Ενόψει της εξόδου του τριημέρου, όλοι όσοι σκοπεύουν να μετακινηθούν με αυτοκίνητο πρέπει να οπλιστούν με υπομονή, καθώς η κίνηση αναμένεται να δοκιμάσει το νευρικό τους σύστημα. Τα «κόκκινα» τμήματα στους χάρτες της Google επισημαίνουν τα προβληματικά σημεία της διαδρομής, τα οποία πολλές φορές εξαφανίζονται το ίδιο ξαφνικά όπως δημιουργούνται.
Βρίσκεσαι σε αυτό το ατελείωτο «σταμάτα-ξεκίνα» και προσπαθείς να φανταστείς τι προκάλεσε την κυκλοφοριακή συμφόρηση. Κοιτάς μπροστά και, ω του θαύματος, ο δρόμος ξαφνικά ανοίγει, σαν να μη συνέβη ποτέ κάτι. Ούτε ατύχημα, ούτε έργα, ούτε συμβολή με κάποιον άλλο κεντρικό δρόμο. Κι όμως, για λίγα λεπτά η κυκλοφορία είχε ακινητοποιηθεί. Το φαινόμενο αυτό οι συγκοινωνιολόγοι το αποκαλούν phantom jam ή ghost traffic – ένα μποτιλιάρισμα-φάντασμα. Δημιουργείται από το πουθενά χωρίς εμφανή αιτία και εξαφανίζεται το ίδιο αθόρυβα.
Είναι ένα φαινόμενο που παρατηρείται σε αυτοκινητόδρομους με πυκνή ροή, ανακαλύφθηκε τη δεκαετία του ’50 και μελετήθηκε αρχικά από μαθηματικούς. Στις συνθήκες που αναφερόμαστε το κάθε αυτοκίνητο δεν αποτελεί μια ξεχωριστή οντότητα, καθώς όλα μαζί σχηματίζουν μια συμπεριφορά ανάλογη των ρευστών.
Το «κύμα» που μεταφέρεται προς τα πίσω
Σκεφθείτε έναν αυτοκινητόδρομο όπου ο καθένας οδηγεί κοντά στον άλλον. Η κυκλοφορία διαθέτει μια σταθερή ροή, μέχρι που ξαφνικά ένας οδηγός πέφτει στα φρένα, ίσως γιατί αφαιρέθηκε και πλησίασε πολύ τον μπροστινό του, ή κάποιος μπροστά του άλλαξε απότομα λωρίδα. Αυτό αναγκάζει τον οδηγό που ακολουθεί να φρενάρει επίσης και στη συνέχεια τον ακόμα πιο πίσω κ.ο.κ. Επειδή μεσολαβεί ο χρόνος αντίδρασης του εκάστοτε οδηγού, κάθε φρενάρισμα, όσο πηγαίνουμε προς τα πίσω γίνεται ολοένα και πιο έντονο. Υπολογίζεται ότι περίπου είκοσι αυτοκίνητα πιο πίσω η κίνηση φτάνει να ακινητοποιείται. Δεν είναι δηλαδή κάτι που εξελίσσεται σε ένα σημείο του δρόμου, αλλά ουσιαστικά πρόκειται για ένα κύμα επιβράδυνσης το οποίο μεταδίδεται ανάποδα με τη φορά της κίνησης και αποτελεί χαρακτηριστικό ενός συστήματος που έχει χάσει τη σταθερότητά του.
Στη διεθνή βιβλιογραφία, μια τέτοια κατάσταση περιγράφεται ως «ασταθής ροή», καθώς μικρές διαταραχές της κυκλοφορίας αντί να σβήνουν ενισχύονται μέχρι να διαμορφώσουν ένα μεγαλειώδες μποτιλιάρισμα. Στην ελληνική βιβλιογραφία συναντάται και ως «κυματισμός επιβράδυνσης» ή «κρουστικό κύμα». Απαξ και δημιουργηθεί, δύσκολα αντιστρέφεται η κατάσταση. Το κύμα αυτό σβήνει μόνο όταν φτάσει σε ένα σημείο του αυτοκινητόδρομου όπου οι αποστάσεις των αυτοκινήτων είναι πιο μεγάλες. Εκτιμήσεις δείχνουν ότι τέτοιου τύπου μποτιλιαρίσματα μπορεί να αποτελούν έως και το 50% της συνολικής συμφόρησης σε αυτοκινητόδρομους.
