Εμεινε γνωστή στην Ιστορία ως η «αποφράδα» ημέρα. Η 29η Μαΐου 1453 σημαδεύτηκε από την Αλωση της Κωνσταντινούπολης από τον σουλτάνο Μωάμεθ Β΄ και τον τερματισμό της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Η πτώση της Πόλης και ο θάνατος του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου ΙΑ΄ Παλαιολόγου πέρασαν στη σφαίρα του θρύλου και γύρω από το ιστορικό γεγονός της πολιορκίας αναπτύχθηκαν κατά καιρούς διάφορες θεωρίες.
Μια νέα ερμηνεία των δραματικών γεγονότων που οδήγησαν στην κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τον οθωμανικό στρατό δίνει ο καθηγητής Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου Αντώνης Καλδέλλης με το βιβλίο του «1453 – The Conquest and Tragedy of Constantinople» που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Oxford University Press. Οπως λέει στη συνέντευξή του στην «Κ», η Αλωση της Πόλης θα μπορούσε εύκολα να είχε αποτραπεί.
– Η Αλωση της Κωνσταντινούπολης ήταν κάτι αναπόφευκτο;
– Το βασικό επιχείρημα του βιβλίου είναι ότι η πτώση της Κωνσταντινούπολης δεν ήταν αναπόφευκτη το 1453. Με τη θέληση των δυτικών δυνάμεων, ειδικά της Βενετίας, θα μπορούσε να αποφευχθεί για δεκαετίες ακόμα. Αλλά το 1453 δεν ήταν αναπόφευκτη και μάλιστα νομίζω ότι οι υπερασπιστές της πόλης είχαν βάσιμους λόγους να πιστεύουν ότι μπορούσαν να την υπερασπιστούν.
Ενας ακόμη Τζουστινιάνι – Αν υπήρχαν λίγο περισσότεροι υπερασπιστές της Πόλης στο κρίσιμο σημείο των τειχών, αν υπήρχε ένας ακόμη διοικητής σαν τον Γενοβέζο Τζιοβάνι Τζουστινιάνι να αναλάβει τη στρατηγία όταν αυτός τραυματίστηκε, πιστεύω θα είχε αποφευχθεί.
Ο ρόλος τους δεν ήταν αυτός της τελευταίας και τραγικής αντίστασης ούτε πίστευαν ότι θα πέθαιναν ηρωικά ή θα πιάνονταν αιχμάλωτοι. Φυσικά, στον πόλεμο υπάρχει πάντα κίνδυνος, αλλά εκτιμώ ότι ρεαλιστικά ήλπιζαν στη νίκη. Ηξεραν τι έκαναν και για περίπου δύο μήνες απέκρουσαν τις επιθέσεις ενός εχθρού που είχε περισσότερες δυνάμεις και πόρους.
– Τι άλλαξε αυτή την ισορροπία;
– Ο σουλτάνος Μωάμεθ Β΄ δεν είχε τη ναυτική ισχύ για να επιτεθεί στην Πόλη από τα θαλάσσια τείχη, οπότε η επίθεσή του έπρεπε να γίνει ενάντια στα πιο τρομερά χερσαία τείχη του τότε κόσμου. Και δεν μπορούσε να γνωρίζει αν αυτό θα πετύχει. Αυτό που άλλαξε τελικά την ισορροπία ισχύος ήταν τα κανόνια· ο βομβαρδισμός των τειχών σε ένα κρίσιμο σημείο που δημιουργούσε το έδαφος γιατί υπήρχε από παλιά εκεί μια κοίτη ποταμού. Κατάφερε να διαλύσει τα τείχη τόσο, ώστε να επιτρέψει στο πολυάριθμο πεζικό του να πολεμήσει σώμα με σώμα με τους υπερασπιστές της Πόλης.
– Πώς λοιπόν θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί η Αλωση;
– Αν υπήρχαν λίγο περισσότεροι υπερασπιστές της Πόλης στο κρίσιμο σημείο των τειχών, αν υπήρχε ένας ακόμη διοικητής σαν τον Γενοβέζο Τζιοβάνι Τζουστινιάνι να αναλάβει τη στρατηγία όταν αυτός τραυματίστηκε, πιστεύω θα είχε αποφευχθεί. Δηλαδή αν οι Βενετοί έστελναν 2 ή 3 πλοία με στρατιωτικές δυνάμεις, αυτό θα έκανε τη διαφορά ανάμεσα στη νίκη και στην ήττα.
