Η νεαρή Μαρία Πολυδούρη περιγράφει στο ημερολόγιό της τη μέρα που ανεβαίνει για πρώτη φορά τα σκαλιά της Νομικής, γεμάτη προσδοκίες για το μέλλον. Ο Νίκος Καζαντζάκης μεθά με έναν φίλο του για να ξεπεράσει το άγχος των πανεπιστημιακών εξετάσεων, ενώ ο Κωστής Παλαμάς στριμωγμένος στα έδρανα της Νομικής δουλεύει ανέμελος τα ποιητικά του σχέδια. Οι ιστορίες είναι αληθινές. Φωτίζουν στιγμές από τις φοιτητικές ζωές ανθρώπων που με τα έργα τους σημάδεψαν τα ελληνικά γράμματα.
Ο Ελύτης, ο Σεφέρης, ο Παπαδιαμάντης, ο Γκάτσος, ο Θεοτοκάς, η Λυμπεράκη, ο Μυριβήλης, ο Ξενόπουλος είναι ορισμένοι μόνο από τους λογοτέχνες και ποιητές που συνέδεσαν το όνομά τους με τα έδρανα του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, ακόμη κι αν κάποιοι από αυτούς δεν αποφοίτησαν ποτέ. Μέσα από τα γραπτά τους περιγράφουν τις ζωές νέων ανθρώπων -τις δικές τους- που στριμώχνονταν στα αμφιθέατρα, αγωνιούσαν για τις σπουδές τους, προσπαθούσαν να βρουν τη θέση τους μέσα στο πανεπιστήμιο αλλά και σε μια πόλη που άλλαζε διαρκώς.
Αυτές τις άγνωστες -για πολλούς- ιστορίες ανασύρει από τα αρχεία του πανεπιστημίου η εκδήλωση «Λογοτεχνική Περιδιάβαση στην Ιστορία του ΕΚΠΑ», που διοργανώνεται την Τετάρτη 3 Ιουνίου στις 19.00 στο αμφιθέατρο «Αλκης Αργυριάδης», στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για τα 189 χρόνια από την ίδρυση του ιδρύματος, φέρνοντας στο φως πρόσωπα, κείμενα και τεκμήρια που συνδέουν τη λογοτεχνία με την ιστορία του ΕΚΠΑ και της ίδιας της Αθήνας.
«Η σημαντικότερη παρακαταθήκη που άφησαν αυτοί οι άνθρωποι στο πανεπιστήμιο μας είναι τα ίδια τα κείμενά τους, μια παρακαταθήκη πνευματικής ανάτασης και έμπνευσης. Ιδιαίτερα μάλιστα όταν κάποια από αυτά αφορούν το ίδιο το ΕΚΠΑ, την πολύπλευρη λειτουργία του, τη φοιτητική ζωή, εντός και εκτός ιδρύματος, τα σπουδαστικά κινήματα. Μας προσφέρουν μοναδικές στιγμές της πανεπιστημιακής ζωής, υψηλής ιστορικής και αισθητικής αξίας», σημειώνει στην «Κ» ο καθηγητής Ιστορίας και πρόεδρος της Διοικούσας Επιτροπής του Ιστορικού Αρχείου του ΕΚΠΑ, Βαγγέλης Καραμανωλάκης.
Οι λιγοστές γυναίκες στα αμφιθέατρα
«Να ’μαι και στο Πανεπιστήμιο στην αίθουσα της Νομικής. Με μια ζωηρή συγκίνησι ανέβαινα ένα-ένα τα ιερά σκαλιά του», γράφει η Μαρία Πολυδούρη στο «Ημερολόγιο» με ημερομηνία 20 Φεβρουαρίου 1921. «Δεν είχα πλέον την καταραμένη δειλία, μια υπερηφάνεια όγκωνε την ψυχή μου και ανύψωνε το πνεύμα μου. Την υποδοχή που μου έκαμαν οι συμφοιτηταί μου θα την θυμούμαι πάντα. Χειροκροτήματα συνεχή (είναι η συνήθειά των στην κάθε καινούργια εμφάνισι). Κάποιος με ρώτησε κρυφά αν είμαι χήρα σαν φορούσα μαύρα βαρειά. Εγέλασα. Αλήθεια ήταν! Αν μάντεψε την ψυχή μου, καλά την ονόμασε χήρα…».
