Κεντρική σκηνή της στέγης του ιδρύματος Ωνάση
«Η απόσταση»
Κείμενο και σκηνοθεσία: Tiago Rodrigues
Παίζουν: Alison Dechamps και Adama Diop
Μετάφραση: Thomas Resendes
Μετάφραση στα ελληνικά: Λουίζα Μητσάκου
Μετάφραση υπερτίτλων στα αγγλικά: Daniel Hahn
Σκηνογραφία: Fernando Ribeiro
Κοστούμια: José Antonio Tenente
Φωτισμός: Rui Monteiro
Μουσική και ήχος: Pedro Costa
Η παράσταση ανέβηκε από τις 7 έως τις 10 Μαΐου.
Τον περασμένο Σεπτέμβριο, ανανεώθηκε η θητεία του μέχρι και το 2030. Θα εξακολουθεί να είναι ο διευθυντής του Φεστιβάλ της Αβινιόν, που για το θέατρο παραμένει εκείνο με τη μεγαλύτερη αίγλη παγκοσμίως. Κι έτσι, καταξιώθηκε και πάλι ο Τιάγκο Ροντρίγκες, ο 49χρονος Πορτογάλος δραματουργός και σκηνοθέτης – ο πρώτος «μη Γάλλος» που ανέλαβε αυτή τη θέση και που κατάφερε πληρότητα αιθουσών σταθερά μεγαλύτερη του 98%.
«Η απόσταση», που έγραψε και σκηνοθέτησε, παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το περασμένο καλοκαίρι στην Αβινιόν. Και τώρα, στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση, η οποία συγκαταλέγεται μεταξύ των 21 συμπαραγωγών της, που είναι θεατρικοί οργανισμοί και φεστιβάλ. Αρα, με τόση υποστήριξη, «Η απόσταση» αποτελεί μείζον θεατρικό γεγονός, σε πανευρωπαϊκή κλίμακα τουλάχιστον. Το έργο μιλάει για έναν πατέρα και την κόρη του, που με αργό ρυθμό και μέσω φωνητικών μηνυμάτων οφείλουν να συμβιβαστούν με την ιδέα ότι θα πενθήσουν και οι δύο έναν αποχωρισμό τους για πάντα, τον οποίο επέλεξε και επέβαλε η κόρη.
Επιστημονική φαντασία
Θα το έλεγε κάποιος έργο «επιστημονικής φαντασίας», επειδή η υπόθεση τοποθετείται στο 2077, όπου στη Γη συμβαίνουν τρομερές φυσικές καταστροφές κι οι κάτοικοί της ξεκίνησαν αποικισμό του Αρη.
Ο πατέρας, ονόματι Αλί, γιατρός στο επάγγελμα (και ελαφρώς στάσιμος στη μόδα της δεκαετίας του 1970) διαφωνεί με την απόφαση της κόρης του να φύγει σε ξένο πλανήτη.
Εκείνη, ονόματι Αμινά, έχει επιπλέον αποδεχθεί να ακολουθήσει «πρωτόκολλο λήθης», με φαρμακευτική αγωγή, ώστε με την ολοκλήρωσή του να μη θυμάται τον Αλί ούτε την προηγούμενη ζωή της. Ο πατέρας της λοιπόν προσπαθεί απεγνωσμένα να τη μεταπείσει.
Η Αλισόν Ντεσάν, που παίζει την Αμινά, φημίζεται, παρά το νεαρό της ηλικίας της, για το ότι ο λόγος της συνοδεύεται με ακριβές αντίκρισμά του στο σώμα της – κάτι που επαληθεύτηκε στη Στέγη. Η Αμινά δεν έχει μεγάλο εύρος μεταπτώσεων – υποστηρίζει σθεναρά το αμετάκλητο της απόφασής της. Ωστόσο, ένα κατάλοιπο αγάπης για τον πατέρα της υπάρχει κι ας υπερτερεί η επιθυμία της να γλιτώσει από κείνον. Κι έτσι, ο θεατής αντιλαμβάνεται ένα ανεπαίσθητα ορατό σφίξιμο του σώματός της, όποτε εκείνη στηρίζει τη ρητορική της και τιθασεύει το συναίσθημα που της απομένει για κείνον. Η Αμινά είναι πιο απαιτητικός ρόλος από εκείνον του Αλί, που χρειάζεται απλή, καθαρή εξωτερίκευση των συναισθημάτων του. Βέβαια, ο Ανταμά Ντιό, που παίζει τον πατέρα, είναι σπουδαίος ηθοποιός και στους ευκολότερους ρόλους. Οπότε είναι κι οι δύο άψογοι. Αλλά και πάλι δεν πρόσφεραν κάποιο «ρεκόρ» υποκριτικής που δύσκολα θα ξαναδούμε. Ηταν όπως θα έπρεπε να είναι, ώστε να χειροκροτηθούν εγκάρδια. Κι ας χειροκροτήθηκαν τελικά περισσότερο από τόσο – με πρωτοβουλία του κοινού, το οποίο πάντα πια σε τέτοιες περιστάσεις υπερενθουσιάζεται και ξεδίνει, πλειοδοτώντας δίχως φραγμό και ενοχή.
