«Ο υπομονετικός λαβύρινθος» του ποιητή Μπόρχες

«Κάποιος άνθρωπος βάζει σκοπό της ζωής του να ζωγραφίσει τον κόσμο. Χρόνια ολόκληρα γεμίζει μια επιφάνεια με επαρχίες, βασίλεια, βουνά, κόλπους, καράβια, νησιά, ψάρια, σπίτια, εργαλεία, άστρα, άλογα και ανθρώπους. Λίγο πριν πεθάνει, ανακαλύπτει ότι αυτός ο υπομονετικός λαβύρινθος των γραμμών σχηματίζει την αυτοπροσωπογραφία του», έγραφε ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες στον Επίλογο στον Δημιουργό· και πράγματι, σαράντα χρόνια μετά τον θάνατό του στη Γενεύη, στις 14 Ιουνίου του 1986, ο Μπόρχες έχει καταφέρει μέσα από τη λογοτεχνική δημιουργία του να σχηματίσει την αυτοπροσωπογραφία του και να παραμένει μία από τις σημαντικότερες μορφές της παγκόσμιας λογοτεχνίας του 20ού αιώνα, έχοντας αφήσει πίσω του ένα έργο που συνεχίζει να επηρεάζει συγγραφείς, ποιητές, μελετητές και αναγνώστες σε ολόκληρο τον κόσμο.

Ο Δημήτρης Καλοκύρης στην εισαγωγή του στην ποιητική ανθολογία του Μπόρχες με τίτλο Ποιήματα γράφει πως: «Ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες, παρόλο που είναι ευρύτερα γνωστός για το πεζογραφικό του κυρίως έργο, ξεκίνησε τον λογοτεχνικό του βίο ως ποιητής και αποκαλούσε τον εαυτό του ποιητή. Είναι γεγονός ότι για ένα διάστημα αφοσιώθηκε στην πεζογραφία και τη δοκιμιογραφία, όσο προχωρούσε η τυφλότητα όμως επανερχόταν στην ποίηση, και μάλιστα στην έμμετρη παραδοσιακή. […] Εγραψε εκατοντάδες ποιήματα, χτισμένα σε εντελώς διαφορετικά θέματα. Ποιήματα για μάχες, μυθικές ή ιστορικές προσωπικότητες, καθρέφτες, ξίφη και κλεψύδρες, περικλείοντας συχνά έναν κόσμο που άλλοτε βρίσκεται στην προέκταση και άλλοτε στον αντίποδα σχεδόν της φαντασιακής δομής της πρόζας του. Στα ποιήματα αφήνει πού και πού να ξεγλιστράει κάποιο συναίσθημα, κάτι που στα πεζά του αποφεύγει».

Εμφανίζεται στα γράμματα σε ηλικία 24 ετών· στις αρχές Ιουλίου του 1923 εκδίδει την πρώτη του ποιητική συλλογή με τίτλο Πυρετός του Μπουένος Αϊρες και ακολουθούν οι συλλογές Αντικρινό Φεγγάρι (1925) και Τετράδιο Σαν Μαρτίν (1929). Ηδη από τις πρώτες συλλογές του έως τα ύστερα ποιήματα των δεκαετιών 1960–1980, η ποίησή του συγκροτεί ένα ιδιαίτερο σύμπαν όπου η φιλοσοφία, η ιστορία, η μυθολογία, η πραγματικότητα, ο χρόνος, η μνήμη, η λήθη και το όνειρο εκφράζονται όχι με αφηρημένες έννοιες αλλά με σύμβολα και αρχέτυπα που επανέρχονται μέσα στα ποιήματά του.

Ο Οκτάβιο Πας είχε πει πως ο Μπόρχες δεν ήταν ένας άνθρωπος, ήταν ένα έργο· και πως δεν θα έπαυε ποτέ να τον θαυμάζει. Για εμένα ο Μπόρχες είναι μια «χώρα», κάθε που την επισκέπτομαι ανακαλύπτω έναν λαβύρινθο ποιητικό που μέσα του βαδίζουν τίγρεις, κυλάει το ποτάμι του Ηράκλειτου που παρασέρνει μορφές και στιγμές, αποκαλύπτεται ο καθρέφτης και ο «τυφλός» μας εαυτός, γίνεται η άμμος έρημος και χρόνος.