Η Πολυδούρη, ποιήτρια της νεορομαντικής σχολής των αρχών του περασμένου αιώνα, γράφτηκε στη Νομική Σχολή Αθηνών στις αρχές της δεκαετίας του 1920. Είχαν ήδη περάσει σχεδόν τρεις δεκαετίες από την εμφάνιση των πρώτων φοιτητριών στα αμφιθέατρα του ΕΚΠΑ, ωστόσο, οι γυναίκες εξακολουθούσαν τα χρόνια εκείνα να αποτελούν μειοψηφία στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα.
Το σύνθημα “στην κουζίνα, στην κουζίνα” θα ακουστεί πολλές φορές στα φοιτητικά αμφιθέατρα, δείγμα μιας αντίληψης για τον ρόλο της γυναίκας, την οποία οι πρώτες αυτές φοιτήτριες είχαν να αντιπαλέψουν.
«Οι πρώτες γυναίκες φοιτήτριες εισάγονται στο πανεπιστήμιο στη δεκαετία του 1890 και έως τον Μεσοπόλεμο θα παραμείνουν λίγες μέσα σε έναν κατεξοχήν ανδρικό πληθυσμό, ο οποίος θα σταθεί, αρχικά, αρνητικός απέναντί τους. Το σύνθημα “στην κουζίνα, στην κουζίνα” θα ακουστεί πολλές φορές στα φοιτητικά αμφιθέατρα, δείγμα μιας αντίληψης για τον ρόλο της γυναίκας, την οποία οι πρώτες αυτές φοιτήτριες είχαν να αντιπαλέψουν», εξηγεί ο κ. Καραμανωλάκης.
«Σημειώνω το σατιρικό ποίημα του Γεωργίου Σουρή για τη φοιτήτρια Θηρεσία Ροκά που συμμετείχε στις φοιτητικές κινητοποιήσεις για το γλωσσικό ζήτημα. Οι μαρτυρίες των πρώτων αυτών φοιτητριών αποτυπώνουν τις δυσκολίες της φοίτησης και στη συνέχεια της επαγγελματικής αποκατάστασης. Αποτυπώνουν όμως και την πίστη στον εαυτό τους και τη δύναμη που είχαν για να συμμετάσχουν σε έναν αγώνα απέναντι στα στερεότυπα της εποχής και τις κυρίαρχες κοινωνικές προλήψεις», προσθέτει ο ίδιος.
Το «δόγμα» της Νομικής
«Τότε όλοι σχεδόν οι από τα μέρη μας νέοι, αστόχαστα, τυφλά, μηχανικά, ασυνείδητα, κατά γενικώτερον κανόνα, γράφονταν στα Νομικά», διαβάζουμε στα Απαντα του Κωστή Παλαμά (Μπίρης, τομ. Δ΄). «Είχε καταντήσει δόγμα αδιαφιλονίκητο, ένα Πιστεύω, κ’ ένα Πάτερ ημών, το “ευρύ στάδιον”, καθώς όλοι σοβαρά τόνιζαν τριγύρω μας της Νομικής επιστήμης. Κανένας δεν υπώπτευε του δικού μου, ονειροπολούμενου από την ηλικία των δέκα χρόνων, σταδίου την ευρύτητα. Ποιητής».
Πίσω από τις λέξεις του Κωστή Παλαμά, διακρίνεται ο νεαρός φοιτητής που αμφισβητεί την επιλογή της Νομικής. Μέσα από τα Ιστορικά Αρχεία του ΕΚΠΑ, οι μεγάλοι λογοτέχνες «αποκαλύπτονται» πριν ακόμη τα βραβεία και την υστεροφημία τους. Είναι οι νέοι και οι νέες με ανησυχίες, οικογενειακές προσδοκίες και όνειρα που μόλις έπαιρναν μορφή.