Αδυναμία συγχρονισμού
Στην πράξη, το phantom jam δεν γεννιέται μόνο από μια στιγμιαία επιβράδυνση ενός οδηγού, αλλά από την αδυναμία μας να κινηθούμε όλοι μας με έναν κοινό ρυθμό. Η διεθνής έρευνα το επιβεβαίωσε με ένα απλό πείραμα. Σε μια κυκλική πίστα, όπου αυτοκίνητα κινούνται χωρίς καμία εξωτερική παρεμβολή, η κυκλοφορία καταφέρνει να μείνει ομαλή μόνο για λίγο και μετά, ξαφνικά, εμφανίζονται τα πρώτα κύματα με διαδοχικά «σταμάτα-ξεκίνα», με αποτέλεσμα να χάνεται η ισορροπία χωρίς κανένα προφανές αίτιο. Eνας από τους λόγους επίσης αυτού του φαινομένου είναι ότι το αυτοκίνητο φρενάρει σαφώς πιο έντονα απ’ όσο μπορεί να επιταχύνει ξανά, οπότε είναι δυσκολότερο να διατηρηθεί μια σταθερή ροή.
Αν οι οδηγοί αδυνατούν να συγχρονιστούν σε έναν μεγάλο κυκλικό κόμβο, δεν χρειάζεται μεγάλη φαντασία ώστε να εξηγηθεί γιατί το φαινόμενο εξελίσσεται πιο ακραία στην εθνική οδό, όπου το ίδιο κομμάτι του δρόμου μοιράζονται οδηγοί οι οποίοι δεν είναι σε θέση και δεν επιθυμούν να διατηρήσουν έναν σταθερό ρυθμό.
Και κάπου μπαίνει η ελληνική ιδιαιτερότητα, αφού αυτό το ήδη εύθραυστο σύστημα, δυστυχώς στα καθ’ ημάς γίνεται ακόμα πιο περίπλοκο. Διότι στην Ελλάδα, όταν αφήνουμε την απαιτούμενη απόσταση ασφαλείας από τον μπροστινό μας, συχνά κάποιος «έξυπνος» θα βρεθεί να την καλύψει, μπαίνοντας από τη διπλανή λωρίδα. Ετσι, ο οδηγός που προσπαθεί να κινηθεί ομαλά, αναγκάζεται να φρενάρει ξανά και ξανά, με αποτέλεσμα η ροή να μη σταθεροποιείται ποτέ. Κάπως έτσι αρχίζει μια αλυσιδωτή αντίδραση.
Τι μπορεί να γίνει;
Σε σχετικές δοκιμές αποδείχθηκε πως ακόμη και ένα μικρό ποσοστό οχημάτων, της τάξης του 5%, που κινείται με σταθερό και προβλέψιμο τρόπο μπορεί να σβήσει τα κύματα που προξενούνται από την ανομοιογένεια της κυκλοφορίας. Αλλες μελέτες δείχνουν ότι συνδεδεμένα οχήματα που συνεργάζονται μεταξύ τους μπορούν να μειώσουν αισθητά τη συμφόρηση και τις απότομες επιβραδύνσεις.
Πάντως, μέχρι να φτάσουμε στην εποχή που τα αυτοκίνητα θα ταξιδεύουν μόνα τους, όλα καταλήγουν στον οδηγό. Γιατί, όσο κι αν η τεχνολογία υπόσχεται λύσεις, το phantom jam είναι ένα από τα λίγα φαινόμενα όπου η ατομική συμπεριφορά έχει τόσο άμεση επίδραση στο σύνολο, καθώς μια αλλαγή ρυθμού έχει πολλαπλασιαστικό χαρακτήρα.
Με λίγα λόγια, σε μια μεγάλη έξοδο, απαιτείται εγρήγορση, να κινούμαστε στη σωστή λωρίδα ανάλογα με την ταχύτητα που νιώθουμε άνετα και να είναι προβλέψιμη η συμπεριφορά μας. Να διατηρούμε δηλαδή σταθερό ρυθμό και να κρατάμε την απαραίτητη απόσταση από τον μπροστινό μας, όχι μόνο για λόγους ασφαλείας, αλλά για να μπορούμε να απορροφούμε τις μικροδιακυμάνσεις της εμπρός κυκλοφορίας. Εννοείται πως σε μια τόσο πυκνή ροή δεν έχει νόημα να κάνουμε σφήνες και να αλλάζουμε συνεχώς λωρίδες. Το κέρδος σε χρόνο θα είναι αμελητέο, όμως οι επιπτώσεις αυτής της συμπεριφοράς μας είναι άκρως μετρήσιμες. Με λίγα λόγια, ο δρόμος δεν είναι προσωπικός χώρος. Είναι ένα κοινό σύστημα και η συμπεριφορά μας πίσω από το τιμόνι μπορεί να έχει πολύ μεγαλύτερες επιπτώσεις απ’ όσες φανταζόμαστε.
