Πριν από κάποια χρόνια ο Αλέξανδρος Μιστριώτης βρέθηκε σε μια ταράτσα στην περιοχή της Ευελπίδων, με σκοπό να ακούσει έναν φίλο του, μελετητή του έργου του Πλάτωνα, να μιλάει για τον διάλογο «Λύσις». «Εγώ δεν ασχολούμουν καθόλου με τον Πλάτωνα, στο μυαλό μου ήταν κάτι ανάλογο με τον Παρθενώνα, σύμβολα μιας κόπωσης και, σε σχέση με την Ελλάδα, ενός μηχανισμού που εμποδίζει αυτόν τον τόπο από την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους να έχει μέλλον. Είναι, δηλαδή, σαν όλο το μέλλον να έχει συντελεστεί σε κάποιο μυθοποιημένο, αποθεωμένο παρελθόν. Οπότε δεν ήθελα να έχω καμία σχέση», εξηγεί ο σκηνοθέτης. Στο όνομα, ωστόσο, της καλής παρέας και της περιέργειας, πήγε σε αυτήν τη συνάντηση και εκεί άκουσε για πρώτη φορά για τη Ζ΄ Επιστολή. Πρόκειται για τον απολογισμό που φέρεται να επιχείρησε ο Πλάτων στη ζωή και στο έργο του λίγα χρόνια πριν πεθάνει, το 347/348 π.Χ.
«Διαβάζεις αυτό το κείμενο και ενθουσιάζεσαι, γιατί πραγματικά δεν είναι η περιοχή που περιμένεις να βρεθείς, ακούς, για παράδειγμα, ότι η σοφία δεν εμπεριέχεται σε σχήματα, λέξεις ή βιβλία, είναι πάθος και αυτό παραπέμπει περισσότερο σε ανατολικού τύπου διδαχές, παρά σε αυτά που θα μάθαινες για τον Πλάτωνα στο Κέμπριτζ ή στην Οξφόρδη», μας λέει.
Αποφάσισε, σχεδόν αμέσως, μετά τη γνωριμία με αυτό το κείμενο, να δραματοποιήσει τον απολογισμό που επιχείρησε ο Πλάτων. «Στην επιστολή που απευθύνει στους συγγενείς του Δίωνος, στις Συρακούσες, μετά τη δολοφονία του αγαπημένου του μαθητή, εμφανίζεται ανθρώπινος, τρωτός, ευθύς, μιλάει σε πρώτο πρόσωπο, δεν κρύβεται πίσω από προσωπεία, θυμώνει, αγανακτεί, ειρωνεύεται, αηδιάζει και κυρίως υπονομεύει ό,τι έχουμε από αυτόν. Στο κείμενο της επιστολής αναφέρει ότι ο ίδιος δεν έχει γράψει αυτά που θεωρεί τα πιο σημαντικά. Σκεφτείτε τι αμηχανία προκαλεί αυτό σε έναν άνθρωπο που έχει αφιερώσει τη ζωή του στη μελέτη του πλατωνικού έργου», υπογραμμίζει ο Μιστριώτης, προσθέτοντας ότι η συζήτηση ανάμεσα στους σχολιαστές του έργου του, σχετικά, δηλαδή, με το αν το κείμενο πρέπει να αποδοθεί στον ιδρυτή της Ακαδημίας ή σε κάποιον μαθητή του, δεν έχει να κάνει τόσο με το περιεχόμενο, όσο με την αισθητική της κάθε εποχής και τη φαντασίωση του δυτικού ανθρώπου σε σχέση με τον φιλόσοφο και κατ’ επέκταση με την αρχαιότητα.
