Το μυθιστόρημα του Aλμπέρ Καμύ «Ο Ξένος» ανήκει στον κανόνα της σύγχρονης λογοτεχνίας. Δεν είναι όμως μόνο ένα σπουδαίο λογοτέχνημα. Εξυμνείται ταυτόχρονα και για το φιλοσοφικό του περιεχόμενο.
Ο κεντρικός του ήρωας, Μερσό, απορρίπτει τα ηθικά πρότυπα της κοινωνίας και συμπεριφέρεται αντίστοιχα, δηλαδή ανήθικα. Από την άποψη αυτή, ο όρος «ήρωας» είναι ιδιαίτερα προβληματικός για έναν χαρακτήρα που αντιμετωπίζει τις κοινωνικές συμβάσεις και τις σχέσεις του με τους άλλους (τη μητέρα του, τη φίλη του) εντελώς παγερά, και που σκοτώνει έναν άγνωστό του άνθρωπο δίχως το παραμικρό κίνητρο. Η στάση του, που ο ίδιος θεωρεί απολύτως ορθολογική, αντιμετωπίζεται αναπόφευκτα από τον κοινωνικό του περίγυρο εχθρικά – εξ ου και ξένος.
Ο Καμύ γράφει τον «Ξένο» το 1942 στην Αλγερία και χρησιμοποιεί την υπόθεση για να αναρωτηθεί αν τελικά υφίσταται ανθρώπινος βίος που να μην είναι βασισμένος σε ψευδαισθήσεις και ψευδείς συμβάσεις. Ο προβληματισμός του εντάσσεται στο φιλοσοφικό κίνημα που έγινε γνωστό ως υπαρξισμός και είχε τεράστια επιδραστικότητα την πρώτη μεταπολεμική δεκαπενταετία, με εκφραστές όπως ο Ζαν Πολ Σαρτρ (και σε μια πιο πρώιμη και ρομαντική εκδοχή, ο Νίκος Καζαντζάκης). Η μεταφορά του στη μεγάλη οθόνη από τον Γάλλο σκηνοθέτη Φρανσουά Οζόν τού δίνει έναν καινούργιο αέρα, φέρνοντάς το σε επαφή με ένα κοινό που είτε το είχε ξεχάσει είτε δεν το γνώριζε καθόλου.
Εχοντας διαβάσει τον «Ξένο» ως μαθητής, είχα μεγάλη περιέργεια να δω την ταινία. Και ομολογώ πως με μάγεψε. Αποδίδει (ή καλύτερα ερμηνεύει) την εποχή και τον τόπο του Καμύ με έξοχη αισθητική και κοινωνιολογική ευαισθησία. Η φωτογραφία είναι υποδειγματική και η επιλογή του ασπρόμαυρου δικαιώνεται πανηγυρικά. Η αναφορά στη Γαλλική Αλγερία κάθε άλλο παρά ασπρόμαυρη είναι και αυτό γιατί ήταν μια σύνθετη και πολλαπλά ιεραρχημένη και πολυπολιτισμική αποικιακή κοινωνία με πάμπολλες ταξικές, εθνοτικές, θρησκευτικές και ιδεολογικές διαστρωματώσεις που περιγράφονται με λιτότητα και ενάργεια. Ο Oζόν επιχειρεί ορισμένες σύγχρονες προσαρμογές (η ντόπια ερωμένη του γείτονά του και η φίλη του Μερσό απεικονίζονται πιο ολοκληρωμένα απ’ ό,τι στο βιβλίο), αποφεύγοντας τον εύκολο πειρασμό μιας πολιτικώς ορθής ανάγνωσης. Η ταινία είναι ένας πραγματικός θρίαμβος.
Οπως ο υπαρξισμός δεν ξεπέρασε την εποχή του αποκτώντας χρονική διάρκεια, έτσι και ο «Ξένος» του Καμύ οφείλει την επιτυχία του και στην εποχή του, μια μεταβατική περίοδο όπου οι (Δυτικοί) άνθρωποι αναζητούσαν το νόημα που είχαν απολέσει με την υποχώρηση της θρησκείας.
Οσο όμως με ενθουσίασε ο Oζόν, άλλο τόσο με απογοήτευσε ο Καμύ. Βρήκα την υπόθεση του «Ξένου» προσχηματική και επίπεδη. Γιατί μαθαίνουμε τόσο λίγα για τον Μερσό; Πώς ακριβώς εξηγείται η στάση του; Πώς μπορεί και απολαμβάνει τόσο πολύ τον έρωτα; Και πώς τελικά κατάφερε το βιβλίο αυτό να αποκτήσει τόσο μεγάλη επίδραση;
Στον εντοπισμό μιας απάντησης μας βοηθά ο ίδιος ο Oζόν, που δηλώνει ότι δεν κατάλαβε απολύτως το βιβλίο. Οπως ακριβώς η φιλοσοφική σχολή του υπαρξισμού δεν κατάφερε να ξεπεράσει την εποχή του αποκτώντας χρονική διάρκεια, έτσι και ο «Ξένος» οφείλει την επιτυχία του και στην εποχή του, μια ταραγμένη και μεταβατική περίοδο όπου οι (Δυτικοί) άνθρωποι αναζητούσαν το νόημα που είχαν απολέσει με την υποχώρηση της θρησκείας. Γι’ αυτό και η τελική σκηνή του βιβλίου (και της ταινίας) βρίσκεται, καθόλου τυχαία, στην έντονη αντιπαράθεση του Μερσό με τον καθολικό ιερέα. Στη θρησκεία (και τη βαθύτερή της γλώσσα) αναφέρονταν οι υπαρξιστές όταν επιχειρούσαν να την προσπεράσουν και να την αντικαταστήσουν.
Σημαίνει αυτό πως οι άνθρωποι έχουν παραιτηθεί από την αναζήτηση του νοήματος του βίου; Κάθε άλλο. Το ερώτημα είναι διαχρονικό και η εποχή μας εξίσου μεταβατική. Η συζήτηση, όμως, δεν γίνεται με τους όρους και τη γλώσσα της εποχής εκείνης. Καθώς η θρησκεία έχει υποχωρήσει ακόμη περισσότερο, οι φιλοσοφικές αναζητήσεις δεν αναφέρονται σ’ αυτήν. Γι’ αυτό και ο «Ξένος» δεν διαθέτει την ίδια δύναμη που είχε πριν από εβδομήντα χρόνια. Και γι’ αυτό η επιτυχία του Oζόν είναι ακόμη πιο αξιοσημείωτη.
*O κ. Στάθης Ν. Καλύβας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης, κάτοχος της έδρας Gladstone στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.
