ρύθμιση των 120 δόσεων εντάχθηκαν περισσότεροι από 615.000 οφειλέτες του Δημοσίου με χρέος περίπου 5,8 δισ. ευρώ. Από αυτούς, 211.551 ολοκλήρωσαν τις ρυθμίσεις, αποφέροντας στα κρατικά ταμεία έσοδα πάνω από 1 δισ. ευρώ, ενώ 84.358 παραμένουν ενεργές και αφορούν οφειλές περί τα 1,2 δισ. ευρώ. Ωστόσο χάθηκαν 315.000 ρυθμίσεις, αφήνοντας συνολικό ληξιπρόθεσμο υπόλοιπο 3,5 δισ. ευρώ. Σίγουρα δεν μπορεί να πει κανείς ότι σε εκείνη τη φάση το εγχείρημα στέφθηκε από επιτυχία.
Μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον, η πολιτεία επανήλθε με μία νέα ρύθμιση 72 δόσεων. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που επισημαίνουν ότι οι ίδιες ομάδες οφειλετών «μεταναστεύουν» από ρύθμιση σε ρύθμιση, ανακυκλώνοντας το πρόβλημα χωρίς να το επιλύουν. Και ενώ η τεχνολογία προσφέρει πλέον εργαλεία για στοχευμένη ανάλυση και ουσιαστικό έλεγχο, η έλλειψη ποιοτικών δεδομένων για το προφίλ των οφειλετών παραμένει ένα κρίσιμο κενό.
«Οχι» σε οριζόντια μέτρα
Υπάρχουν βεβαίως και χιλιάδες περιπτώσεις φορολογουμένων, που πραγματικά αδυνατούν να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους. Σε αυτούς θα έπρεπε να απευθύνεται μια νέα ρύθμιση ή η δυνατότητα επανένταξης και όχι γενικευμένα και ακρίτως σε όλους τους οφειλέτες. Για αυτές τις περιπτώσεις θα έπρεπε να θεσμοθετηθεί νέα ρύθμιση, που λαμβάνει υπόψη το εισόδημα, την ύπαρξη περιουσιακών στοιχείων, αλλά και τις προσωπικές οικονομικές συνθήκες των οφειλετών. Το σχέδιο που είχε προταθεί στο οικονομικό επιτελείο προέβλεπε ρυθμίσεις κομμένες και ραμμένες στα μέτρα του κάθε οφειλέτη. Αντί για οριζόντια σχήματα, το χρέος να κατανέμεται σε δόσεις που να αντανακλούν τις αντοχές του φορολογουμένου, δίνοντάς του τη δυνατότητα να ακολουθήσει ένα πλάνο αποπληρωμής που δεν θα τον οδηγεί εκ νέου σε αδιέξοδο. Με αυτόν τον τρόπο περιορίζεται ο κίνδυνος αθέτησης, αλλά και τα αναγκαστικά μέτρα, όπως οι κατασχέσεις.
Η ιστορία δείχνει ότι επαναλαμβάνεται. Από το 1978, όταν εφαρμόστηκε η πρώτη περαίωση μέχρι σήμερα, η Ελλάδα έχει υιοθετήσει δεκάδες ρυθμίσεις και «έκτακτες» λύσεις. Κάθε μία υπόσχεται ανάσα, αλλά καμιά δεν καταφέρνει να αλλάξει τη δομή του προβλήματος.
Από τους αυστηρούς όρους των δανειστών στα οριζόντια μέτρα
Το 2013 δημιουργείται νέα πάγια ρύθμιση οφειλών. Η νέα ρύθμιση έγινε με όρους που συμφωνήθηκαν με τους δανειστές. Συγκεκριμένα, για οφειλές έως 5.000 ευρώ ο αριθμός των δόσεων είχε καθοριστεί βάσει της αίτησης, με κατώτερο όριο τα 50 ευρώ τον μήνα. Ομως από 5.000 ευρώ έως 50.000 ευρώ οι οφειλέτες θα έπρεπε να δώσουν λεπτομερείς πληροφορίες για το εισόδημα και την ακίνητη περιουσία τους. Για οφειλές μάλιστα από 50.000 ευρώ μέχρι 150.000 ευρώ ήταν υποχρεωμένοι να καταθέτουν βεβαίωση από ανεξάρτητο φορέα, ενώ για υψηλότερες οφειλές ζητούνταν εγγυήσεις ή εμπράγματες εξασφαλίσεις από τρίτο εκτιμητή.
• Το 2015 η αναπληρώτρια υπουργός Οικονομικών Ν. Βαλαβάνη θέσπισε ρύθμιση 100 δόσεων, η μεγαλύτερη που είχε γίνει μέχρι τότε, στην οποία εντάχθηκαν περισσότεροι από 770.000 οφειλέτες, ρυθμίζοντας περισσότερα από 5,5 δισ. ευρώ. Ωστόσο, στα ταμεία κατέληξαν πολύ λιγότερα.
