Μπορεί ένας οργανισμός χωρίς εγκέφαλο και νευρώνες να διαθέτει νοημοσύνη; Να αντιδρά και να μαθαίνει; Στο βιβλίο «Planta Sapiens» ο Πάκο Κάλβο, καθηγητής Φιλοσοφίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Μούρθια, στην Ισπανία, και διευθυντής του Minimal Intelligence Lab (MINT Lab), υποστηρίζει κάτι που ανατρέπει όσα ξέρουμε: τα φυτά έχουν νοημοσύνη. Στη συνέντευξη που παραχώρησε στην «Κ», με αφορμή την ομιλία του στο 3ο The Lyceum Project που θα διεξαχθεί στις 19-20 Ιουνίου στο Ωδείο Αθηνών, με θέμα «Αλληλένδετη νοημοσύνη: Εμβια. Προγονική. Τεχνητή», ο καθηγητής εξηγεί γιατί πρέπει να σταματήσουμε να θεωρούμε τον άνθρωπο ως το απόλυτο κέντρο του κόσμου και υποστηρίζει ότι η μελέτη των φυτών μπορεί να αλλάξει ριζικά ακόμα και το πώς σχεδιάζουμε την τεχνητή νοημοσύνη.
– Ηταν η παρατήρηση των φυτών που σας έκανε να νιώσετε ότι δεν είναι απλώς παθητικοί οργανισμοί;
– Εργάζομαι εδώ και 20 χρόνια στον τομέα της νοημοσύνης των φυτών. Αρχικά με ιντρίγκαρε η μελέτη του ανθρώπινου μυαλού, αλλά ήμουν δυσαρεστημένος με τις θεωρίες που το παρομοιάζουν με υπολογιστή. Αυτές οι υπολογιστικές προσεγγίσεις δεν ταίριαζαν στην κατανόηση της νοημοσύνης συνολικά στη φύση. Αυτό με οδήγησε στα φυτά, επειδή μου έδωσαν μια διαφορετική αφετηρία. Το να ξεκινήσω με τα φυτά ήταν ένας τρόπος για να κατανοήσω καλύτερα το ανθρώπινο μυαλό.
– Στο λεξικό, νοημοσύνη σημαίνει ικανότητα να κατανοείς, να μαθαίνεις και να λύνεις προβλήματα. Πώς την ορίζετε εσείς;
– Θα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί με τους ορισμούς του λεξικού, καθώς είναι προσωρινά κατασκευάσματα. Στην πραγματικότητα, μπορούμε να πούμε ότι τα φυτά μαθαίνουν και λύνουν προβλήματα. Αντί να υιοθετούμε έναν άκαμπτο ορισμό, η δική μου προσέγγιση είναι ότι καλύτερα αρχικά να παρατηρήσουμε τι κάνουν οι οργανισμοί και μετά να επαναπροσδιορίζουμε την έννοια της νοημοσύνης. Στο «Planta Sapiens» προσεγγίζω τη νοημοσύνη ως «τύπο συμπεριφοράς» που είναι προσαρμοστικός, ευέλικτος, προνοητικός και κατευθυνόμενος σε στόχους. Ισως μόλις τη κατανοήσουμε, να επιστρέψουμε στο λεξικό και να επαναπροσδιορίσουμε τον όρο.
– Τι μπορούμε να μάθουμε από τα φυτά;
– Ενα λάθος που κάνουμε είναι να σκεφτόμαστε την ανθρώπινη νοημοσύνη ως το απόλυτο μέτρο σύγκρισης. Δεν μπορούμε να κατανοήσουμε τη νοημοσύνη άλλων οργανισμών με βάση το πόσο μας μοιάζουν. Πρέπει να τους μελετήσουμε με τους δικούς τους όρους.
– Ποια είναι η κύρια κριτική που δέχεστε;
– Μία κριτική είναι ότι ανθρωπομορφοποιούμε τα φυτά. Στο εργαστήριο χρησιμοποιούμε time-lapse βίντεο επιταχύνοντας τον χρόνο για να δούμε τη συμπεριφορά τους. Βγάζουμε μία φωτογραφία κάθε λίγα λεπτά, για μέρες ή μήνες, για να δούμε πώς εκτυλίσσεται η συμπεριφορά τους. Αυτό είναι αστείο, γιατί όταν χρησιμοποιείς κάμερες υψηλής ταχύτητας για να μελετήσεις πώς πετάει το κολιμπρί, κανείς δεν λέει ότι ανθρωπομορφοποιείς τα ζώα. Αν νομίζετε ότι το να θεωρείς πως τα φυτά έχουν υποκειμενικές εμπειρίες είναι ανθρωπομορφοποίηση, είναι επειδή δεν μπορείτε να σκεφτείτε άλλους τρόπους εμπειρίας πέρα από τις ανθρώπινες.
