«Η Μαρζάν Σατραπί πέθανε από θλίψη λίγο περισσότερο από ένα χρόνο μετά τον θάνατο του Ματίας Ρίπα, του συζύγου της και έρωτα της ζωής της». Η ανακοίνωση της οικογενείας της Γαλλοϊρανής καλλιτέχνιδος, γνωστής και αγαπητής σε όλο τον κόσμο για τα πολυβραβευμένα αυτοβιογραφικά έργα της και την ταινία της «Περσέπολις», έμοιαζε κι αυτή βγαλμένη από τα βιβλία της. Μια γυναίκα που ακολούθησε τον αγαπημένο της στα αστέρια (ο παραγωγός, ηθοποιός και σεναριογράφος Ματίας Ρίπα πέθανε στις 8 Απριλίου 2025). Μπορεί άραγε κάποιος να πεθάνει από ραγισμένη καρδιά;
«Υπάρχουν πολυάριθμες μελέτες που δείχνουν ότι αυξάνεται κατά πολύ η θνησιμότητα ενός συντρόφου μετά τον θάνατο του άλλου, με ιδιαίτερα κρίσιμο τον πρώτο χρόνο», λέει στην «Κ» η ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια Ειρήνη Γεωργίου. Το πένθος σωματοποιείται. «Αυτό συμβαίνει κυρίως λόγω της αύξησης των ορμονών του στρες, οι οποίες προκαλούν σπασμό των στεφανιαίων αρτηριών και μπορεί να οδηγήσουν σε κλινική εικόνα που προσομοιάζει σε οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου». Ο λόγος για τη μυοκαρδιοπάθεια Takotsubo, γνωστή και ως σύνδρομο της ραγισμένης καρδιάς, μια προσωρινή κατάσταση όπου ο καρδιακός μυς ξαφνικά γίνεται αδύναμος ή εμφανίζεται το λεγόμενο απόπληκτο μυοκάρδιο. Η κατάσταση αυτή μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία και τυπικά επηρεάζει περισσότερο γυναίκες παρά άνδρες.
Πολλοί «παγώνουν» στο στάδιο της κατάθλιψης. Συχνά πέφτει το ανοσοποιητικό, ο άνθρωπος γίνεται επιρρεπής σε ατυχήματα, όπως αναφέρει η ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια Ειρήνη Γεωργίου.
Το πένθος πάντως μπορεί να οδηγήσει έναν άνθρωπο στον θάνατο και διά πλαγίων οδών, όπως η παραμέληση ιατρικών εξετάσεων ή η κατάχρηση αλκοόλ, συμπεριφορές που πυροδοτεί η κατάθλιψη. «Ενα από τα στάδια του πένθους είναι η κατάθλιψη», λέει η κ. Γεωργίου. «Πολλοί άνθρωποι δεν καταφέρνουν να ξεπεράσουν αυτό το στάδιο, μένουν εκεί, “παγώνουν”. Σε αυτές τις καταστάσεις συχνά πέφτει το ανοσοποιητικό και μειώνεται η δραστηριότητα του μετωπιαίου φλοιού που ευθύνεται για την ανάληψη λογικών αποφάσεων. Επομένως ο άνθρωπος γίνεται επιρρεπής σε ασθένειες και ατυχήματα. Πολλά ακούσια “ατυχήματα” εξάλλου θεωρούνται αυτή την περίοδο προ-αυτοκτονικές πράξεις».
Ερευνητική ομάδα από τη Δανία πέρασε μία δεκαετία παρακολουθώντας περισσότερους από 1.700 ενηλίκους που είχαν χάσει πρόσφατα έναν σύντροφο, γονέα ή άλλον στενό συγγενή, χωρίζοντας τους ανθρώπους σε πέντε ομάδες με βάση τη σοβαρότητα και τη συνέπεια των συμπτωμάτων του πένθους τους με την πάροδο του χρόνου. Σύμφωνα με τη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Frontiers in Public Health, κατά τη διάρκεια της δεκαετούς περιόδου οι άνθρωποι που βρίσκονταν σε «υψηλή» τροχιά θλίψης –εκείνοι με τη μακροβιότερη και πιο έντονη θλίψη– είχαν ποσοστό θανάτου 88% υψηλότερο από εκείνους με τα χαμηλότερα επίπεδα συμπτωμάτων θλίψης. Οσοι ανήκαν στην ομάδα με το υψηλό ποσοστό θλίψης είχαν επίσης σημαντικά περισσότερες πιθανότητες να κάνουν θεραπεία ή να λαμβάνουν αντικαταθλιπτικά φάρμακα περισσότερο από τρία χρόνια μετά τον θάνατο του αγαπημένου προσώπου τους. Επειτα από επτά χρόνια, οι διαφορές αυτές μειώθηκαν.