• Λίγα χρόνια αργότερα και συγκεκριμένα τον Μάιο του 2019, η υφυπουργός Κ. Παπανάτσιου προχώρησε σε νέα ρύθμιση, αυτή τη φορά 120 δόσεων.
• Η ρύθμιση βελτιώθηκε (εντάχθηκαν και επιχειρήσεις) με την ανάληψη της διακυβέρνησης από τη Ν.Δ. Ο υπουργός Οικονομικών Χρ. Σταϊκούρας κατέθεσε στη Βουλή το ίδιο έτος τη βελτιωμένη ρύθμιση οφειλών σε 120 δόσεις στην οποία εντάχθηκαν πλέον των 615.000 οφειλετών, με το ρυθμισμένο ποσό να φθάνει τα 5,8 δισ. ευρώ. Η ρύθμιση των 120 δόσεων αφορούσε μισθωτούς, συνταξιούχους, επιτηδευματίες που έκλεισαν τα μπλοκάκια τους, ανέργους, αγρότες ειδικού καθεστώτος και επιχειρήσεις με χρέη. Αντίστοιχες ρυθμίσεις όλα αυτά τα χρόνια θεσπίζονταν και για τα ταμεία. Οπως προαναφέρθηκε, όμως, περίπου οι μισοί οφειλέτες που αρχικά είχαν ενταχθεί σταμάτησαν να πληρώνουν.
Από την εποχή των μνημονίων οι θεσμοί δήλωναν αντίθετοι σε ρυθμίσεις οποιουδήποτε τύπου οφειλών, ωστόσο οι κυβερνήσεις κατάφερναν να τις περάσουν.
• Τον Σεπτέμβριο του 2021 δόθηκε η δυνατότητα να επανενταχθούν στις ρυθμίσεις των 100 και 120 δόσεων στους φορολογουμένους που επλήγησαν από την πανδημία και τέθηκαν εκτός αυτών των ρυθμίσεων από 1.3.2020 έως και 31.7.2021.
• Το 2022 θεσπίστηκε νέα ρύθμιση για τα χρέη της πανδημίας σε 36-72 δόσεις. Το ποσό που αποπληρώνεται μέσω της ειδικής αυτής ρύθμισης ανέρχεται σήμερα στο 1 δισ. ευρώ.
• Στις 15 Φεβρουαρίου 2023 ανακοινώθηκε η επανένταξη στη ρύθμιση των 72-120 δόσεων όσων τις έχασαν από τότε που θεσμοθετήθηκαν. Δυνητικά μπορούσαν να επανενταχθούν 200.000 οφειλέτες. Ωστόσο, εντάχθηκαν περίπου 15.000.
• Επίσης στις 15 Φεβρουαρίου 2023 ανακοινώθηκε νέα ρύθμιση 36-72 δόσεων για τα χρέη της ενεργειακής κρίσης. Στη ρύθμιση μπορούν να μπουν συνεπείς οφειλέτες που δημιούργησαν νέα χρέη από τον Νοέμβριο του 2021 έως και την 1η Φεβρουαρίου 2023.
• Στις 22 Απριλίου 2026 ανακοινώθηκε από την κυβέρνηση νέα ρύθμιση σε 72 δόσεις για 1,3 εκατ. φυσικά πρόσωπα και 284.000 επιχειρήσεις. Η ρύθμιση αφορά χρέη που δημιουργήθηκαν μέχρι και τις 31 Δεκεμβρίου 2023, ενώ τυχόν νέα χρέη μεταγενέστερα θα πρέπει να ενταχθούν στην πάγια ρύθμιση των 24-48 δόσεων. Η νέα ρύθμιση αφορά τόσο τους οφειλέτες της εφορίας όσο και των ταμείων, οι οποίοι δυνητικά μπορούν να ρυθμίσουν χρέη 95 δισ. ευρώ.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1970 η πρώτη περαίωση
Τα παλαιότερα χρόνια υπήρχε μια άλλη μόδα, αυτή των περαιώσεων. Ουσιαστικά επρόκειτο για το κλείσιμο των βιβλίων χωρίς έλεγχο, καταβάλλοντας και το σχετικό αντίτιμο στο Δημόσιο. Η πρώτη φορά που συναντάται στην Ελλάδα περαίωση είναι το 1978 από τον υπουργό Οικονομικών Θανάση Κανελλόπουλο. Εκτοτε πραγματοποιήθηκαν ακόμη 10 περαιώσεις, με την τελευταία να γίνεται επί υπουργίας Γ. Βαρουφάκη. Στην περαίωση του 2016 κλήθηκαν οι φορολογούμενοι να αποκαλύψουν οικειοθελώς αδήλωτα εισοδήματα και να πληρώσουν φόρο επί της ουσίας για να τα νομιμοποιήσουν!
