Τα ποιητικά πορτρέτα του Γιάννη Ψυχοπαίδη

Με κοινό μας τόπο την ποίηση και με τοπίο τη ζωγραφική συναντηθήκαμε με τον Γιάννη Ψυχοπαίδη στο ατελιέ του κάτω απ’ την Ακρόπολη, συζητώντας για τη νέα αναδρομική του έκθεση με τίτλο «Γιάννης Ψυχοπαίδης: Τοπία της Μνήμης. Αυτά που κράτησα» —η οποία θα παρουσιάζεται στο Μουσείο του Ιδρύματος Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή μέχρι τις 4 Οκτωβρίου—, μα περισσότερο συζητώντας αναδρομικά για μία παλαιότερη έκθεσή του με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Ποιητικά – Η Ζωγραφική συναντάει την ποίηση», που είχε παρουσιαστεί το 2019 από το Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος και περιλάμβανε έργα διαφορετικών τεχνικών, όπως χαρακτικά, ακουαρέλες και ελαιογραφίες, καθώς και μία σειρά με πορτρέτα ποιητών που είχε δημιουργήσει ανά περιόδους.

Το έργο του Γιάννη Ψυχοπαίδη είναι πολύπλευρο, πολυθεματικό, με εύρος τεχνικών, και έχει παρουσιαστεί τόσο σε εκθέσεις σε Ελλάδα και εξωτερικό όσο και σε προσεγμένες εκδόσεις βιβλίων από διάφορους εκδοτικούς οίκους, καθώς ο ίδιος διατηρεί αμείωτη τη δημιουργική του παρουσία και συγγραφικά· έχοντας εκδώσει καλλιτεχνικά λευκώματα, δοκιμιακά κείμενα πάνω στην τέχνη, καθώς και εικαστικές ανθολογίες με δική του επιλογή ποιημάτων και βιβλία που αφορούν εικαστικές συνομιλίες του με έργα ποιητών που έχουν αφήσει μέσα του το αποτύπωμά τους.

Στην εικαστική του πορεία άλλωστε ένα σημαντικό και σταθερό σημείο αναφοράς του παραμένει αυτή η μακροχρόνια και συστηματική ενασχόληση και συνομιλία του με την ποίηση, έχοντας δημιουργήσει μέσα στα χρόνια πολυάριθμα σχέδια, ποιητικά πορτρέτα και έργα μεικτής τεχνικής και διαφόρων υλικών εμπνευσμένος από τις ιστορίες ζωής, τα πρόσωπα, τα ποιήματα και τους στίχους Ελλήνων και ξένων ποιητών· από την Οδύσσεια του Ομήρου, τον Παρμενίδη, τον Ηρώνδα, τον Κάλβο, τον Μπάυρον, τον Παλαμά, τον Καβάφη, τον Καρυωτάκη, τον Λόρκα, τον Σεφέρη, τον Ελύτη, τον Ρίτσο, τον Εμπειρίκο, τον Σαχτούρη, τη Δημουλά, τον Κοντό, τον Φωστιέρη, τον Βλαβιανό, τον Κυπαρίσση, τον Μεταξά, τον Σιώτη.

«Τα ποιητικά πορτρέτα αυτά γεννήθηκαν στη διάρκεια των πολλών τελευταίων χρόνων, χωρίς ακολουθία και ειρμό, ανάμεσα στα διαβάσματα και τα ξαναδιαβάσματα ποιημάτων και στίχων, σε στιγμές περισυλλογής ή εξωστρέφειας, χαλάρωσης ή αναταραχής, έντασης, νοσταλγίας ή ρεμβασμού. Και πάντα σαν αντίδωρο, μια κρυφή ανταπόδοση στους εικονιζόμενους και στα ζωντανά, βαθιά αυθεντικά αισθήματα που μας χαρίζει το τόσο διαφορετικό ποιητικό τους σύμπαν», γράφει ο ίδιος στο προλογικό σημείωμά του στο βιβλίο: Το πιο τίμιο – την μορφή του.