Στην ποίηση το σύμβολο αποτελεί έναν τρόπο υπέρβασης της κυριολεκτικής γλώσσας και υποδήλωσης βαθύτερων νοημάτων. Για τον Μπόρχες τα σύμβολα δεν είναι απλές αλληγορίες, ούτε διακοσμητικές ποιητικές εικόνες· ο λαβύρινθος, ο καθρέφτης, η τίγρη, η σελήνη, το ποτάμι, ο χρόνος, και τόσα ακόμη σύμβολα μέσα στην ποίησή του λειτουργούν ως πύλες προς φιλοσοφικό στοχασμό σχετικά με τον χρόνο, τη ζωή, τον θάνατο, τη μοίρα, την ταυτότητα, τη μνήμη, τη λήθη, τη γνώση, και αποτελούν εργαλεία σκέψης, μέσα από τα οποία ο ποιητής διερευνά τα θεμελιώδη ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης. Κατορθώνοντας έτσι να μετατρέπει τον φιλοσοφικό προβληματισμό σε προσωπική και ποιητική εμπειρία.

Η επιλογή των ποιημάτων του που συνοδεύουν το άρθρο είναι ενδεικτική αυτών των επαναλαμβανόμενων συμβόλων στην ποίησή του, και προέρχονται από την ανθολογία του Χόρχε Λουίς Μπόρχες με τίτλο Ποιήματα που κυκλοφορεί από τη Βιβλιοθήκη Μπόρχες των εκδόσεων Πατάκη.

Ποιητική τέχνη

Να κοιτάς το ποτάμι που είναι χρόνος και νερό

και να θυμάσαι πως ο χρόνος είναι πάλι ένα ποτάμι,

να ξέρεις πως πλανιόμαστε σαν το ποτάμι

και οι μορφές μας χάνονται σαν το νερό.

Να νιώθεις πως η αγρύπνια είναι ένας άλλος ύπνος

όπου ονειρεύεσαι πως δεν κοιμάσαι, κι ότι ο θάνατος

που η σάρκα τον τρέμει, είναι ο ίδιος θάνατος

που κάθε νύχτα μας φαίνεται ύπνος.

Να βλέπεις πως η μέρα ή ο αιώνας είναι σύμβολο

της κάθε μέρας του ανθρώπου και του χρόνου

του, να μεταλλάσσεις την επιδρομή του χρόνου,

σε μουσική, σε ψίθυρο και σύμβολο.

Να βλέπεις πως ο θάνατος είναι ύπνος, το δειλινό

ένα χρυσάφι μελαγχολικό, αυτή είναι η ποίηση

η αθάνατη κι ασήμαντη. Μα η ποίηση

ξανάρχεται σαν την αυγή και σαν το δειλινό.

Καμιά φορά, τα βράδια, ένα πρόσωπο

μας βλέπει από τα βάθη ενός καθρέφτη·

η τέχνη πρέπει να ’ναι σαν και τούτον τον καθρέφτη

που μας αποκαλύπτει το ίδιο μας το πρόσωπο.

Λένε πως ο Οδυσσέας, χορτασμένος από θαύματα

έκλαψε από αγάπη μόλις φάνηκε η Ιθάκη

χλωρή και ταπεινή. Η τέχνη είναι τούτη η Ιθάκη

η αιώνια χλωρή – κι όχι τα θαύματα.

Κι ακόμα, είναι όπως το αέναο ποτάμι

που κυλάει και στέκεται και μέσα του αντιφεγγίζει ο ίδιος

ο Ηράκλειτος, που συνεχώς αλλάζει κι είναι ο ίδιος

κι άλλος ταυτόχρονα, σαν το αέναο ποτάμι.
 

Λαβύρινθος

Πόρτα ποτέ δε θα υπάρξει. Βρίσκεσαι μέσα

και το μέγαρο αγκαλιάζει το σύμπαν·

δεν υπάρχει ούτε μπρος ούτε πίσω όψη

ούτε περίβολος ούτε κέντρο μυστικό.

Μην ελπίζεις πως ο απέραντος δρόμος

που διακλαδίζεται σε άλλον,

και πάλι διακλαδίζεται σε άλλον,

κάπου τελειώνει. Το ριζικό σου αλύγιστο

σαν τον κριτή σου. Μην περιμένεις να σου ορμήσει

ο ταύρος που μοιάζει με άνθρωπο κι η αλλόκοτη,

πολύμορφη όψη του σκορπάει τον τρόμο

μέσα σ’ αυτό το μπερδεμένο πέτρινο κουβάρι.

Δεν υπάρχει. Μην ελπίζεις καν να φανεί

μέσ’ απ’ το φοβερό σκοτάδι το τέρας.

Ο καθρέφτης

Από παιδί φοβόμουνα πως ο καθρέφτης

θα μου ’δειχνε άλλο πρόσωπο ή μια τυφλή

ανέκφραστη προσωπίδα που θα ’κρυβε

κάτι οπωσδήποτε φρικτό. Φοβόμουν επίσης

πως ο σιωπηλός χρόνος του καθρέφτη

θα ξέφευγε από τη συνηθισμένη ροή του,

τις ώρες του ανθρώπου, και θα εγκαθιστούσε

στα ακαθόριστα φανταστικά όριά του

όντα, μορφές και χρώματα καινούργια.