1. Η ιστορία των ανέλεγκτων χρήσεων ξεκινάει το 1978, με τον τότε υπουργό Οικονομικών να παρατείνει τη ρύθμιση μέχρι και το 1981. Στην «Καθημερινή» της 22ας Ιουνίου 1978 αναφέρεται ότι: «Τακτοποιούνται όλες οι εκκρεμείς φορολογικές υποθέσεις και παρέχονται διευκολύνσεις στους φορολογουμένους να εξοφλήσουν τις οφειλές… Ο φόρος, το τέλος ή η εισφορά που θα προκύψουν μετά τις τακτοποιήσεις αυτές θα καταβληθούν από τους υπόχρεους σε 10 ίσες μηνιαίες δόσεις, από τις οποίες η πρώτη είναι πληρωτέα στον επόμενο από τη βεβαίωση μήνα. Οσοι εξοφλούν μέσα στην προθεσμία καταβολής της πρώτης δόσης ολόκληρο το ποσό θα έχουν έκπτωση 10%».
2. Η επόμενη ρύθμιση έρχεται το 1988 επί υπουργίας Δημήτρη Τσοβόλα. Ο τότε υπουργός Οικονομικών παρείχε τη δυνατότητα σε επιχειρήσεις και ελεύθερους επαγγελματίες να περαιώσουν τις ανέλεγκτες χρήσεις, εισπράττοντας σημαντικά έσοδα για το ελληνικό Δημόσιο.
3. Με την ανάληψη της διακυβέρνησης της χώρας από τη Νέα Δημοκρατία, ο υπουργός Οικονομικών Ι. Παλαιοκρασσάς έδωσε τη δυνατότητα σε όλες τις επιχειρήσεις, ανεξαρτήτως ακαθαρίστων εσόδων, να κλείσουν τα βιβλία τους.
4. Το 1994 έγινε η πιο επιτυχημένη περαίωση, όπου το Δημόσιο εισέπραξε το ποσό των 450 δισ. δρχ. Αν και η ρύθμιση κρίθηκε εν συνεχεία αντισυνταγματική (διότι λεπτομέρειες της περαίωσης δόθηκαν με υπουργική απόφαση και όχι με νόμο), ουδείς κίνησε διαδικασίες για επιστροφή χρημάτων, ενώ ταυτόχρονα οι υποθέσεις αυτές περαιώθηκαν οριστικά.
5. Επί υπουργίας Νίκου Χριστοδουλάκη έγιναν δύο περαιώσεις. Αν και ονομάσθηκαν «συνάφεια», είχαν ακριβώς το ίδιο νόημα, το κλείσιμο των ανέλεγκτων χρήσεων. Ο υφυπουργός Οικονομικών Απόστολος Φωτιάδης το 2002 προχώρησε σε ρύθμιση που προέβλεπε το κλείσιμο των χρήσεων της περιόδου 1999-2001.
Στην περαίωση του 2016 οι φορολογούμενοι κλήθηκαν να αποκαλύψουν οικειοθελώς αδήλωτα εισοδήματα και να πληρώσουν φόρο για να τα… νομιμοποιήσουν.
6. Η δεύτερη ρύθμιση που έγινε στο τέλος του 2002 προέβλεπε το κλείσιμο των χρήσεων της περιόδου 1993-1998.
7. Το 2004, επί υπουργίας Γ. Αλογοσκούφη, έγινε η έβδομη περαίωση στην οποία μπορούσαν να ενταχθούν επιχειρήσεις με ακαθάριστα έσοδα έως 8,8 εκατ. ευρώ. Η ρύθμιση αφορούσε τις ανέλεγκτες υποθέσεις της περιόδου 1998-2003.
8. Τέσσερα χρόνια μετά, ο Γ. Αλογοσκούφης θεσπίζει νέα ρύθμιση για τις ανέλεγκτες υποθέσεις της περιόδου 2000-2006.
9. Αν και ο υπουργός Γ. Παπαθανασίου δεν συνέταξε νέα ρύθμιση, ωστόσο αναβίωσε τη ρύθμιση του προκατόχου του και ζητούσε από τις επιχειρήσεις που δεν είχαν υπαχθεί να το πράξουν μέχρι τον Ιούνιο του 2009.
10. Στην περαίωση του 2010 (υπουργός Οικονομικών Γ. Παπακωνσταντίνου) έκλεισαν οι ανέλεγκτες χρήσεις της δεκαετίας 2000-2009.
11. Επί διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ, και υπουργίας Γ. Βαρουφάκη, θεσπίστηκε νέου τύπου περαίωση. Κλήθηκαν όσοι είχαν αποκρύψει φορολογητέα ύλη ή είχαν εισοδήματα αδήλωτα στο εξωτερικό να τα δηλώσουν για να τα σώσουν.
