Μπορούν μια φωτογραφία από μαθητική παρέλαση της δεκαετίας του ’50, η αλληλογραφία ενός ναυτικού ή ένα παιδικό σχέδιο του Εθνικού Κήπου να αποτελέσουν υλικό για ένα ιστορικό αρχείο; Για τους ανθρώπους πίσω από τις «Θυρίδες Μνήμης», η απάντηση είναι ναι. Η δράση ξεκίνησε πιλοτικά στη Λέσχη Φιλίας Παγκρατίου, μία από τις δημοτικές δομές όπου οι μεγαλύτεροι κάτοικοι συναντιούνται και συμμετέχουν σε κοινωνικές και δημιουργικές δραστηριότητες. Σε συνεργασία με το Δημοτικό και Ιστορικό Αρχείο του Δήμου Αθηναίων και το Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Συστημάτων Πληροφόρησης του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής, τα μέλη της Λέσχης κλήθηκαν να ψάξουν στα σπίτια τους για φωτογραφίες, επιστολές, ημερολόγια, σχολικά τετράδια και επαγγελματικά έγγραφα που θα μπορούσαν να φωτίσουν τη ζωή στο Παγκράτι άλλων δεκαετιών.
Δεν είμαστε ιδιαίτερα εξοικειωμένοι ως κοινωνία με την έννοια του οικογενειακού αρχείου, γιατί οι περισσότεροι πιστεύουμε πως η παρουσία της οικογένειάς μας δεν είναι αρκετά σημαντική
Σε μια από τις πρώτες συναντήσεις, κάποιος ρώτησε αν θα μπορούσε να φέρει την αλληλογραφία ενός θείου του που εργαζόταν ως ναυτικός. Η απορία ήταν αναμενόμενη, καθώς οι περισσότεροι από εμάς μπορούμε να αναγνωρίσουμε εύκολα την αξία του αρχείου ενός πολιτικού, ενός καλλιτέχνη ή μιας επιφανούς οικογένειας, όχι όμως απαραίτητα εκείνη των εγγράφων που παραμένουν φυλαγμένα στα δικά μας συρτάρια. «Δεν είμαστε ιδιαίτερα εξοικειωμένοι ως κοινωνία με την έννοια του οικογενειακού αρχείου, γιατί οι περισσότεροι πιστεύουμε πως η παρουσία της οικογένειάς μας δεν είναι αρκετά σημαντική», επιβεβαιώνει στην «Κ» ο Γιάννης Στογιαννίδης, αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Αρχειονομίας του ΠΑΔΑ, από τον οποίο ξεκίνησε η ιδέα. «Απάντησα στον άνθρωπο πως φυσικά και μας ενδιαφέρει η αλληλογραφία του θείου του. Οπως είπα χαρακτηριστικά, δεν χρειάζεται να ανήκει κανείς στην οικογένεια του Καβάφη για να έχει το αρχείο του αξία».
Μια θυρίδα με το όνομα κάθε οικογένειας
Το υλικό που θα συγκεντρώσει κάθε συμμετέχων δεν θα χαθεί μέσα σε ένα ενιαίο αρχείο, αλλά θα σχηματίσει μια ξεχωριστή ατομική ή οικογενειακή θυρίδα με το ονοματεπώνυμό του. Εκεί θα μπορούν να συνυπάρχουν φωτογραφίες, επιστολές, ημερολόγια, επαγγελματικά έγγραφα και προφορικές μαρτυρίες, διατηρώντας τη διαδρομή ενός ανθρώπου ή μιας οικογένειας μέσα στην πόλη. Το υλικό και οι πληροφορίες που το συνοδεύουν θα παραμείνουν στο Ιστορικό Αρχείο του Δήμου Αθηναίων. Εκεί θα είναι διαθέσιμα όχι μόνο στους ερευνητές, αλλά και στα μέλη της ίδιας της οικογένειας, τα οποία θα μπορούν έπειτα από χρόνια να επισκεφθούν το αρχείο και να αναζητήσουν στοιχεία για τους προγόνους τους. «Με αυτόν τον τρόπο, ένας απόγονός μας θα μπορεί ακόμη και έπειτα από 20 χρόνια να αναζητήσει στην υπηρεσία του δήμου υλικό για τους προγόνους του», εξηγεί ο κ. Στογιαννίδης, ενώ επισημαίνει ότι η λογική αυτή θυμίζει αρχεία πόλης που λειτουργούν ήδη σε αρκετές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και που δεν περιορίζονται στα έγγραφα της δημόσιας διοίκησης.
