Το πιο σωστό –το πιο «οργανικό»– θα ήταν ένας καλλιτέχνης του θεάτρου να ξεκινάει από αυτό που θέλει από μέσα του να βγει έξω. Κι έτσι να καταλήγει σε μια παράσταση, φτιαγμένη με επιμέλεια κι εστίαση, κομμένη και ραμμένη στα μέτρα του σαν ρούχο από ατελιέ υψηλής ραπτικής. Σίγουρα αυτή η μέθοδος και η ηθική αρχή της σπανίζουν στην πράξη. Μεταξύ των λίγων σταθερά πιστών της συγκαταλέγεται η σκηνοθέτις Ηλέκτρα Ελληνικιώτη. Την τελευταία τετραετία έγραψε και σκηνοθέτησε τρία έργα που εντυπωσίασαν από κάθε άποψη. Το πρώτο είχε ως θέμα την ιστορική Δίκη των Εξι και ανέβηκε με αφορμή τα 100 χρόνια από την Καταστροφή της Σμύρνης. Δεν αφηνόταν σε οδυρμούς και έσπρωχνε το μαχαίρι στο κόκαλο, καθώς αναζητούσε μια γενεαλογία δικαίου και δικαιοσύνης. Ακολούθησε ο «Βράχος» που ήταν εμπνευσμένος από τον «Μύθο του Σισύφου» του Αλμπέρ Καμύ, για να φτάσει στη διάκριση της πραγματικότητας από τα ζωτικά ψέματα.
Τώρα, το έργο της «Τέλος το θέατρο» αναρωτιέται για το περιθώριο αυτονομίας και ελευθερίας της έκφρασης που μπορεί να διατηρήσει ένας καλλιτέχνης και για το πώς και γιατί δέχεται εξωκαλλιτεχνικές παρεμβάσεις στο έργο του.
Ευφυές και σπαρακτικό
Πρόκειται για ένα έργο ευφυές, που διεγείρει σε διανοητικό επίπεδο τον θεατή. Ταυτόχρονα, γίνεται συγκινητικό. Κατά στιγμές, και σπαρακτικό. Η σάτιρά του είναι αλύπητη. Λάμπει στη σκηνή περιφερόμενη χέρι χέρι με τον αυτοσαρκασμό. Η παράσταση είναι στον ίδιο βαθμό φινιρισμένη σε όλα τα τεχνικά – καλλιτεχνικά επίπεδα. Κι επίσης, προσφέρει εντυπωσιακές ερμηνείες. Η σειρά με την οποία εξελίσσεται το έργο, φαινομενικά, είναι ελαφρώς άναρχη και οι συγκρούσεις –σχεδόν όλων με όλους– είναι στοιχεία που καθιστούν την παράσταση «σφιχτοπλεγμένη» κι αξιοθαύμαστα σύνθετη. Δικαίως, όμως, θα αντέτεινε κάποιος πως ο παραπάνω κατάλογος με αρετές δεν σπανίζει στις αθηναϊκές σκηνές. Οπότε, το ερώτημα θα αναδιατυπωνόταν: γιατί αυτή η παράσταση είναι τόσο πιο εντυπωσιακή από τις υπόλοιπες ανάλογης αξίας; Κι η απάντηση θα ήταν: το θεατρικό κείμενο. Είναι σβέλτο κι εμπνευσμένο. Βρίσκεται σε απόγνωση, σαν «ένα πιστόλι να σημάδευε τον κρόταφο» της συγγραφέως ενόσω το έγραφε.
Κι επειδή είναι έτσι, δεν αφήνει τίποτα στο απυρόβλητο. Για παράδειγμα, τα sold out του λαϊκιστικού θεάτρου, που ως λύκος με δορά προβάτου διεκδικούν αναγνώρισή τους στο λίμπρο ντ’ όρο της γκάμας υψηλού ρεπερτορίου. Ή τις «κληρονομημένες» αξίες στην τέχνη – τις άκριτα αποδεκτές. Φυσικά, το έργο κανιβαλίζει με την ίδια λαιμαργία και τα περιστατικά που δανείζεται από την πολιτική επικαιρότητα. Είναι ανακουφιστικά ασεβές προς αυτά. Και γι’ αυτό ο θεατής νιώθει το κείμενο τόσο διαφορετικά διασκεδαστικό. Κι επίσης, είναι σαρωτική η εστίασή του στον υπαρκτό σουρεαλισμό που ανθίζει αυτοφυής στη ζωή.
