Θα μπορούσε κανείς να εστιάσει στις εγχώριες και διεθνείς διαστάσεις του μεταπολιτευτικού εγχειρήματος ή στις προτεραιότητες του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Στις θεσμικές όψεις της μετάβασης και στο Σύνταγμα του 1975. Στην ελληνική οικονομία ή στην ένταξη της Ελλάδας στην ευρωπαϊκή προοπτική. Είναι τόσο πολλά τα θέματα που μπορούν να συζητιούνται –ξανά και ξανά, όπως αρμόζει στις δημοκρατίες– κάθε φορά που η χώρα εορτάζει ή μνημονεύει τη σημερινή επέτειο της Αποκατάστασης της Δημοκρατίας. Και είναι αξιοσημείωτο ότι τέτοια και πολλά ακόμη θέματα περιλαμβάνονται στον συλλογικό τόμο «H μετάβαση στην Γ΄ Ελληνική Δημοκρατία», που κυκλοφορεί σήμερα από το Ιδρυμα «Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής» και τις εκδόσεις Πατάκη. Ο τόμος, σε επιμέλεια του γενικού διευθυντή του Ιδρύματος, καθηγητή Κωνσταντίνου Αρβανιτόπουλου, και του υπεύθυνου του ιστορικού αρχείου του, δρος Ιωάννη Χάλκου, συγκεντρώνει σε 624 σελίδες πάνω από 40 κείμενα επιστημόνων από την Ελλάδα και το εξωτερικό (Ε. Χατζηβασιλείου, Π. Κιτρομηλίδης, Σ. Ριζάς, Κ. Φέδερστοουν κ.ά.), τα οποία παρουσιάστηκαν προ διετίας στο διεθνές συνέδριο που διοργάνωσε το Ιδρυμα για τα 50 χρόνια από τη μετάβαση στη Δημοκρατία. Η προδημοσίευση της εισαγωγής του τόμου, υπογεγραμμένη από τους επιμελητές, δίνει μια πρώτη γεύση του πλούσιου περιεχομένου του.
Νικόλας Ζώης
ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ
«Η συμπλήρωση των 50 χρόνων (σ.σ.: το 2024) από τη μετάβαση στη δημοκρατία αποτελεί ένα σημείο καμπής για την Ιστορία του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Το 1974 σηματοδοτεί το τέλος μιας μακράς περιόδου, κατάστικτης από στρατιωτικά κινήματα, πολεμικές συγκρούσεις, ανάμειξη εξωθεσμικών παραγόντων στην άσκηση της εξουσίας και εμφύλιες διαμάχες, που άφησαν ανεξίτηλο το σημάδι τους στα πρώτα 150 χρόνια του ελληνικού κράτους. Η εγκαθίδρυση του πιο ανοιχτού, συμπεριληπτικού και δημοκρατικού καθεστώτος στη σύγχρονη ελληνική Ιστορία σηματοδοτεί την απαρχή ενός ενάρετου ιστορικού κύκλου σταθερότητας, δημοκρατίας και ευρωπαϊκής προοπτικής.
Και αυτό είναι αναμφίβολα το μεγάλο επίτευγμα του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Η εθνική τραγωδία στην Κύπρο και το κενό εξουσίας που είχε προκύψει στην Ελλάδα μετά την κατάρρευση της χούντας έκαναν το εγχείρημα μιας ομαλής μετάβασης από τη δικτατορία στη δημοκρατία να φαίνεται τιτάνιο. Παρ’ όλα αυτά, ο Καραμανλής όχι μόνο κατάφερε να το φέρει εις πέρας –εκπλήσσοντας και τους πιο αισιόδοξους παρατηρητές–, αλλά έδωσε οριστικές απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα που αντιμετώπισε η Ελλάδα κατά τον 20ό αιώνα.
Το 1974 σηματοδοτεί το τέλος μιας μακράς περιόδου, κατάστικτης από στρατιωτικά κινήματα, πολεμικές συγκρούσεις, ανάμειξη εξωθεσμικών παραγόντων στην άσκηση της εξουσίας και εμφύλιες διαμάχες.
Εάν για την πρώτη εκατονταετία του νεότερου ελληνικού κράτους το βασικό διακύβευμα ήταν η εθνική ολοκλήρωση, για τη δεύτερη το διακύβευμα οριζόταν από τρία βασικά ζητούμενα: α) την οικονομική ανάπτυξη και την έξοδο από την οικονομική ανέχεια, β) τη διασφάλιση της εθνικής ανεξαρτησίας και την ενσωμάτωση στη Δύση, και γ) την εδραίωση της δημοκρατίας. Το πρώτο επιτεύχθηκε κατά τη διάρκεια της πρώτης οκταετίας Καραμανλή (1955-1963). Οσον αφορά τα άλλα δύο, η περίοδος 1974-1980 αποδείχθηκε καταλυτική. Με την ομαλή μετάβαση στη δημοκρατία και την εγκαθίδρυση νέου θεσμικού πλαισίου τέθηκαν τα θεμέλια της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας. Από την άλλη διαμορφώθηκαν οι βάσεις της σύγχρονης ελληνικής εξωτερικής πολιτικής ως αποτέλεσμα των νέων απειλών που αντιμετώπιζε η χώρα στο διεθνές πλαίσιο και διασφαλίστηκε η ένταξη της Ελλάδας στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες. Πραγματοποιήθηκε έτσι ένα όραμα, στο οποίο η νεοελληνική διανόηση προσέβλεπε για πάνω από έναν αιώνα: η σύγκλιση της Ελλάδας με τα ανεπτυγμένα κράτη της Δυτικής Ευρώπης.
