Τα σονέτα του Λορέντζου Μαβίλη

Ως σονέτο στην ποίηση χαρακτηρίζουμε την ποιητική φόρμα που αποτελείται από δεκατέσσερις στίχους (διαρθρωμένους, κατά το ιταλικό/πετραρχικό σονέτο, σε δύο τετράστιχες και δύο τρίστιχες στροφές ή, κατά την αγγλική παράδοση του σαιξπηρικού σονέτου, σε τρεις τετράστιχες στροφές και ένα καταληκτικό δίστιχο) και που διακρίνεται από σταθερή μορφή, συντομία, νοηματική πυκνότητα, λυρισμό και μουσικότητα. Ο Γεράσιμος Σπαταλάς, στο βιβλίο του «Η στιχουργική τέχνη» αναφέρει για το σονέτο πως «είναι το μόνο από τα σωζόμενα μετρικά σχήματα που θυμίζει κάτι από τις ιδιότητες της αρχαίας ελληνικής ποίησης, στην οποίαν το μετρικό είδος εδηλούσε και το είδος του περιεχομένου».

Η λέξη «σονέτο» προέρχεται από την ιταλική λέξη sonetto (εκ του προβηγκιανού sonnet = σύντομο άσμα /σύντομος, μικρός ήχος) και στην ελληνική φιλολογία αποδίδεται συχνά και ως «δεκατετράστιχο», όρος που αναδεικνύει το βασικό εξωτερικό χαρακτηριστικό του ποιήματος: τους δεκατέσσερις στίχους του.

Οι περισσότεροι μελετητές θεωρούν πως το σονέτο ως ποιητικό είδος εμφανίζεται στην Ιταλία, την εποχή του Φρειδερίκου του Β´ (Σικελία, 13ος αιώνας). Κύριοι εκπρόσωποί του υπήρξαν αρχικά ο Δάντης και ο Πετράρχης, και μέσα στα χρόνια η ποιητική του φόρμα εξαπλώθηκε στην υπόλοιπη Ευρώπη και στην Αγγλία, όπου εκεί γνώρισε νέα μορφή εξαιτίας της δομής των σονέτων που έγραψε ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ.

Λόγω της αυστηρής μορφής του συγκεκριμένου ποιητικού είδους που απαιτεί πειθαρχία, τεχνική αρτιότητα και συμπύκνωση του νοήματος, καθώς και των περιορισμών που αυτό θέτει σε δομή, έκταση, μέτρο και ομοιοκαταληξία, ο Κάρολος Μπωντλαίρ είχε γράψει: «Ποιος είναι ο ανόητος […] που παίρνει τόσο ελαφρά το σονέτο και δεν βλέπει την πυθαγόρεια ομορφιά του; Ακριβώς επειδή η φόρμα είναι δεσμευτική, το νόημα και ο ρυθμός αναβλύζουν πιο έντονα και καθαρά», και πράγματι η φόρμα του σονέτου υπήρξε (και ακόμα είναι) για πολλούς ξένους και Ελληνες ποιητές ποιητική πρόκληση και άσκηση.

Στην Ελλάδα το σονέτο εμφανίστηκε κατά τον 19ο αιώνα και καλλιεργήθηκε από τους ποιητές της Επτανησιακής Σχολής (Σολωμό, Τυπάλδο, Μαρκορά, Μαβίλη κ.ά.), της Νέας Αθηναϊκής Σχολής (Παλαμά, Γρυπάρη κ.ά.) και μετέπειτα από τους ποιητές του Μεσοπολέμου (Καρυωτάκη, Ουράνη, Φιλύρα κ.ά.).

Ενας όμως από τους σημαντικότερους Ελληνες σονετογράφους θεωρείται ο λυρικός ποιητής της Επτανησιακής Σχολής Λορέντζος Μαβίλης. Τα σονέτα του χαρακτηρίζονται από μουσικότητα, αυστηρή τεχνική και λυρική ευαισθησία. Αν και το ποιητικό του έργο είναι περιορισμένο σε έκταση, η αξία του είναι μεγάλη, καθώς ο Μαβίλης εργάζεται επίμονα τον στίχο, αξιοποιεί την πλούσια ομοιοκαταληξία, τη μουσικότητα και την ισορροπία της σύνθεσης, χωρίς ποτέ η μορφή να υπερισχύει του περιεχομένου. Ο Λίνος Πολίτης επισημαίνει ότι τα σονέτα του Μαβίλη είναι «άψογα δουλεμένα» και κατέχουν «κεντρική θέση στη νεοελληνική ποίηση», επειδή συνδυάζουν μορφική αρτιότητα, πλούσια γλώσσα και βαθιά λυρική έμπνευση.