Κι εντούτοις, το μεγαλύτερο χάρισμα αυτού του κειμένου είναι η άψογη επιμέλεια και εκζήτηση του λόγου, που γοητεύουν ακόμη περισσότερο στα σημεία που είναι γραμμένα με ρίμα – κάτι που το καθιστά ακόμη πιο ποιητικό.
Συναντήσαμε λοιπόν την Ηλέκτρα Ελληνικιώτη για να μας εκμυστηρευθεί τον τρόπο με τον οποίο οδηγήθηκε σε ένα τόσο συνεκτικό αποτέλεσμα, ξεκινώντας από αυτό που ηχεί σχεδόν σαν παραδοξολογία και υποστηρίζει ότι η πραγματική αλήθεια του θεάτρου γεννιέται κυρίως κατά την πρόβα.
«Πρόβα είναι να δοκιμάζεις ξανά και ξανά κάτι, για να το αναπαραστήσεις με όσο το δυνατόν λιγότερες διαρροές και λάθη. Αυτή η επανάληψη σε βαθμό εξάντλησης και κόπωσης, προκειμένου να κάνεις αληθινό ένα ψέμα, ορίζει το τι εστί θέατρο. Και υπό αυτήν την οπτική, θέατρο είναι μια αλήθεια που κάνει ότι λέει ψέματα, για να μας πει την αλήθεια».
Εμπνευση από τον Μαμντάνι
Η αρχική ιδέα για το έργο σχετίζεται με την απόφαση του δημάρχου της Νέας Υόρκης Ζοράν Μαμντάνι να ξεκινήσει ένα πρόγραμμα συνάντησης με πολίτες, που το ονόμασε «Ο δήμαρχος ακούει». «Μου φάνηκε σαν ελεύθερη διασκευή του καλλιτεχνικού πρότζεκτ της εικαστικού Μαρίνα Αμπράμοβιτς με τον τίτλο “Η καλλιτέχνις είναι εδώ”. Σ’ αυτό το πλαίσιο, λοιπόν, αντιλήφθηκα δραματουργικά ότι ένα πολιτικό πρόσωπο (ξεκινώντας, πιθανόν, με τις καλύτερες των προθέσεων) εμπνέεται από μια Βαλκάνια καλλιτέχνιδα με διεθνή καριέρα και αναγνώριση και επιλέγει την εικόνα με την οποία θα επιτελέσει τον εαυτό του, όντας δήμαρχος για κάτι λιγότερο από εκατό μέρες. Αυτή η συνειδητοποίηση επαλήθευσε μέσα μου ότι το αντίπαλο δέος της θεατρικής σκηνής, δηλαδή η πολιτική σκηνή, αλιεύει από τον χώρο του θεάτρου –κατάφωρα πλέον– διάφορα χρήσιμα υλικά για την ύπαρξή της».
Το να φτάσει κάποιος γράφοντας ένα θεατρικό κείμενο σε ένα τέτοιο επίπεδο συνοχής και λείανσής του απαιτεί μια διαδικασία μάλλον πολύπλοκη και εξίσου ιδιοσυγκρασιακή, την οποία η Ελληνικιώτη περιγράφει ως εξής: «Συνέβη με τον “Βράχο” και συνέβη και τώρα: είμαι πραγματικά αμείλικτη με τα κείμενά μου. Δεν έχω αντίρρηση να πετάξω πολλά απ’ όσα έχω γράψει και να γράψω άλλα. Σίγουρα με βοηθάει το ότι ξέρω πως θα σκηνοθετήσω η ίδια το κείμενό μου – μου επιτρέπει μια εξαρχής ροπή προς το να μην είναι περιγραφικό ή φλύαρο. Επειδή βασίζομαι στο ότι θα αναπληρώσω τυχόν ανάγκες του κειμένου μέσα από το παραστασιακό γεγονός – το σκηνικό συμβάν, τον ήχο, τους φωτισμούς, τις ερμηνείες. Το κείμενο λοιπόν είναι ένα εργαλείο που κατασκευάζω για να κάνω την παράσταση. Το καλλιτεχνικό μου έργο είναι η παράσταση – είμαι περισσότερο δραματουργός απ’ ό,τι συγγραφέας».