Η συνάντηση του Γιάννη Ψυχοπαίδη με την ποίηση είναι εσωτερική, […] δεν πάω να τους εικονογραφήσω, αντλώ από τα ποτάμια τους, αυτό το κάτι τους που με άγγιξε, και συνομιλεί με κάτι βαθύτερο μέσα μου, που με αφορά, […] είχε αναφέρει σε παλαιότερη συνέντευξή του, και συνεχίζει τη συζήτησή μας λέγοντας πως: Ισως αυτός ο κύκλος των ποιητών να είναι και μια μορφή ιδιότυπης αυτοβιογραφίας, καθώς κάθε ενότητα εκφράζει μία έκθεση ατομική πάνω στο πρόσωπο του κάθε ποιητή και όλες μαζί οι ενότητες αποτελούν το μεγάλο σώμα της ποίησης και των ποιητών που με έχουν απασχολήσει όλα αυτά τα χρόνια. 

Τον ρωτάω αν θυμάται ποιο ήταν το πρώτο του ποιητικό πορτρέτο, και μου απαντάει πως το πρώτο ποιητικό πορτρέτο του ήταν ο Σεφέρης και το τελευταίο του, μέχρι την παρούσα στιγμή, ο Καρυωτάκης.

Πριν φύγω, του ζητάω μία φωτογραφία του· εκείνον ανάμεσα στα πρόσωπα και στα έργα του των ποιητών που με τόσο σεβασμό και αγάπη προς την τέχνη της ποίησης μας έχει προσφέρει μέσα από τη δική του ευγενική ψυχή και τέχνη τόσα χρόνια.

Τα πέντε ποιητικά πορτρέτα που παρουσιάζονται στο παρόν άρθρο προέρχονται από το βιβλίο του Γιάννης Ψυχοπαίδης, Ερως Πόλεμος: 24 εικόνες πάνω στην ποίηση του Τίτου Πατρίκιου, ποιήματα από τον Λυσιμελή πόθο / 34 πρόσωπα της ποίησης, που είχε κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη το 2022, και αποτελούν μόνο ένα ελάχιστο δείγμα της πλούσιας εικαστικής δημιουργίας του Γιάννη Ψυχοπαίδη γύρω από την ποίηση· ένα έργο ιδιαίτερο, που σίγουρα αξίζει κάποιος που ενδιαφέρεται να αναζητήσει και να γνωρίσει σε μεγαλύτερο βάθος, καθώς αυτό που διαφοροποιεί τον Ψυχοπαίδη από άλλους εικαστικούς δημιουργούς στην ιστορία των εικαστικών τεχνών είναι ότι δεν περιορίστηκε σε έναν μόνο ποιητή ή σε ένα μόνο ποιητικό έργο, αλλά ανέπτυξε επί δεκαετίες ένα ολόκληρο εικαστικό σώμα έργων αφιερωμένο σε δεκάδες ποιητές, επιχειρώντας να αποδώσει όχι μόνο τα πρόσωπα και το ποιητικό τους έργο, αλλά και το πνευματικό και συναισθηματικό τους σύμπαν.

Ο ουρανός

Πρώτα να πιάσω τα χέρια σου

Να ψηλαφίσω το σφυγμό σου

Ύστερα να πάμε μαζί στο δάσος

Ν’ αγκαλιάσουμε τα μεγάλα δέντρα

Που στον κάθε κορμό έχουμε χαράξει

Εδώ και χρόνια τα ιερά ονόματα

Να τα συλλαβίσουμε μαζί

Να τα μετρήσουμε ένα–ένα

Με τα μάτια ψηλά στον ουρανό σαν προσευχή.

Το δικό μας το δάσος δεν το κρύβει ο ουρανός.

Δεν περνούν από δω ξυλοκόποι.

Μανόλης Αναγνωστάκης

Ο ελεγκτής

Ένας μπαξές γεμάτος αίμα

είν’ ο ουρανός

και λίγο χιόνι

έσφιξα τα σκοινιά μου

πρέπει και πάλι να ελέγξω

τ’ αστέρια

εγώ

κληρονόμος πουλιών

πρέπει

έστω και με σπασμένα φτερά

να πετάω

Μίλτος Σαχτούρης

Che fece… il gran rifiuto

Σε μερικούς ανθρώπους έρχεται μια μέρα

που πρέπει το μεγάλο Ναι ή το μεγάλο το Όχι

να πούνε. Φανερώνεται αμέσως όποιος το ’χει

έτοιμο μέσα του το Ναι, και λέγοντάς το πέρα

πηγαίνει στην τιμή και στην πεποίθησί του.