– Τα φυτά έχουν συναισθήματα;
– Αν σκεφτούμε τα συναισθήματα με ανθρωποκεντρικούς όρους, τότε όχι. Αλλά αν αναρωτηθούμε αν τα φυτά νιώθουν τον κόσμο όπου κατοικούν, η απάντηση είναι σίγουρα ναι. Εχουν υποκειμενικές εμπειρίες. Το ότι εμείς δεν μπορούμε να φανταστούμε πώς βιώνουν τον κόσμο δεν σημαίνει ότι δεν τον βιώνουν.
– Πολλοί πιστεύουν ότι το να είσαι χορτοφάγος είναι πιο ηθικό, επειδή τα ζώα υποφέρουν. Αν τα φυτά έχουν συναισθήματα, είναι ηθική η κατανάλωσή τους;
– Πρέπει να είμαστε ρεαλιστές. Κάτι πρέπει να φάμε για να μην πεθάνουμε από την πείνα. Πρέπει να διαχωρίσουμε το επιστημονικό ζήτημα του αν τα φυτά έχουν αισθήσεις από τα ηθικά διλήμματα που προκύπτουν. Το λάθος είναι να προσεγγίζουμε τη συζήτηση με όρους «βασιλείων» (ζωικό ή φυτικό). Κάθε φορά είναι σημαντικό να εξετάζεις το πώς αντιμετωπίζεις τον συγκεκριμένο οργανισμό και αν υποβλήθηκε σε διαδικασίες που του προκάλεσαν άσκοπο στρες.
– Θα μιλήσετε στο Lyceum Project, όπου η τεχνητή νοημοσύνη –μια διαφορετικού είδους νοημοσύνη– είναι το κύριο θέμα. Τι μπορεί να συνεισφέρει ένας ερευνητής φυτών σε αυτό;
– Οι άνθρωποι τείνουμε να αγνοούμε τη συνείδηση των φυτών, θεωρώντας ότι χωρίς νευρώνες δεν μπορούν να έχουν νου. Αντίθετα, αποδεχόμαστε ευκολότερα την ιδέα ενός τεχνητού νου, επειδή μπορούμε να αλληλεπιδρούμε μαζί του. Οταν, λ.χ., λαμβάνουμε απαντήσεις από το ChatGPT, δημιουργείται η ψευδαίσθηση κατανόησης και νοήματος. Τα φυτά όμως δείχνουν ότι σημασία δεν έχει μόνο ο αλγόριθμος, αλλά και η υλική τους υπόσταση. Η μελέτη των φυτών προτείνει μια διαφορετική προσέγγιση: τον σχεδιασμό τεχνητής νοημοσύνης πέρα από τα ανθρώπινα πρότυπα.
– Θα μπορούσε ο τρόπος που λειτουργούν τα φυτά να μας βοηθήσει να σχεδιάσουμε ένα διαφορετικό ή καλύτερο είδος τεχνητής νοημοσύνης;
– Απολύτως. Το τελευταίο κεφάλαιο στο βιβλίο μου είναι αφιερωμένο σε «ρομπότ που αναπτύσσονται». Αν έχεις ένα ρομπότ που πετυχαίνει τους στόχους του μέσω της ανάπτυξης –όπως τα φυτά– και όχι της μετακίνησης, έχουμε κάτι εντελώς διαφορετικό. Εχουμε τα μέσα να εκτιμήσουμε τη συμπεριφορά της τεχνητής νοημοσύνης εμπνευσμένοι από τα φυτά. Οσο πιο ποικιλόμορφες είναι αυτές οι τεχνητές νοημοσύνες, τόσο το καλύτερο για να εξερευνήσουμε νέες λύσεις.
– Τι θα θέλατε να κρατήσει ο Ελληνας αναγνώστης από όσα υποστηρίζετε;
– Το πιο σημαντικό μήνυμα είναι να καταλάβουμε ότι δεν είμαστε τόσο ξεχωριστοί. Για να το καταλάβουμε αυτό, απαιτείται να αναθεωρήσουμε την εκπαίδευση εξ ολοκλήρου. Η ιστορία της επιστήμης είναι «η ιστορία του ενός χτυπήματος μετά το άλλο» στην ανθρώπινη υπερηφάνειά μας, από τότε που νομίζαμε ότι η Γη είναι το κέντρο του σύμπαντος μέχρι τον Δαρβίνο. Πρέπει να είμαστε ταπεινοί και να καταλάβουμε ότι είμαστε απλώς ένα μικροσκοπικό, ασήμαντο είδος, αλλιώς θα είμαστε καταδικασμένοι να κάνουμε τα ίδια λάθη ξανά και ξανά.