– Γιατί δεν έφτασαν εγκαίρως οι ενισχύσεις;
– Η οικονομία των Βενετών τότε ήταν κάτι σαν πρώιμος καπιταλισμός. Η δύναμή τους ήταν ο στόλος τους που στηριζόταν σε επενδυτές, οι οποίοι όμως έβαζαν σε προτεραιότητα το βραχυπρόθεσμο συμφέρον τους. Την περίοδο της πολιορκίας οι Βενετοί είχαν θυμώσει με τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο γιατί ήθελε να επιβάλει φόρο στο κρασί στις ταβέρνες των Βενετών. Τους φαινόταν εξοργιστικό, είχαν και άλλες διαφορές μαζί του και δεν έσπευσαν να ανταποκριθούν στα απελπισμένα μηνύματα που τους έστελνε για βοήθεια. Οταν αποφάσισαν να στείλουν βοήθεια, το έκαναν τόσο αργά που τα πλοία τους δεν πρόλαβαν να περάσουν το Αιγαίο πριν πέσει η Κωνσταντινούπολη.
– Πώς βίωναν την πολιορκία όσοι ήταν εντός των τειχών;
– Από τις πηγές βλέπουμε όλων των ειδών τις αντιδράσεις. Αυτό που κυριαρχούσε ήταν η θέληση των αμυνομένων να υπερασπιστούν την πόλη τους. Λίγοι ήθελαν να φύγουν. Εχουμε όμως αναφορές ότι οι εκρήξεις των κανονιών του Μωάμεθ Β΄ προκαλούσαν τρόμο. Σκεφτείτε ότι αυτοί οι ήχοι ήταν ό,τι πιο δυνατό είχαν ακούσει εκείνοι οι άνθρωποι.
Δεν υπήρξε Κερκόπορτα – Ο μύθος της Κερκόπορτας μαρτυρείται περίπου 10 χρόνια μετά την Αλωση από έναν ιστορικό που δεν κατάλαβε την τοπογραφία των τειχών και την τοποθετούσε σε ένα σημείο όπου δεν θα μπορούσε να υπάρχει. Ακόμη κι αν υπήρχε, όμως, δεν θα έκανε τη διαφορά.
Δεν υπήρχαν τότε οι συναυλίες των Metallica. Αρχικά επικράτησε πανικός, έχουμε αναφορές για αποβολές εγκύων από τον τρόμο, πυκνός καπνός είχε σκεπάσει την ατμόσφαιρα, και γνωρίζουμε ότι τις τρεις τελευταίες μέρες πριν από την τελική επίθεση ο σουλτάνος έκανε κάτι σαν πόλεμο νεύρων. Μάζεψε τους στρατιώτες, τους είπε ότι θα μπορέσουν να λεηλατήσουν την Πόλη ελεύθερα και για τρεις μέρες γιόρταζαν με χορούς και φαγητό. Και όσοι ήταν μέσα καταλάβαιναν ότι έρχεται η πιο σημαντική μάχη της πολιορκίας.
– Τι ρόλο έπαιξε η διαμάχη Ενωτικών – Ανθενωτικών;
– Είναι αλήθεια ότι οι Ρωμαίοι (Ελληνες) ήταν διχασμένοι όσον αφορά το θέμα της Ενωσης με την Εκκλησία της Ρώμης. Ωστόσο δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι κάποιος αρνήθηκε να πολεμήσει ή ότι επιχείρησε να υπονομεύσει την αμυντική προσπάθεια εξαιτίας των πιστεύω του. Οι Γενοβέζοι και οι Βενετοί επίσης μισούσαν ο ένας τον άλλο, αλλά συνεργάστηκαν κατά τη διάρκεια της πολιορκίας. Οι Ιταλοί γενικά περιφρονούσαν τους Ελληνες, αλλά έμειναν να υπερασπιστούν την Πόλη όταν τους το ζήτησε ο αυτοκράτορας. Οπότε αυτές οι διαφορές δεν έπαιξαν κάποιο σπουδαίο ρόλο στο τέλος. Πάντως, η καχυποψία της Δύσης για τους Ορθόδοξους Ελληνες για τη μη επιβολή της Ενωσης των Εκκλησιών μάλλον συνέβαλε στην απροθυμία τους να στείλουν εγκαίρως βοήθεια.
– Τι συνέβη μετά την Αλωση; Υπήρξαν σφαγές;
– Αυτό είναι ένα από τα πιο παρεξηγημένα θέματα της πολιορκίας. Δεν φαίνεται να σημειώθηκαν εκτεταμένες σφαγές. Οταν οι Οθωμανοί μπήκαν στην πόλη άρχισαν πράγματι να σκοτώνουν όποιον τους αντιστεκόταν, επειδή δεν ήξεραν αν υπήρχε κάπου εφεδρικός στρατός. Αλλά γρήγορα κατάλαβαν ότι είχαν εξουδετερώσει τη στρατιωτική άμυνα και άρχισαν να κάνουν αυτό που τους ενδιέφερε πραγματικά· να παίρνουν για σκλάβους όσους είχαν απομείνει και να λεηλατούν τα κτίρια. Συνήθως, δίνονταν τρεις μέρες περιθώριο στους ισλαμικούς στρατούς για τη λεηλασία, σε αυτή την περίπτωση όμως χρειάστηκαν μόνο εννέα ώρες. Οπότε στο τέλος της 29ης Μαΐου η πόλη είχε αδειάσει, ήταν μια πόλη-φάντασμα και έτσι έμεινε για αρκετές μέρες.
