Μιλάμε αδιάκοπα για το τέλος της εργασίας που ίσως φέρουν η αυτοματοποίηση και η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά αυτό που βιώνουμε ήδη, μέσα και από την τηλεργασία, είναι το τέλος της σχόλης και του ελεύθερου χρόνου.
Κατά την περίοδο αντιμετώπισης της πανδημίας, η εργασία από το σπίτι και το υβριδικό μοντέλο εργασίας θεωρήθηκαν το αυτονόητο μιας βαθύτερης ιστορικής αλλαγής στο πλαίσιο της ψηφιακής οικονομίας. Η σχετική συζήτηση βέβαια είχε φουντώσει πολύ νωρίτερα. Για παράδειγμα, οι Financial Times έγραφαν στο πρωτοσέλιδό τους (30 Ιουνίου 2016) ότι «το γραφείο πέθανε!». Στη συνέχεια, η σχετική ευφορία μεταφράστηκε σε επιτυχημένα παραδείγματα υβριδικότητας της εργασίας, με χαρακτηριστική την περίπτωση της μελέτης των Bloom, Han και Liang (2024). Οι συγκεκριμένοι συγγραφείς τόνισαν την υπόθεση ενός «βέλτιστου σημείου» τηλεργασίας τόσο ως προς την παραγωγικότητα όσο και ως προς την εργασιακή ικανοποίηση, το οποίο συνίσταται σε ένα μοντέλο τριών ημερών παρουσίας στο γραφείο και δύο ημερών εργασίας από το σπίτι. Την περίοδο αυτή επιταχύνθηκαν επίσης οι πειραματισμοί με την εβδομάδα των 4 ημερών.
Παρ’ όλα αυτά, ευρύτερες τάσεις στη διοίκηση ανθρώπινου δυναμικού, ιδίως με τον τρόπο που αυτές επηρεάζονται από τις μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες και ηγετικές φυσιογνωμίες, όπως ο Ελον Μασκ, οδήγησαν στην επιβολή της υποχρεωτικής επιστροφής στο γραφείο (Return To Office).
Σήμερα, ωστόσο, βιώνουμε την επαναφορά της ιδέας της εξ αποστάσεως εργασίας εξαιτίας της δραματικής ανόδου της τιμής του πετρελαίου. Ο Ευρωπαίος επίτροπος Ενέργειας κάλεσε πρόσφατα τα κράτη-μέλη να αξιοποιήσουν, μεταξύ άλλων, και την τηλεργασία ως μέσο εξοικονόμησης ενέργειας, αναπαράγοντας το μοτίβο της μετατροπής της εξ αποστάσεως εργασίας σε εργαλείο διαχείρισης κρίσεων. Αυτή τη φορά, όμως, έχουμε την ευκαιρία να αποφύγουμε επιφανειακές προσεγγίσεις της τηλεργασίας, όπως το ότι αποτελεί θρίαμβο της ελευθερίας των εργαζομένων ή μια απλή παγίδα για την παραγωγικότητα.
Η δημόσια συζήτηση γύρω από την τηλεργασία συχνά παραμένει εγκλωβισμένη σε μάλλον τεχνικούς και ενίοτε διχαστικούς όρους. Πόσες ημέρες στο γραφείο; Πόσες στο σπίτι; Ποιο σχήμα μεγιστοποιεί την απόδοση και ευνοεί περισσότερο την ισορροπία επαγγελματικής και προσωπικής ζωής; Το κεντρικό ερώτημα όμως της εποχής δεν είναι αν η τηλεργασία λειτουργεί και με ποιους επιχειρησιακούς όρους και θεσμικούς κανόνες. Το ερώτημα είναι τι είδους εργασιακό κόσμο δημιουργεί και ποιο κοινωνικό τίμημα είμαστε διατεθειμένοι να ρισκάρουμε ή να αγνοήσουμε.
Είναι αλήθεια ότι η εκβιομηχάνιση επέβαλε την «τυραννία του ρολογιού», καθώς η καθημερινότητα των εργαζομένων υπαγόταν στους ρυθμούς της γραμμής παραγωγής και του γραφειοκρατικού τρόπου οργάνωσης. Ομως, στη σημερινή ψηφιακή οικονομία, ο έλεγχος όχι μόνο δεν εξαφανίζεται, αλλά αλλάζει μορφή και επεκτείνεται. Η εργασία γίνεται πορώδης, διαχέεται στο σπίτι, στο κινητό, στο βραδινό e-mail, στην αίσθηση ότι πρέπει να είσαι πάντοτε διαθέσιμος.
Σύμφωνα με παλαιότερη σχετική έρευνα των Felstead και Henseke (2018), τα οφέλη της εξ αποστάσεως εργασίας έχουν ένα πολύ ακριβό τίμημα, αυτό της εντατικοποίησης της εργασίας και της μεγαλύτερης αδυναμίας ψυχολογικής αποσύνδεσης από την εργασία.
Η ευελιξία ως προς τον τόπο εργασίας αμφισβητείται στην πράξη από τις ανάγκες του πελάτη, τις προθεσμίες, τον αλγοριθμικό έλεγχο, την επισφάλεια ή τον φόβο ότι όποιος δεν είναι διαρκώς διαθέσιμος θα χάσει την εργασία του ή άλλες επαγγελματικές ευκαιρίες. Ο χρόνος εργασίας δεν αφορά πλέον την κλασική μέτρηση των ωρών. Ρυθμίζεται και μέσω ειδοποιήσεων, e-mail, πλατφορμών, στόχων απόδοσης, διακεκομμένης διαθεσιμότητας και συνεχούς ψυχικής ετοιμότητας.
Ο περιορισμός της κυριαρχίας μιας κουλτούρας μόνιμης εγρήγορσης και θολών ορίων ανάμεσα στον χρόνο της δουλειάς και στον ελεύθερο χρόνο δεν ανήκει μόνο στον νομοθέτη, όπως έδειξε και η εμπειρία με τις εθνικές νομοθεσίες για το δικαίωμα αποσύνδεσης, αλλά και στον τρόπο που οι επιχειρήσεις σχεδιάζουν την εργασία, κατανέμουν τον φόρτο, εκπαιδεύουν τους προϊσταμένους και επιτρέπουν στους εργαζομένους να έχουν γνώμη και συνδικαλιστική έκφραση χωρίς φόβο.
* Ο κ. Λευτέρης Κρέτσος είναι πρώην υφυπουργός και αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων του Πανεπιστημίου Λευκωσίας στην Αθήνα (UNIC Athens).