Στην παράσταση «Η Ζ΄ Επιστολή ή ο Απογοητευμένος Πλάτωνας», που θα παρουσιαστεί στην Πειραιώς, ο Πλάτων στέκεται στη σκηνή και μας απευθύνεται. Δεν ανήκει στο παρελθόν από το οποίο προέρχεται, αλλά ούτε και είναι ο άνθρωπος που θα συναντούσες σήμερα σε μια κοινωνική συναναστροφή. Διατηρεί μια απόσταση από τα πράγματα, όπως και τη χαρακτηριστική έπαρσή του, απόρροια της γνώσης της αξίας του, όμως αντιμετωπίζει με θάρρος και γενναιοδωρία το κοινό. Αποκαλύπτει τα ναυάγια της ζωής του, μιλάει για την ανάμειξή του στα πολιτικά πράγματα των Συρακουσών –ένα από τα ζητήματα για τα οποία τού ασκείτο κριτική–, αναφέρεται στην έννοια της αρετής, ενώ με διακριτικό τρόπο χρωματίζει τη σχέση του και με τον νεαρό Δίωνα, τον αριστοκράτη από τις Συρακούσες. «Η αρχαία παράδοση μιλάει για τον μεγάλο έρωτα της ζωής του, το μόνο σίγουρο είναι πως ο Δίων άλλαξε τη ζωή του Πλάτωνος και είναι εμφανής η γοητεία που του ασκεί, αφού άξονας όλων των γεγονότων που περιγράφει στη Ζ΄ επιστολή ο δημιουργός της, είναι ο επιστήθιος φίλος του».
Ο Μιστριώτης υποστηρίζει ότι είναι πολύ σημαντικό να ακουστεί κατ’ αρχάς το κείμενο στο μέτρο του δυνατού με όλες τις προκλήσεις που έχει ένα έργο το οποίο δεν αξιοποιεί τα τεχνάσματα του θεατρικού λόγου, ωστόσο παραδέχεται ότι στις πρόβες γελούν πολύ, καθώς ο Πλάτων απέχει πολύ από τον καθωσπρεπισμό στην τελική ευθεία της ζωής του. Επιμένει, δε, σε συγκεκριμένα ζητήματα όπως το θέμα της διατροφής. «Τη συνδέει με τον ψυχικό αγώνα, την πολιτική ζωή και δημιουργεί ένα σκαλοπάτι που οδηγεί “από το έφαγα μια σοκοφρέτα στο είμαι εγκληματίας”. Εμμένει δηλαδή στο ότι, αν ο άλλος δεν τρώει προσεκτικά, μην τον εμπιστευθείτε σε τίποτα, είναι χαμένος και αυτό επιβεβαιώνει και τη φιλοσοφία του για ορισμένο τρόπο ζωής και μάλιστα εξαιρετικά απαιτητικό. Από την άλλη, είναι πολύ συγκινητικό ότι ακόμη και αυτή η αυστηρότητα με την οποία διατυπώνει τις θέσεις του, συναρτάται από γεγονότα που τον σημάδεψαν ή αποτυχίες», τονίζει ο σκηνοθέτης.
Απότομο τέλος
Η άλλη δυσκολία στη σκηνική μεταφορά του κειμένου είναι ότι η επιστολή τελειώνει απότομα. «Μια εξήγηση είναι ότι κουράστηκε, άρχισε να γράφει μια επιστολή δημόσιας απεύθυνσης, κατά την παράδοση του Ισοκράτη, και αυτή έλαβε μεγάλη έκταση. Προσπαθεί να δημιουργήσει αναχώματα σε κατεστημένες ερμηνείες, επαναλαμβάνεται, όμως, όπως κάνει συχνά, υιοθετεί αυτές τις κυκλικές αφηγήσεις και στο τέλος, απογοητευμένος, κλείνει και την πόρτα». Τον ενδιαφέρει προφανώς η υστεροφημία του, το να ελέγξει εκείνος το αφήγημά του, σχολιάζω. «Σίγουρα τον απασχολεί πώς θα μείνει στη μνήμη, κυρίως, όμως, θέλει να κλείσει τους λογαριασμούς του».
*Η παράσταση «Η Ζ΄ Επιστολή ή ο Απογοητευμένος Πλάτωνας» θα παρουσιαστεί στην Πειραιώς 260 (χώρος Ε), από 24 έως 26/6.