Το μεγαλύτερο μέρος της ποιητικής του παραγωγής συγκεντρώνεται στα τέλη του 19ου αιώνα, όπου και γράφει τα γνωστότερα σονέτα του. Κεντρικά θέματα της ποίησής του είναι ο έρωτας, η ομορφιά, η φιλία, η αρετή, η φύση, η ζωή, ο θάνατος, η μνήμη, η λήθη, η πατρίδα και η ανθρώπινη μοίρα.

Ομως η αξία του Μαβίλη δεν περιορίζεται μόνο στην τεχνική δεξιοτεχνία. Η ποίησή του διακρίνεται για την ειλικρίνεια του συναισθήματος, την εσωτερικότητα και τον φιλοσοφικό της χαρακτήρα. Κάθε σονέτο μοιάζει με μια συμπυκνωμένη εξομολόγηση, όπου ο προσωπικός στοχασμός αποκτά καθολική διάσταση. Ο ποιητής κατορθώνει να μετατρέψει τις προσωπικές εμπειρίες σε διαχρονικές αλήθειες για τη ζωή, την αγάπη και τον θάνατο. Παράλληλα, η ίδια η ζωή του ενισχύει το κύρος του έργου του, καθώς δεν υπήρξε μόνο ποιητής και άνθρωπος της θεωρίας αλλά και άνθρωπος της δράσης. Ο Κώστας Βάρναλης αναφέρει πως η σκέψη του Μαβίλη δεν χωρίστηκε ποτέ από τις πράξεις του και πως σε κάθε εθνική περίσταση εννοούσε να θυσιάσει τη ζωή του. Πολέμησε εθελοντικά στους εθνικούς αγώνες και έπεσε στη μάχη του Δρίσκου το 1912, επιβεβαιώνοντας με τη στάση του ότι οι ιδέες που εξέφραζε στην ποίησή του αποτελούσαν για εκείνον και τρόπο ζωής.

Περισσότερο από έναν αιώνα μετά τον θάνατό του, τα σονέτα του Λορέντζου Μαβίλη εξακολουθούν να συγκινούν και να διδάσκονται ως υποδείγματα λυρικής ποίησης, καθώς κατορθώνει μέσα σε λίγους μόνο στίχους να αποδώσει σύνθετες ψυχικές καταστάσεις και φιλοσοφικούς προβληματισμούς, αποδεικνύοντας ότι η ποιητική δύναμη δεν εξαρτάται από την έκταση, αλλά από την ποιότητα, τη διαχρονικότητα, την πυκνότητα και τη δύναμη της έκφρασης.

 

Αριστούργημα

Δεν στέρνω εγώ σ΄ αγώνα τους φτωχούς

Τους στίχους μου, που δάφ[νες] δε γυρεύω·

Αγάπη μου, αφ’ της γης τους θησαυρούς

Το γέλοιο σου μονάχα εγώ ζηλεύω.

Και στους κρυφούς μου μέσα τους καϋμούς,

Που με μια τύχην άσπλαχνη παλεύω,

Τους ιλαρούς σου μόνον οφθαλμούς

Σαν δάση κ’ ελπίδα μου αγναντεύω.

Και στο γλυκό τους φως αφ’ την καρδιά μου

Σα λουλουδάκια ανθίζουνε μικρά

Για σένα μοναχά τα ποιήματά μου.

Αγάπη μου, ελπίδα μου, χαρά μου,

Μου τα βραβεύει κάθε σου ματιά,

Κι ας μη γνωρίση ο κόσμος τ’ όνομά μου.

Λήθη

Καλότυχοι οι νεκροί, που λησμονάνε

Την πίκρια της ζωής. Όντας βυθήση

Ο ήλιος και το σούρουπο ακλουθήση,

Μην τους κλαις, ο καϋμός σου όσος και νάναι!