«Εχω χαζέψει στο αρχείο τους προσωπικούς φακέλους πολλών λογοτεχνών, φάκελοι που συνήθως περιέχουν τα απαραίτητα: απολυτήριο γυμνασίου, ιατρικά πιστοποιητικά, βεβαιώσεις, αιτήσεις», αφηγείται ο κ. Καραμανωλάκης. «Βλέπω τον γραφικό χαρακτήρα τους, τα στοιχεία για την οικογένειά τους, τις νεανικές τους φωτογραφίες. Κάποτε ξεπροβάλλουν και άλλα τεκμήρια, γραπτά τους προς το πανεπιστήμιο που αφορούν κάποιο προσωπικό ή ιατρικό ζήτημα, την αδυναμία της οικογένειάς τους να πληρώσει τα απαραίτητα δίδακτρα ή άλλα αντίστοιχα ζητήματα».
«Η επικέντρωση στη νεανική ηλικία είναι πάντα ένα “κλειδί” για να καταλάβουμε το μεταγενέστερο έργο των λογοτεχνών».
Ετσι, εξηγεί ο καθηγητής, φωτίζονται με άλλο τρόπο τα νεανικά γραπτά τους ή η επιστροφή τους αργότερα στα νεανικά τους χρόνια. «Σκέφτομαι την Αργώ του Γιώργου Θεοτοκά ή την Αστροφεγγιά του Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου. Η επικέντρωση στη νεανική ηλικία είναι πάντα ένα “κλειδί” για να καταλάβουμε το μεταγενέστερο έργο των λογοτεχνών. Είναι ένα άνοιγμα στη σκέψη τους και στη διανοητική και συναισθηματική τους ανάπτυξη, μια άσκηση ενσυναίσθησης για το πώς ένας νέος άνθρωπος μεταβάλλεται σε έναν ώριμο λογοτέχνη».
Μοναδικές εικόνες της Αθήνας
Μέσα από τα τεκμήρια του Ιστορικού Αρχείου του ΕΚΠΑ, οι αφηγήσεις των Ελλήνων λογοτεχνών συνδέονται με εικόνες και τοπόσημα της πόλης και του πανεπιστημίου, όπως προβάλλονται μέσα από τη φοιτητική ματιά: οι πρώτοι λιγοστοί φοιτητές που δεν ξεχώριζαν από τους μαθητές του γυμνασίου, οι νεαροί επαρχιώτες που έρχονταν στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα για να σπουδάσουν στα σπίτια με τα πολλά δωμάτια και τις αυλές στη νεόδμητη Νεάπολη και στα Εξάρχεια, οι φοιτητές που φορούσαν ψάθινα καπέλα στο Ζάππειο για να εκφράσουν τη δυσαρέσκειά τους στον Οθωνα, τα λιτά φοιτητικά γεύματα με ρέγκες και ελιές στα ταβερνεία της Πλάκας, οι συγκρούσεις των αντιστασιακών οργανώσεων στα προαύλια των Προπυλαίων, οι μεγαλειώδεις διαδηλώσεις των φοιτητών για το Κυπριακό τη δεκαετία του ’50, οι συγκεντρώσεις στο Σύνταγμα με σύνθημα το «114», αλλά και η Κατάληψη της Νομικής.
«H φοιτητική ιδιότητα είναι παροδική και κατά τεκμήριο συνδέεται με τη νιότη των ανθρώπων, την επιθυμία να ανακαλύψουν με ορμή και ενθουσιασμό την πόλη και την ίδια τη ζωή. Οι φοιτητικές μαρτυρίες για το πανεπιστήμιο μας προσφέρουν μοναδικές εικόνες της Αθήνας μέσα στην ιστορική διαδρομή της, από τον 19ο αιώνα έως τον 21ο αιώνα», τονίζει ο πρόεδρος του Ιστορικού Αρχείου του ΕΚΠΑ.
Ηπιαμε, ξανάπιαμε, ήρθαμε στο κέφι. […] Με κέφι μεγάλο, με άνεση λίγο αυθάδη, ανακατεύοντας κάθε τόσο λατινικά ρητά, απαντήσαμε, πήγαινε η γλώσσα μας ροδάνι, πήραμε κι οι δυο άριστα.