Υπαρξη χωρίς σπίτι
Στα θέματα της καρδιάς όμως υπάρχουν και παράμετροι που δεν ποσοτικοποιούνται, που δεν μπαίνουν στο ζύγι. «Για κάποιους ανθρώπους πατρίδα γίνεται η σχέση τους, η αγάπη τους, ο άνθρωπος με τον οποίο μοιράζονται τη ζωή», σχολιάζει στην «Κ» η Ιωάννα Γεωργοπούλου, ψυχολόγος και συστημική ψυχοθεραπεύτρια. «Και τη σχέση με την πατρίδα μας τη θεωρούμε δεδομένη. Δεν μπορούμε καν να σκεφθούμε πώς είναι να κυκλοφορούμε χωρίς πατρίδα. Ενας άνθρωπος που χάνει τον σύντροφό του λοιπόν μπορεί να νιώθει άπατρις». Η ύπαρξή του είναι πια χωρίς σπίτι. «Υπάρχει η περίπτωση δύο άνθρωποι να συντονίζονται τόσο πολύ που να φθάσουν να συντονιστούν και στη σωματική ανυπαρξία. Ο Χάιντεγκερ έλεγε ότι όσο πιο “χαρούμενη” είναι η χαρά, τόσο πιο καθαρή είναι η θλίψη που κρύβεται μέσα της. Οταν ανεβαίνεις στα ουράνια, η πτώση είναι μεγάλη και απότομη». Ασφαλώς, όποιος δεν βιώσει μια τέτοια συντριβή, δεν σημαίνει ότι δεν αγάπησε ή δεν αγαπήθηκε αρκετά στη σχέση.
Συχνά αυτός ή αυτή που μένει πίσω χάνει τα πατήματά του στο παρόν αλλά και στο μέλλον. Λέει η κ. Γεωργίου: «Η φύση της απώλειας και του πένθους δεν έχει μόνο να κάνει με τη φυσική απώλεια του αντικειμένου της αγάπης αλλά και με όσα αυτή η σχέση υποσχόταν για το πώς θα είναι η ζωή στο μέλλον. Χάνεται δηλαδή η προβολή της ζωής στο μέλλον. Θα χρειαστεί ριζική αναθεώρηση και κυρίως μια νέα ταυτότητα για τον επιζώντα. Αυτές είναι πολύ δύσκολες και επώδυνες διαδικασίες που αν δεν επιλυθούν, διαιωνίζουν την κατάθλιψη». Εάν το ζευγάρι είναι το λεγόμενο «συγχωνευτικό», τότε το συμβόλαιο που έχουν κάνει ασυνείδητα είναι «για πάντα μαζί». «Οταν ο ένας πεθαίνει, το να συνεχίσει να ζει ο άλλος είναι παραβίαση αυτής της αφοσίωσης και βιώνεται ως κάτι ψυχικά αφόρητο και ενοχικό. Συχνά αυτοί οι σύντροφοι προέρχονται από οικογενειακά περιβάλλοντα όπου το να διαφοροποιείσαι ήταν τιμωρητικό, όπου έμαθαν να ορίζουν την ταυτότητά τους μόνο μέσα από τη σχέση. Τα όρια του εαυτού με τους άλλους ήταν θολά, το πρόβλημα του άλλου ήταν δικό μου και άρα ο θάνατος του άλλου είναι δικός μου επίσης».
Το πένθος, λένε οι ειδικοί, αναμένεται κάποια στιγμή να μετασχηματισθεί. «Δεν φεύγει, αλλά αφού περάσει από διάφορα στάδια, γίνεται κάτι με το οποίο μπορούμε να συνεχίσουμε να ζούμε μια ικανοποιητική ζωή με νόημα», λέει η κ. Γεωργίου. Από την άλλη, ο μοναχικός τρόπος με τον οποίο βιώνουμε το πένθος σήμερα δεν βοηθάει τους πλέον ευάλωτους ανάμεσά μας. «Παλιά η θλίψη εκτονωνόταν με διάφορες διαδικασίες, υπήρχε μια περίοδος που λειτουργούσε ως μετάβαση στην επόμενη μέρα», λέει η κ. Γεωργοπούλου. «Υπήρχε ορατότητα του πένθους. Τώρα μπορεί κάποιος να γράψει στο Facebook ότι έχασε τον πατέρα του, να πάρει 500 λάικ, αλλά να μην έχει κανέναν δίπλα του. Το πένθος είναι αόρατο παρά την ψευδαίσθηση ορατότητας». Τα λάικ λειτουργούν ως ελαφρύ αναλγητικό. «Υπάρχει αλγοφοβία, θέλουμε να μην πονέσουμε, να αποτινάξουμε όσο πιο γρήγορα γίνεται το συναίσθημα. Παίρνουμε λοιπόν και διάφορα βοηθήματα για να το μουδιάσουμε, χάνοντας φυσικά τη δυνατότητα σύνδεσης με το μέσα μας και μετάβασης στην επόμενη φάση».