Τέτοιαν ώρα οι ψυχές διψούν και πάνε

Στης Λησμονιάς την κρουσταλλένια βρύση·

Μα βούρκος το νεράκι θα μαυρίση,

Α στάξη γι’ άυτες δάκρυ, όθε αγαπάνε.

Κι αν πιουν θολό νερό, ξαναθυμούνται,

Διαβαίνοντας λειβάδι απ’ ασφοδήλι,

Πόνους παλιούς, που μέσα τους κοιμούνται.

Α δε μπορής παρά να κλαις το δείλι,

Τους ζωντανούς τα μάτια σου ας θρηνήσουν·

Θέλουν—μα δε βολεί να λησμονήσουν.

 

Ποίησις

Στην μοναξιάν μου, όπου ψηλός κρημνός σηκόνει

Την κεφαλή του προς τα σύγνεφα και αφήνει

Τον καταρράκτη να βογγά και να φουσκόνη

Και τα μαρμάρινα τα στήθη του να πλύνη,

Εκεί που δάσος το λαγκάδι περιζώνει,

Εν ώ μεσουρανής φιλέρημη σελήνη

Ασημοΰφαντο λαμπρό μαγνάδι απλόνει

Εις την απέραντη του σύμπαντος γαλήνη,

Αυτού η καρδιά μ’ απ’ τη χαρά της ξεχειλίζει,

Όταν ακούω την αγάπη μου να ψάλλη

Των αθανάτων ποιητών τους θείους στίχους.

Τότε θαρρώ πως εμπροστά μου φτερουγίζει

Αιθέρια μούσα μ’ όλα τ’ ουρανού τα κάλλη,

Θαρρώ πως αγρικώ της λύρας της τους ήχους.

Ανεμόμυλος

Ο κόσμος είναι πλανερό μαγνάδι

Κεντισμένο με ρόδα και με βάγια,

Μ’ ήλιους και μ’ άστρα, που το άπλον’ η Maya

Απάνου στης Αλήθειας το σκοτάδι. —

Σ’ αγαπούσαμε τόσο, έρμο ρημάδι,

Γιατί στη μέση απ’ της ζωής τα μάγια

Στην ψυχή μας φανέρονες την άγια

Του Θανάτου θωριά, τον κρύον Άδη,

Το Τίποτε, κι ανήξερα στα βάθια

Του είναι μας εξύπναες μια λαχτάρα

Να γλυτώσουμε απ’ όλα μας τα πάθια,

Την πικρή να ξορκίσουμε κατάρα

Της ζωής, και να μπούμε μονομίας

Στ’ άδυτα της θεϊκής ανυπαρξίας.

 

Αμίλητα

Ποτάμι τρέχ’ η Αγάπη κι όσο τρέχει

Πληθένει και στ’ ολόγλυκό της ρέμα

Δείχνει της ευτυχιάς το ουράνιο ψέμα

Και ο δρόμος της, θαρρεί, σωμό δεν έχει.

Μα μπροστά της, χωρίς να το παντέχη,

Του πόνου η πικροθάλασσα στο βλέμμα

Απλόνεται γιομάτη δάκρυα κ’ αίμα,

Και τα πάντα ρουφάει, τα πάντα βρέχει. —

Χρυσομάννα, εμαράθηκαν τα φύλλα

Και χειμώνας πλακόνει· σε θωράω

Κατάματα με τρόμου ανατριχίλα·

Και σέναν’ αλαφιάζεται το πράο

Άρρωστο ανάβλεμμά σου, σα να ερώτα:

Θα χαρούμε άλλην άνοιξη, σαν πρώτα;

 

Πηγές άρθρου:

• Λορέντζου Μαβίλη, Τα Ποιήματα, Ιδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, Αθήνα 1990
• Κώστας Βάρναλης, Ανθρωποι, Κέδρος, Αθήνα 1990
• Αναγνωστική Εταιρία Κέρκυρας
• Πινακοθήκη Δήμου Κεντρικής Κέρκυρας & Διαποντίων Νήσων
• Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών, Ιδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη

Οι φωτογραφίες και τα χειρόγραφα ποιήματα του Μαβίλη που συνοδεύουν το άρθρο είναι με την παραχώρηση και την άδεια χρήσης από την Πινακοθήκη Δήμου Κέρκυρας, το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών και την Αναγνωστική Εταιρία Κέρκυρας.