Λειτουργία των θεσμών
Αναφορικά με τη λειτουργία των θεσμών και τη διεθνή θέση της χώρας, ο Καραμανλής έθεσε τα θεμέλια της συναίνεσης πάνω στην οποία λειτουργεί μέχρι και σήμερα η Γ΄ Ελληνική Δημοκρατία. Μπορεί σε διάφορες περιπτώσεις κατά την τελευταία πεντηκονταετία η συναίνεση αυτή να απειλήθηκε σοβαρά, άντεξε όμως μια σειρά εσωτερικών και εξωτερικών κρίσεων, αποδεικνύοντας την ανθεκτικότητα των θεσμικών και πολιτικών επιλογών του Κωνσταντίνου Καραμανλή.
Τα 50 χρόνια από το μεγάλο επίτευγμα της ελληνικής δημοκρατικής μετάβασης επιβάλλουν μια απόπειρα ουσιαστικής αποτίμησης. Αλλά, ταυτόχρονα, μας επιτρέπουν να κοιτάξουμε κατάματα τις προκλήσεις του 21ου αιώνα. Ηδη σήμερα, βεβαιότητες δεκαετιών στο εσωτερικό και κυρίως στο διεθνές επίπεδο αποτελούν παρελθόν. Συνεπώς, η λογική του παρόντος συλλογικού τόμου είναι διττή: αφενός να εξετάσει τα κρίσιμα γεγονότα της μετάβασης στη δημοκρατία από μια νέα (δι)επιστημονική ματιά αλλά και αφετέρου να συμβάλει ουσιωδώς στην ευρύτερη συζήτηση για την Γ΄ Ελληνική Δημοκρατία που ήδη έχει ξεκινήσει δυναμικά στον δημόσιο και επιστημονικό διάλογο.
Τα κείμενα του ανά χείρας τόμου βασίζονται στις εισηγήσεις πάνω από 40 έγκριτων επιστημόνων από την Ελλάδα και το εξωτερικό που παρουσιάστηκαν στο διεθνές συνέδριο το οποίο διοργάνωσε το Ιδρυμα «Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής» με θέμα «50 χρόνια από τη μετάβαση στη Δημοκρατία: Η Δημοκρατία στην εποχή μας». Ωστόσο, οι εισηγήσεις παρουσιάζονται εδώ σε μορφή επιστημονικών κειμένων, τα οποία φιλοδοξούν να δώσουν νέες προσεγγίσεις και ερμηνείες για την πεντηκονταετία της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας, συμβάλλοντας έτσι και στη διεθνή επιστημονική συζήτηση σχετικά με τα ζητήματα που πραγματεύονται. Η προσέγγιση που ακολουθείται είναι συνολική. Δίνεται αρχικά έμφαση στη μετάβαση στη δημοκρατία και στις διάφορες πτυχές του γιγάντιου αυτού εγχειρήματος.
Στη συνέχεια, η ελληνική περίπτωση εξετάζεται σε συγκριτική προοπτική σε σχέση με τις άλλες δημοκρατικές μεταβάσεις του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα. Αναλύεται επίσης η ένταξη και η πορεία της χώρας στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι αλλά και η εξέλιξη της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής απέναντι στις μεγάλες προκλήσεις που έχει αντιμετωπίσει από το 1974. Το θεσμικό πλαίσιο της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας και η πολιτική και ιδεολογική συγκρότηση του σύγχρονου ελληνικού κράτους εξετάζονται επίσης μέσα από μια κριτική σκοπιά που λαμβάνει υπ’ όψιν της το διεθνές πλαίσιο αλλά και τα ειδικά χαρακτηριστικά της ελληνικής εμπειρίας. Επιπλέον επιχειρείται μια συνολική αποτίμηση της εξέλιξης της ελληνικής οικονομίας, εξετάζοντας και την πρόσφατη οικονομική κρίση και τις επιπτώσεις της. Τέλος, αναλύεται σε θεωρητικό και πρακτικό επίπεδο η θεσμική κρίση της εποχής μας, οι προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η δημοκρατία και οι προοπτικές της σε έναν ολοένα και πιο επικίνδυνο και άναρχο κόσμο.
Οι παραπάνω θεματικές βρίσκονται σε διάλογο μεταξύ τους. Είναι αδύνατον, για παράδειγμα, να κατανοήσουμε τη μετάβαση στη δημοκρατία χωρίς την προοπτική της ένταξης στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες, όπως και την πρόσφατη κρίση χωρίς την ανάλυση της πολιτικής και ιδεολογικής συγκρότησης του κράτους. Ο διάλογος αυτός αναδιατέμνει τα κείμενα που ακολουθούν και μετουσιώνεται σε μια διαρκή συνομιλία μεταξύ της ιστορικής εμπειρίας, των προκλήσεων του παρόντος και των προοπτικών του μέλλοντος.»