– Ποιος ήταν ο αριθμός των δυνάμεων των δύο πλευρών;
– Οι πηγές ανεβάζουν τον αριθμό των οθωμανικών δυνάμεων σε περίπου 300.000 στρατιώτες. Αυτό θα ήταν αδύνατο. Η εκτίμησή μου είναι ότι οι πολεμιστές του σουλτάνου ήταν περίπου 60.000 και σε αυτούς προστίθενται όσοι είχαν βοηθητικό ρόλο. Συνολικά περίπου 100.000 άτομα είχαν εμπλοκή στην πολιορκία και αυτό δίνει και μια ένδειξη για το μεγάλο κόστος αυτής της επιχείρησης. Οι αριθμοί των υπερασπιστών είναι πιο ξεκάθαροι γιατί ήξεραν πόσοι είναι και ανέρχονταν σε περίπου 7.000 έως 9.000 πολεμιστές.
– Οι μύθοι που συνδέθηκαν με την Αλωση, όπως η Κερκόπορτα ή ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς, τι ρόλο έπαιξαν στην αντίληψη που διαμορφώθηκε για την πολιορκία της Κωνσταντινούπολης τους επόμενους αιώνες;
– Ενα τόσο μεγάλο γεγονός ήταν φυσικό να παράγει μύθους και προφητείες που ξεκίνησαν και πριν και μετά την Αλωση. Ο μύθος της Κερκόπορτας μαρτυρείται περίπου 10 χρόνια μετά την Αλωση από έναν ιστορικό που δεν κατάλαβε την τοπογραφία των τειχών και την τοποθετούσε σε ένα σημείο όπου δεν θα μπορούσε να υπάρχει. Ακόμη κι αν υπήρχε όμως δεν θα έκανε τη διαφορά.
Ο μύθος του Μαρμαρωμένου Βασιλιά και η ιδέα ότι ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος δεν πέθανε είναι ένα «μοτίβο» που συναντάται σε πολλούς πολιτισμούς, όπως και με την περίπτωση του βασιλιά Αρθούρου. Οτι δηλαδή ο λαός θα πρέπει να αντέξει μερικά χρόνια σκλαβιάς και μετά ένας βασιλιάς θα έρθει και θα τους οδηγήσει ξανά στη νίκη. Υπήρχαν προφητείες και για επέμβαση του λεγόμενου «ξανθού γένους» και τον 18ο αιώνα πολλοί πίστευαν ότι η Ρωσική Αυτοκρατορία θα έρθει και θα «σώσει» την Πόλη. Αυτές οι ιδέες επικράτησαν μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα.
– Υπήρχε στην Πόλη η αίσθηση της παρακμής του Βυζαντίου, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα;
– Η παρακμή είναι αδιαμφισβήτητη αν συγκρίνουμε την Πόλη του 1453 με την αυτοκρατορία του 12ου ή του 11ου αιώνα. Αλλά οι άνθρωποι δεν ζουν με συγκρίσεις. Η χρονική κλίμακα είναι τόσο μεγάλη, που οι άνθρωποι ζουν τις ζωές τους με βάση τις εμπειρίες της εποχής τους. Στα χρόνια πριν από την πολιορκία η Πόλη ήταν πολιτισμικά ζωντανή. Ηταν το κέντρο ελληνικών σπουδών, πολλοί προσκυνητές επισκέπτονταν τις εκκλησίες, διπλωμάτες, κατάσκοποι, ταξιδιώτες, όλοι έκαναν μια στάση στην Κωνσταντινούπολη για να μάθουν τι γίνεται, από την κεντρική Ασία μέχρι την ανατολική Ευρώπη. Οι Τούρκοι ήταν πολύ δραστήριοι στην Πόλη και μάλιστα υπήρχαν Τούρκοι τουρίστες όταν άρχισε η πολιορκία.
– Ποιο είναι το διεθνές αποτύπωμα της Αλωσης;
– Είναι μια συμβολική στιγμή ανάμεσα στον Μεσαίωνα και τον νεωτερισμό. Πολλές από τις δυνάμεις που παρήγαγαν τον νεωτερισμό τις βλέπουμε να εμφανίζονται ή να αποτυπώνονται στην πολιορκία, αλλά ο πολιτισμός που έσβησε τότε είχε καταβολές από την αρχαιότητα. Και βέβαια μιλάμε για την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ένα κράτος που μπορεί κανείς να ακολουθήσει τα ίχνη του για πάνω από χίλια χρόνια. Είναι μια απίστευτη ιστορία επιβίωσης και ανθεκτικότητας.