(Δεν το ’πα σε κανέναν, τα παιδιά είναι ντροπάλα.)

Τώρα φοβάμαι ότι ο καθρέφτης περικλείνει

το αληθινό πρόσωπο της ψυχής μου,

χτυπημένο από ίσκιους και λάθη,

και που το βλέπει μόνο ο Θεός· ίσως κι όλος ο κόσμος.

Η σελήνη

             στη Μαρία Κοδάμα

Τόση και τόση μοναξιά σε τούτο το χρυσάφι.

Η σελήνη της νύχτας δεν είναι η σελήνη

που είδε ο Αδάμ. Οι μεγάλοι αιώνες

της ανθρώπινης αγρύπνιας την έχουν πλημμυρίσει

με πανάρχαιο θρήνο. Κοίτα την: ο καθρέφτης σου είναι.

Η τίγρη

Πηγαινοερχόταν, λεπτοκαμωμένη και θανάσιμη, γεμάτη

μ’ ανεξάντλητη ενέργεια, πίσω από τα βαριά κάγκελα και την

κοιτούσαμε όλοι. Ήταν η τίγρη εκείνου του πρωινού στο

Παλέρμο, αλλά και η τίγρη της Ανατολής και η τίγρη

του Μπλέηκ, του Ουγκό και του Σιρ Χαν, και οι τίγρεις

που υπήρξαν και που θα υπάρξουν και μαζί η αρχέτυπη τίγρη,

αφού το είδος, στην περίπτωσή της, είναι ολόκληρο το

γένος. Σκεφτήκαμε πως ήταν γεμάτη αίμα κι ομορφιά.

Ένα παιδάκι, η Νόρα, είπε: Είναι πλασμένη γι’ αγάπη.

Είναι τα ποτάμια

Είμαστε ο χρόνος. Εκείνη είμαστε η περίφημη

παραβολή του Σκοτεινού Ηράκλειτου.

Είμαστε το νερό, όχι το σκληρό διαμάντι,

αυτό που χάνεται, όχι αυτό που μένει.

Είμαστε το ποτάμι κι ο έλληνας εκείνος

που κοιτάζεται στο ποτάμι. Η αντανάκλασή του

αλλάζει στο νερό του εναλλασσόμενου καθρέφτη,

στο κρύσταλλο που αλλάζει σαν τη φωτιά.

Είμαστε το μάταιο προκαθορισμένο ποτάμι,

όπως κυλά προς τη θάλασσα. Το σκέπασε η σκιά.

Όλα μας αποχαιρετούν, όλα μακραίνουν.

Η μνήμη δεν εξαργυρώνει το νόμισμά της.

Και ασφαλώς κάτι υπάρχει που απομένει

και ασφαλώς κάτι υπάρχει που θρηνεί.

Everness

Μονάχα ένα πράγμα δεν υπάρχει: η λησμονιά.

Σώζει ο Θεός το μέταλλο, φυλάει τη σκουριά

κι εναποθέτει στις προφητικές του μνήμες

μελλούμενες και περασμένες πια μαζί σελήνες.

Τα πάντα έχουν ήδη γίνει. Η μαρμαρυγή

που στους καθρέφτες η μορφή σου έχει σκορπίσει

μα κι οι λάμψεις που της μέλλεται ν’ αφήσει

ανάμεσα στο σούρουπο και την αυγή.

Ολα του σύμπαντος αποτελούν τη μνήμη

που έχει πάρει τη μορφή πολύμορφων κρυστάλλων·

οι διάδρομοι εναλλάσσονται ο ένας με τον άλλον

κι η κάθε πόρτα μόλις την περάσεις κλείνει·

την άλλη όψη της αυγής μόνο αν ανάψεις

θ’ αντικρίσεις τα Αρχέτυπα και τις Λάμψεις.

 

Πηγές άρθρου:

• Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Ποιήματα, Εισαγωγή, ανθολόγηση, μετάφραση, σημειώσεις: Δημήτρης Καλοκύρης, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2014
• Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Πυρετός του Μπούενος Άιρες και άλλα νεανικά ποιήματα (1923-1929), Εισαγωγή, μετάφραση, σημειώσεις: Δημήτρης Καλοκύρης, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2022
• Χόρχε Λουίς Μπόρχες, Άπαντα τα πεζά [Ι], Εισαγωγή, μετάφραση, σημειώσεις: Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2017
• Βιβλιοθήκη Μπόρχες, βιβλία του Χόρχε Λουίς Μπόρχες που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Πατάκη