«Αναλογιέμαι τα χρόνια που ζούσα στην Αθήνα φοιτητής κι η καρδιά μου ραΐζει, κοίταζα και δεν έβλεπα, πάχνη πυκνή, καμωμένη από φαντασία, ηθική κι επιπολαιότητα, σκέπαζε και δε με άφηνε να δω τον κόσμο. Πικρή είναι η νιότη, πικρή, ακατάδεχτη, δεν καταλαβαίνει, κι όταν αρχίζεις να καταλαβαίνεις, η νιότη έχει φύγει», γράφει ο Νίκος Καζαντζάκης στην «Αναφορά στον Γκρέκο» (εκδόσεις Καζαντζάκη, Αθήνα 1982). «O πατέρας μού ‘χε υποσχεθεί ένα χρόνο ταξίδι, όπου θέλω, αν έπαιρνα με άριστα το δίπλωμά μου, μεγάλη η αμοιβή, ρίχτηκα με τα μούτρα στη μελέτη, ένας φίλος μου Κρητικός, με σατανικό μυαλό, θά ‘δινε μαζί μου εξετάσεις. Εφτασε η κρίσιμη μέρα, κινήσαμε για το Πανεπιστήμιο, ήμασταν κι οι δυο ανήσυχοι, όλα τά ‘ξερα κι όλα τώρα τά ‘χα ξεχάσει, η μνήμη άδειασε, τρόμαξα. –Θυμάσαι τίποτα; με ρωτάει ο φίλος μου. –Τίποτα. –Μήτε εγώ. Πάμε στην μπιραρία, να πιούμε, νά ‘ρθουμε στο κέφι, να λυθεί η γλώσσα μας, ο πατέρας μου έτσι πήγαινε στον πόλεμο, μεθυσμένος. –Πάμε. Ηπιαμε, ξανάπιαμε, ήρθαμε στο κέφι. […] Με κέφι μεγάλο, με άνεση λίγο αυθάδη, ανακατεύοντας κάθε τόσο λατινικά ρητά, απαντήσαμε, πήγαινε η γλώσσα μας ροδάνι, πήραμε κι οι δυο άριστα. Μεγάλη η χαρά μας, ο φίλος μου έκανε σχέδια ν’ ανοίξει δικηγορικό γραφείο στην Κρήτη και να πολιτευτεί, κι εγώ χαιρόμουν γιατί άνοιγε μια πόρτα να φύγω. Μια από τις μεγαλύτερες λαχτάρες της ζωής μου στάθηκε πάντα το ταξίδι».
Οι αναμνήσεις του Καζαντζάκη όπως κι εκείνες των υπόλοιπων Ελλήνων λογοτεχνών είναι μικρές ιστορίες που όλες μαζί συνθέτουν ένα ευρύτερο πορτρέτο της εποχής γύρω από το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο. «Συχνά ξεχνάμε ότι η Αθήνα σε όλο τον 19ο αιώνα ήταν κατεξοχήν μια πανεπιστημιούπολη, τα κεντρικά της κτίρια συνδέθηκαν με το πανεπιστήμιο, ενώ ολόκληρες συνοικίες όπως τα Εξάρχεια και η Νεάπολη αναπτύχθηκαν για να φιλοξενήσουν επαρχιώτες φοιτητές. Η ιστορία του Πανεπιστημίου της Αθήνας είναι σε μεγάλο βαθμό η ιστορία της πόλης και δεν μπορεί παρά να ανήκει ή να αφορά τους κατοίκους της», καταλήγει ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης.
Στην εκδήλωση του ΕΚΠΑ, οι παρευρισκόμενοι θα έχουν την ευκαιρία να ακούσουν αποσπάσματα κειμένων των Θεόδωρου Ορφανίδη, Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, Κωστή Παλαμά, Γρηγόριου Ξενόπουλου, Γεώργιου Σουρή, Ιωάννη Κονδυλάκη, Γ.Β. Τσοκόπουλου, Νίκου Καζαντζάκη, Στράτη Μυριβήλη, Ι.Μ. Παναγιωτόπουλου, Μαρίας Πολυδούρη, Ιωάννας Τσάτσου, Γιώργου Θεοτοκά, Ντόρας Ρωζέττη, Βασίλη Μοσκόβη, Τάκη Σινόπουλου, Οδυσσέα Ελύτη, Θανάση Πετσάλη-Διομήδη, Μ. Καραγάτση, Τέλη Αγρα, Μίνωα Δούνια, Κώστα Βάρναλη, Αγγελου Τερζάκη, Ν.Β. Τωμαδάκη, Παντελή Πρεβελάκη, Τάσου Αθανασιάδη και Στρατή Τσίρκα.