Ενας απόγονός μας θα μπορεί ακόμη και έπειτα από 20 χρόνια να αναζητήσει στην υπηρεσία του δήμου υλικό για τους προγόνους του.
«Πολλοί είχαν την απορία “γιατί να ασχοληθείτε μαζί μου;”. Στην περίπτωση της Αθήνας, το υλικό αυτό έχει ιδιαίτερη αξία και λόγω των διαφορετικών διαδρομών των ανθρώπων που εγκαταστάθηκαν στην πόλη από περιοχές ολόκληρης της χώρας», λέει ο κ. Στογιαννίδης. «Στις πρώτες φωτογραφίες που έφεραν οι συμμετέχοντες υπάρχουν κυρίως στιγμιότυπα από τις δεκαετίες του ’40 και του ’50: σχολικά χρόνια, μαθητικές παρελάσεις, αλλά και συναντήσεις γυναικών της γειτονιάς, οι οποίες διοργάνωναν μέχρι και διαγωνισμούς κεντήματος», σχολιάζει ο κ. Στογιαννίδης. «Καμία από αυτές τις εικόνες δεν καταγράφει κάποιο μεγάλο ιστορικό γεγονός, όλες μαζί όμως δείχνουν πώς ζούσαν και συναντιούνταν οι άνθρωποι στην πόλη».
Αντίστοιχα, μια παιδική ζωγραφιά του Εθνικού Κήπου, την οποία είχε διατηρήσει μία από τις συμμετέχουσες, δεν δείχνει μόνο πώς ήταν τότε ο χώρος, αλλά και τι είχε επιλέξει η ίδια να παρατηρήσει ως παιδί. Πριν κληθούν να συγκεντρώσουν το δικό τους υλικό, μέλη της Λέσχης Φιλίας επισκέφθηκαν το Δημοτικό και Ιστορικό Αρχείο του Δήμου Αθηναίων, όπου ήρθαν σε επαφή με ορισμένες από τις πρώτες αποφάσεις του Δημοτικού Συμβουλίου και προσπάθησαν να τις τεκμηριώσουν. Παράλληλα, έμαθαν πώς ταξινομούνται και ψηφιοποιούνται τα διαφορετικά τεκμήρια, αλλά και πόσες πληροφορίες μπορούν να κρύβονται σε έναν φαινομενικά υπηρεσιακό φάκελο. «Μια παλιά απόφαση για την τοποθέτηση αγωγών ύδρευσης στο Παγκράτι μπορεί αρχικά να μοιάζει αμιγώς τεχνική. Μέσα από αυτήν, όμως, μπορεί κανείς σήμερα να μάθει πότε έφτασε η ύδρευση στην περιοχή, ποιες αντιρρήσεις διατυπώθηκαν και με ποιον τρόπο άλλαζε σταδιακά η καθημερινότητα των κατοίκων».
Οταν η Υμηττού ήταν χωματόδρομος
Ενα τέτοιο παράδειγμα είναι το υλικό της Ισμήνης Πλουμή, η οποία γεννήθηκε το 1945 στο Παγκράτι και εξακολουθεί μέχρι και σήμερα να ζει εκεί. Οταν ιδρύθηκε η Λέσχη Φιλίας της περιοχής, έγινε αμέσως μέλος και, όταν ανακοινώθηκε η καταγραφή υλικού για το παλιό Παγκράτι, δήλωσε συμμετοχή. Στα οικογενειακά της άλμπουμ έχει φροντίσει να σημειώσει τις ημερομηνίες των φωτογραφιών, ενώ μαζί με τις δικές της αναμνήσεις διατηρεί και ιστορίες που είχε ακούσει από τον πατέρα της.