Ο αρνηθείς δεν μετανοιώνει. Αν ρωτιούνταν πάλι,

όχι θα ξαναέλεγε. Κι όμως τον καταβάλλει

εκείνο τ’ όχι — το σωστό — εις όλην την ζωή του.

Κ.Π. Καβάφης

[FR 982/J919]

Αν σταματήσω μια Καρδιά που πάει να σπάσει

Δεν ήρθα μάταια στη ζωή

Αν απαλύνω κάποιου την Οδύνη

Ή ηρεμήσω άλλου τον Πόνο

Ή βοηθήσω τον μισολιπόθυμο Κοκκινολαίμη

Να μπει ξανά μες στη Φωλιά

Δεν ήρθα μάταια στη ζωή.

Emily Dickinson

Ευγένεια

Κάνε τον πόνο σου άρπα.

Και γίνε σαν αηδόνι,

και γίνε σα λουλούδι.

Πικροί όταν έλθουν χρόνοι,

κάνε τον πόνο σου άρπα

και ’πε τονε τραγούδι.

Μη δέσεις την πληγή σου

παρά με ροδοκλώνια.

Λάγνα σου δίνω μύρα

—για μπάλσαμο— και αφιόνια.

Μη δέσεις την πληγή σου,

και το αίμα σου, πορφύρα.

Λέγε στους θεούς «να σβήσω!»  

μα κράτα το ποτήρι.

Κλότσα τις μέρες σου όντας

θα σου ’ναι πανηγύρι.

Λέγε στους θεούς «να σβήσω!»

μα λέγε το γελώντας.

Κάνε τον πόνο σου άρπα.

Και δρόσισε τα χείλη

στα χείλη της πληγής σου.

Ένα πρωί, ένα δείλι,

κάνε τον πόνο σου άρπα

και γέλασε και σβήσου.

Κ.Γ. Καρυωτάκης

 

Πηγές άρθρου:

• Γιάννης Ψυχοπαίδης, Το πιο τίμιο – την μορφή του, Πρόσωπα της ποίησης – 118 πορτρέτα, Μεταίχμιο, Αθήνα 2006
• Γιάννης Ψυχοπαίδης, Επάγγελμα: Ποιητής, Εικόνες πάνω στο πρόσωπο και την ποίηση του Κ. Π. Καβάφη, Μεταίχμιο, Αθήνα 2013
• Γιάννης Ψυχοπαίδης, Στον βυθό των ονείρων, Εικόνες από την Οκτάνα του Ανδρέα Εμπειρίκου, Ίκαρος, Αθήνα 2018
• Γιάννης Ψυχοπαίδης, Ποιητικά, Η ζωγραφική συναντάει την ποίηση, συνέκδοση του Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος με το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, κυκλοφόρησε με την ευκαιρία της ομότιτλης έκθεσης στο κτίριο της ΕΒΕ στο ΚΠΙΣΝ, Αθήνα 2019
• Γιάννης Ψυχοπαίδης, Έρως Πόλεμος: 24 εικόνες πάνω στην ποίηση του Τίτου Πατρίκιου, ποιήματα από τον Λυσιμελή πόθο / 34 πρόσωπα της ποίησης, Πατάκη, Αθήνα 2022
• «Γιάννης Ψυχοπαίδης: Τοπία της Μνήμης. Αυτά που κράτησα»
• Μανόλης Αναγνωστάκης, Τα ποιήματα 1941-1971, Νεφέλη, Αθήνα 2000
• Μίλτος Σαχτούρης, Ποίηματα άπαντα (1945-1998), Κέδρος, Αθήνα 2014
• Κ. Π. Καβάφης, Άπαντα τα ποιήματα, Εισαγωγή-επιμέλεια: Σόνια Ιλίνσκαγια, Νάρκισσος, Αθήνα 2003
• Emily Dickinson, Επειδή δεν άντεχα να ζήσω φωναχτά, Ποιήματα και επιστολές, Εισαγωγική μελέτη και επιμέλεια: Λιάνα Σακελλίου, Μετάφραση: Λ. Σακελλίου, Α. Γρίβα, Φ. Μαντά, Gutenberg, 2013
• Κ. Γ. Καρυωτάκης, Τα ποιήματα (1913-1928), Φιλολογική επιμέλεια: Γ.Π. Σαββίδης, Νεφέλη, Αθήνα 1992