Σπουδαίο σκηνοθετικό κλου υπήρξε η περιστροφή της κυκλικής σκηνής. Προοδευτικά γινόταν γρηγορότερη και απέδιδε την αίσθηση ότι, κατά τις κρίσιμες τελευταίες στιγμές της επικοινωνίας τους, ο χρόνος έμοιαζε να κυλάει με ιλιγγιώδη ταχύτητα. Η περιστροφή εξανάγκαζε τους ηθοποιούς να αντιστέκονται στην αυξανόμενη φυγόκεντρο δύναμη με μια μετατόπιση του κέντρου βάρους του σώματός τους προς τα εμπρός. Αυτό έδειχνε σαν αλληγορία της άνισης αλλά παρούσας επιθυμίας τους να μη χωρίσουν. Ταυτόχρονα, έστεκε και ως προάγγελος της οριστικής έκβασης ότι δεν θα σμίξουν ξανά, καθώς η περιστροφή της σκηνής εμπόδιζε τη μετακίνηση του ενός προς τον άλλον.
Σημαντικό σκηνοθετικό κλου ήταν και οι φωτισμοί. Αλλαζαν την αίσθηση του σκηνικού, παράγοντας μια φαντασμαγορία πανέμορφων εικόνων, που υπογράμμιζαν τις ψυχικές εντάσεις στο έργο.
Μεγαλύτερη αρετή της παράστασης ήταν η ευφυΐα του κειμένου, το σασπένς, η τόλμη τού να στερείται αισίου τέλους και οι πολιτικές αιχμές για τις «corpo-nations» («εταιρείες-έθνη») ως μελλοντολογική εξέλιξη.
Ωστόσο, η μεγαλύτερη αρετή της παράστασης ήταν η ευφυΐα του κειμένου. Η κατασκευή ενός σασπένς που διατηρήθηκε έως το τέλος και η τόλμη τού να στερείται αισίου τέλους.
Επίσης, οι πολιτικές αιχμές του. Με κυριότερη την τοποθέτηση της έννοιας «corpo-nation» («εταιρεία-έθνος») ως μελλοντολογική εξέλιξη, που ήδη δεν τη νιώθουμε απίθανη με βάση τις πρακτικές των εταιρειών, που αποδεικνύονται ισχυρότερες των κρατών. Ο Αλί αγανακτεί και τις περιφρονεί. Τις θεωρεί αντίποδα των «δημοκρατιών».
Αλληγορία
Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ήταν και η αλληγορία που προκύπτει από τον ανεστραμμένο λόγο του κειμένου – δηλαδή, όσα δεν λέγονται ευθέως, αλλά γίνονται αντιληπτά. Οπως είναι η «αντι-πατριαρχική» θέση. Η μοναξιά του Αλί στη Γη και το ισοδύναμο μιας «θανάτωσής του» μέσω φαρμακευτικής απαλοιφής του από τη μνήμη της κόρης του, κάνουν το κοινό να τον συμπονά. Ομως, και η ζωή της Αμινά με πατέρα τον Αλί δεν ήταν πολλή χαριτωμένη. Η ελεγκτική του υστερία δεν της άφηνε περιθώριο ελευθερίας. Κι αυτό ήταν αρκετά τραγικό, ώστε η κοπέλα να επιθυμεί ν’ αλλάξει πλανήτη. Και να ελπίζει ότι θα μπορούσε να προκύψει μια νέα κοινωνία με ισότητα των μελών της – άρα, χωρίς πατριαρχική δομή.
Βεβαίως, η κοινωνία αυτή θα δημιουργείτο χάρη σε μια «εταιρεία-έθνος», που χορηγεί φαρμακευτική αγωγή λήθης. Φαύλος κύκλος. Μάλλον την πάτησε η Αμινά και θα βρεθεί κάπου χειρότερα και απ’ ό,τι με τον Αλί.
Από αυτήν την άποψη ο Ροντρίγκες ξεγέλασε τον θεατή, που συμπόνεσε περισσότερο τον Αλί. Ο θεατής, πάντως, θα όφειλε να είναι ευχαριστημένος που ξεγελάστηκε. Γιατί αυτό το διχαστικό ερέθισμα κινητοποιεί τη σκέψη του και την καθοδηγεί προς τη διαμόρφωση μιας πιο ξεκάθαρης προσωπικής του θέσης και επιθυμίας.
Και τελικά, ένας ψύχραιμος θεατής θα αποχωρούσε με απερίγραπτο θαυμασμό για το θεατρικό έργο κι ανώτερο του θαυμασμού του για την παράσταση.
Γιατί άραγε; Τι θα παρακρατούσε τον υπόλοιπο ενθουσιασμό του;
Μια εύκολη απάντηση θα ήταν ότι το είδος «θέατρο με ανταλλαγή φωνητικών μηνυμάτων» καθηλώνει την παράσταση στο επίπεδο ενός προωθημένου θεατρικού αναλογίου. Και μια περιστροφή της σκηνής, όσο κι αν δημιουργεί ευπρόσδεκτη ένταση, δεν επαρκεί ως αναπλήρωση του ελλείμματος σκηνικής δράσης.