Η τέχνη ως «λύση»
Ανοίγοντας το ραδιόφωνο σε εκείνη τη φάση θα ακούσουμε και πολλούς συμπάσχοντες. Ο θάνατος από έρωτα είναι αγαπημένο θέμα των καλλιτεχνών. Από τους ποιητές του 18ου και του 19ου αιώνα μέχρι τους λαϊκούς τραγουδιστές του σήμερα, η διάθεση να τελειώσεις τη ζωή σου μετά τον χαμό του αγαπημένου σου αποτελεί συνηθισμένο μοτίβο. «Από ψυχολογικής πλευράς, κάθε καλλιτεχνικό έργο που επεξεργάζεται τον ανθρώπινο πόνο προσφέρει μια “λύση”, μια αφήγηση με νόημα», σημειώνει η κ. Γεωργίου. «Το να πεθάνουμε μαζί μοιάζει σαν να ολοκληρώνει αισθητικά κάτι. Τον έρωτά μας, την κοινή ζωή μας. Είναι φαντασιακά μια ανάκτηση ελέγχου πάνω στο παράλογο του θανάτου. Μια αντιστροφή».
Κατά μία έννοια, συνεχίζει η ίδια, το να πεθαίνει ένας υγιής άνθρωπος με οποιονδήποτε τρόπο μετά τον χαμό του συντρόφου του είναι αυτοκτονική πράξη. «Και κάτι που πάντα μου προκαλούσε ενδιαφέρον: η Μαρία Κάλλας πέθανε από καρδιά λίγο μετά τον χαμό του Ωνάση, μία εβδομάδα αφού την είχε εξετάσει καρδιολόγος και την είχε βρει μια χαρά».
Τι είναι η μυοκαρδιοπάθεια Takotsubo
H μυοκαρδιοπάθεια Takotsubo, γνωστή και ως σύνδρομο της ραγισμένης καρδιάς, περιγράφηκε για πρώτη φορά το 1990 από έναν Ιάπωνα καρδιολόγο, ο οποίος παρατήρησε ότι το διογκωμένο σχήμα της καρδιάς έμοιαζε με Takotsubo, το πήλινο δοχείο που χρησιμοποιούσαν οι ψαράδες για να πιάνουν χταπόδια. Πρόκειται για ένα πρόσκαιρο καρδιακό πρόβλημα που προκαλείται από έντονο συναισθηματικό στρες ή σωματική καταπόνηση.
Μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία και τυπικά επηρεάζει περισσότερο γυναίκες παρά άνδρες. To 90% των καταγεγραμμένων περιπτώσεων αφορά γυναίκες ηλικίας 58-75 ετών. Αν και θεωρείται σπάνια, έως και το 6% των γυναικών που παρουσιάζουν συμπτώματα τα οποία μοιάζουν με καρδιακή προσβολή έχουν μυοκαρδιοπάθεια Takotsubo. Περίπου το 75% των ασθενών που διαγιγνώσκονται με Takotsubo έχουν προσφάτως βιώσει έντονο συναισθηματικό ή σωματικό στρες, όπως ο θάνατος ενός ατόμου (πηγή: heartpoint.gr – Βασίλειος Κολοβός MD). Στις περισσότερες περιπτώσεις η μυοκαρδιοπάθεια Takotsubo είναι αναστρέψιμη, αλλά δεν είναι ακίνδυνη, καθώς μπορεί να προκαλέσει σοβαρές επιπλοκές και σε ένα μικρό ποσοστό περιπτώσεων ακόμη και θάνατο.
Αντίδραση στον πόνο
Οπως εξηγούν οι ειδικοί, το μεταιχμιακό σύστημα του ανθρώπινου εγκεφάλου στα άτομα με σύνδρομο ραγισμένης καρδιάς έχει χαμηλά επίπεδα συνδεσιμότητας και φαίνεται πως έχουν δυσκολία να ελέγξουν τη φυσιολογική αντίδραση σε συνθήκες ακραίου στρες ή βαθύτατου, συναισθηματικού πόνου. Οι γυναίκες είναι πιο επιρρεπείς πιθανότατα γιατί είναι πιο συναισθηματικές. Σε μελέτη της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου του Στάνφορντ στις ΗΠΑ διαπιστώθηκε ότι για πολύ καιρό σε ανθρώπους με Takotsubo δεν είχε γίνει σωστή διάγνωση. Μετά την έρευνα, τα καταγεγραμμένα περιστατικά αυξήθηκαν. Οι επιστήμονες απέδειξαν πως μια περιοχή του εγκεφάλου στον πρόσθιο φλοιό αντιδρά στην αίσθηση του φυσικού πόνου αλλά και στον συναισθηματικό πόνο. Οταν ψυχολόγοι ζήτησαν από τους συμμετέχοντες στην έρευνα να αξιολογήσουν είδη συναισθηματικού και φυσικού πόνου, ο πόνος του χωρισμού χαρακτηρίστηκε εξίσου οξύς με τους πόνους της γέννας χωρίς αναλγητικά αλλά και με τη «δοκιμασία» της χημειοθεραπείας.