«Οι αναμνήσεις μου ξεκινούν γύρω στο 1950, όταν το Παγκράτι ήταν ακόμη σαν μικρό χωριό και όλοι γνωριζόμασταν. Τα σπίτια ήταν μονοκατοικίες και διπλοκατοικίες, η Υμηττού ήταν χωματόδρομος και πηγαίναμε να μαζέψουμε χαμομήλι από το βουνό». Η γιαγιά της έμενε στην Υμηττού στο νούμερο 78, και η ίδια θυμάται πως, τεσσάρων ή πέντε ετών, περνούσε μαζί με την αδελφή της τον δρόμο χωρίς συνοδεία για να πάει στο σπίτι της. Θυμάται ακόμη το ΙΚΑ Παγκρατίου, τα παλιά καταστήματα και, λίγο πιο πέρα, την αγορά της Καισαριανής με τις παράγκες. Περισσότερο από τα χαμηλά σπίτια, ωστόσο, της λείπει η οικειότητα μιας γειτονιάς όπου οι κάτοικοι γνώριζαν ο ένας τον άλλον. «Η “καταστροφή”, όπως την αποκαλώ εγώ, ξεκίνησε γύρω στο 1960, όταν άρχισαν να χτίζονται οι πολυκατοικίες», λέει. «Δεν είμαι οπισθοδρομική, αλλά όταν αγαπάς έναν τόπο και δεν μένεις εκεί από υποχρέωση, λυπάσαι για το πόσο έχει αλλάξει. Δεν υπάρχει πια ο ίδιος συναισθηματισμός ούτε η ίδια πρόνοια για τον άλλον».
Κουβαλάμε, βλέπετε, κι εμείς ένα μικρό κομμάτι Ιστορίας.
Ανάμεσα στις οικογενειακές της αναμνήσεις βρίσκεται και ο Μάνος Χατζιδάκις, ο οποίος από το 1936 έως το 1962 έμενε ως ενοικιαστής στο πατρικό της. «Μια από τις πιο χαρακτηριστικές οικογενειακές ιστορίες είναι πως όταν γεννήθηκε η αδελφή μου, η Αλίκη, ο Μάνος με το που άκουσε το κλάμα του μωρού είπε: “Η γιατρέσσα έκανε κορίτσι”. Και είχε δίκιο», σχολιάζει γελώντας. Στη θυρίδα της κυρίας Πλουμή, η ιστορία αυτή θα βρεθεί δίπλα στις φωτογραφίες από το παλιό Παγκράτι και στις αφηγήσεις για τη χωμάτινη Υμηττού, τις παράγκες και τα χαμηλά σπίτια. Οχι ως μια ολοκληρωμένη καταγραφή της περιοχής, αλλά ως η δική της εκδοχή για την πόλη που έζησε.
«Από τον Σεπτέμβριο η Λέσχη Φιλίας Παγκρατίου θα δέχεται αρχειακό υλικό και από άλλους κατοίκους της περιοχής. Τα μέλη θα βοηθούν στην πρώτη καταγραφή, οι φοιτητές θα αναλαμβάνουν την επιστημονική τεκμηρίωση και το υλικό θα περνά στο Ιστορικό Αρχείο του Δήμου Αθηναίων, σχηματίζοντας σταδιακά ένα αρχείο του Παγκρατίου», επισημαίνει ο Μελέτης Ζαχαράκης, σύμβουλος της 2ης Δημοτικής Κοινότητας και πρόεδρος της Λέσχης Φιλίας Παγκρατίου, ενώ η κυρία Πλουμή σχολιάζει πόσο σημαντική είναι για την ίδια η σκέψη πως αυτές οι μνήμες θα διασωθούν. «Κουβαλάμε, βλέπετε, κι εμείς ένα μικρό κομμάτι Ιστορίας», λέει.