Είμαι πραγματικά αμείλικτη με τα κείμενά μου. Δεν έχω αντίρρηση να πετάξω πολλά απ’ όσα έχω γράψει και να γράψω άλλα. Το κείμενο είναι ένα εργαλείο που κατασκευάζω για την παράσταση.
Η ακριβολογία στο κείμενό της είναι επιλογή υψηλού ρίσκου, γιατί, καθώς είναι πιο ξεκάθαρο το τι λέει, είναι και πιο εύκολο ή πιο γρήγορο να απορριφθεί από τον θεατή. Ο τρόπος ωστόσο με τον οποίο η Ελληνικιώτη ακριβολογεί είναι ιδιαίτερος, από την άποψη ότι δεν «διανθίζει» το κείμενό της με αλλεπάλληλες δευτερεύουσες επεξηγηματικές προτάσεις. Τουναντίον, έχει μια αξιοζήλευτη οικονομία.
«Είναι πολύ καίρια η λέξη», λέει η ίδια. «Μ’ αρέσει να ακριβολογώ. Επειδή έχω μια ποιητική σχέση με τη γλώσσα πάντα, προορισμός μου είναι το να ακριβολογήσω».
Ποίηση και ανεξαρτησία, λοιπόν. Η πιο ακριβή διπλή ικανοποίηση στις μέρες μας! Αλλά και τι κοστίζει άραγε στο χρηματιστήριο των ανεκτίμητων αξιών;
Εχω τελειώσει με τον θυμό και το παράπονο, που δείχνουν να διακατέχουν άλλους νέους κι ανεξάρτητους δημιουργούς. Υπερασπίζομαι μόνο την ανεξαρτησία μου. Δεν ζητώ κάτι παραπάνω.
«Εχω τελειώσει με τον θυμό και το παράπονο, που δείχνουν να διακατέχουν άλλους νέους κι ανεξάρτητους δημιουργούς. Υπερασπίζομαι μόνο την ανεξαρτησία μου. Δεν ζητώ κάτι παραπάνω. Αυτό σημαίνει ότι θα θυσίαζα μια μεγαλύτερη δική μου οικονομική άνεση, την ευρύτερη διάδοση της φήμης τού τι κάνω και το να δει το έργο μου ένα πολυπληθέστερο κοινό. Θα θυσίαζα επίσης τις όποιες εξουσιαστικές προς εμένα σχέσεις: εκείνες που θα καθόριζαν το περιεχόμενο των όσων δείχνω ή θα όριζαν το οικονομικό σκέλος της δουλειάς μου ή θα είχαν λόγο στην επιλογή των συνεργατών μου. Θα φτιάξω όμως έναν προϋπολογισμό κόστους της δουλειάς μου κι αν έχω την τύχη να επιχορηγηθεί –όπως τώρα–, θα ξέρω πως αν κάτι ανεπιθύμητο προκύψει στο ταμείο του θεάτρου, θα έχω τουλάχιστον καλύψει τα έξοδα του πρότζεκτ μου. Αυτή η τακτική μού επιτρέπει να ξέρω ότι αυτό που έκανα έγινε πράγματι με τους δικούς μου όρους και τις προθέσεις με τις οποίες ξεκίνησα. Γλιτώνοντας από αυθαιρεσίες παραγωγών ή από «κόνσεπτ» που επιδιώκουν να σου φορέσουν τα ιδρύματα πολιτισμού. Γιατί το υπουργείο, τουλάχιστον, δεν λογοκρίνει τα περιεχόμενα. Πρέπει να το λέμε αυτό. Είναι σημαντικό όταν η εξουσία σού δείχνει τα δόντια της, να το κάνει επειδή σου χαμογελάει και όχι επειδή είναι έτοιμη να σε δαγκώσει».
