Γυμνή σαν μαχαίρι
Ανθολογία ποιημάτων Ιρανών ποιητριών (10ος-21ος αι.)
εισαγωγή – απόδοση: Αννα Γρίβα, Μάνια Μεζίτη, εκδ. Συρτάρι, 2023, σελ. 132
Αναζητώντας ένα πολιτισμικό υπόβαθρο για να κατανοήσουμε τις εξεγέρσεις των γυναικών στο Ιράν, ως κεντρική συνιστώσα της πρόσφατης γενικευμένης εξέγερσης του ιρανικού λαού εναντίον του θεοκρατικού καθεστώτος, το βρίσκουμε με το παραπάνω στην υπό συζήτηση ανθολογία γυναικείας ιρανικής ποίησης από τον Μεσαίωνα μέχρι τις μέρες μας. Είναι ένα έξυπνο βιβλίο, που συνέθεσαν δύο ποιήτριες, οι Aννα Γρίβα (γεν. 1985) και Μάνια Μεζίτη (γεν. 1965), εκπρόσωποι οι ίδιες της καινούργιας ελληνικής ποίησης, του 21ου αιώνα.
Αποκαλυπτικά και ταυτόχρονα απολαυστικά, μέσα από τους λιγοστούς στίχους των 54 Iρανών ποιητριών, το βιβλίο μας ταξιδεύει στους αιώνες με έναν μίτο, που οδηγεί στο σήμερα εμπλέκοντάς μας σε μια περιπέτεια γνωριμίας με το θηλυκό Ιράν.
Οι ανθολόγοι επέλεξαν και απέδωσαν μέσω ευρωπαϊκών γλωσσών (αγγλικά και ιταλικά) τα ποιήματα στα ελληνικά. Η ανθολογία κυκλοφόρησε το 2023, στον απόηχο της εξέγερσης του Σεπτεμβρίου 2022, που έσχισε το πέπλο της σιωπής όσον αφορά τα δικαιώματα των γυναικών στο Ιράν, με αφορμή τη δολοφονία, από το καθεστώς, της νεαρής Μάχσα Αμίνι.
Σφαίρες
«Σφαίρες!/ αγαπητές σφαίρες,/ παρακαλώ/ επιστρέψτε στους κάλυκες/ κι εμείς/ θα επιστρέψουμε σπίτι», γράφει η Σαμπνάμ Αζάρ (γεν. 1977), που ζει πλέον στη Γερμανία. Διακρίνει, πιστεύω, η αναγνώστρια και ο αναγνώστης την ανατολίτικη χροιά στον τόνο: ακόμη και στην πολιτική ποίηση με το στεγνό, σκληρό περιεχόμενο, το ύφος είναι πολύ διαφορετικό από εκείνο με το οποίο είμαστε εξοικειωμένες/οι στη Δύση της σύγχρονης εποχής. Λαμπεροί στίχοι θαρραλέων γυναικών, με σαφή αλλά και ρητά, όχι υπαινικτικά εκφρασμένη, συνείδηση του φύλου, της σεξουαλικής επιθυμίας, του έρωτα αλλά και της λογοτεχνικής τους υπόστασης, του ποιητικού τους ρόλου, συγκροτούν τη διαδρομή. Μια πληθωρική θηλυκότητα ξεχειλίζει σαν καταρράκτης που αρδεύει τον καιρό, θρέφει τη σκέψη, το αίσθημα, το φρόνημα, χωρίς να χάνει τη μουσικότητα και τον αισθησιασμό.
Eχουμε να μάθουμε πολλά από αυτές τις γυναίκες που υπήρξαν άλλοτε, κι ακόμα καταφέρνουν να είναι «όνειρο γεμάτο ζωή σε χρόνια λιμού» (Φατεμέ Σαμς, γεν. 1983, διδάσκουσα στο Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια). Το θαυμαστό είναι προπάντων η αδιάσπαστη συνέχεια τόνου και ύφους, μέσα από την οποία οι σύγχρονες Ιρανές ποιήτριες ανάγονται στους εμβληματικούς για τις ίδιες (μα και για κάθε έναν και καθεμιά που γράφει ποίηση) στίχους της Μάχβι (1638-1701): «Είμαι κρυμμένη μες στα λόγια μου, σαν άρωμα στο πέταλο του ρόδου./ Oποιος θέλει να με δει, μέσα στα λόγια μου θα το μπορέσει».
Η αντοχή αυτής της χειραφετημένης συνείδησης και η εξέλιξή της μέσα στους αιώνες, παρά την τρομερή καταπίεση που υπέστη το γυναικείο φύλο και την άγρια κορύφωσή της στα χρόνια του θεοκρατικού καθεστώτος, που εγκαθιδρύθηκε το 1979, είναι αξιοσημείωτη. Κάτι πολύ συγγενές στο δυτικό πνεύμα εκφράζεται εδώ με απρόσμενα ανατολίτικους τρόπους.
«Διψασμένη είμαι…»
Συγγενές στο δυτικό πνεύμα, είπα; Διαθέτει άραγε ο Μεσαίωνας της Δύσης ποιήτριες τόσο συνειδητές και ελεύθερες ως προς τη σεξουαλικότητά τους, όπως π.χ. η Τζαχάν Μαλέκ Χάτουν (1324-1382), που γράφει «Περιπλανήθηκες στον κήπο μου γυμνός και μόνος/ (Τα τριαντάφυλλα φοβήθηκαν βλέποντας να ξεπερνάς την ομορφιά τους)»; Ή η Μεχρί, που με τους στίχους της καταγγέλλει την ανικανότητα του γηραιού συζύγου (που της επέβαλαν) να την ικανοποιήσει: «Κοιμόμαστε μαζί, αλλά ποτέ ικανοποίηση δεν μου προσφέρεις./ Σου μιλώ τη νύχτα – και οι σιωπές σου με αγνοούν./ Διψασμένη είμαι, κι εσύ θαρρείς πως είσαι η Πηγή της Ζωής – / Για όνομα του Θεού, πού είναι λοιπόν το νερό που μου αρνείσαι;» Κι αν διαθέτει, πάντως δεν βρίσκονται σε πρώτη ζήτηση.
Ακόμη σημαντικότερη όμως είναι η ατσάλινη συνείδηση της θηλυκής γενεαλογίας, μέσα στην οποία εγγράφονται οι Ιρανές. Oταν η ποιήτρια του 19ου αιώνα, Σαντόχτ, από το Μαλάγιερ του δυτικού Ιράν, γράφει «Είμαι ένα κορίτσι που γνωρίζει από ποίηση/ Είμαι η Μαχσάτι της γενιάς μου», αναφέρεται στη θρυλική Μαχσάτι (περίπου 1089-1159) του περσικού Μεσαίωνα! Eγραφε, ανάμεσα σε άλλα, αυτή η μορφωμένη ποιήτρια, που, όπως γράφουν στις χρήσιμες εισαγωγικές για κάθε ποιήτρια σημειώσεις τους οι ανθολόγοι, «πιθανολογείται πως εργάστηκε ως γραφέας στην αυλή του Σελτζούκου βασιλιά Σαντζάρ»: «Ψάξε την ηδονή σ’ αυτόν τον κόσμο τώρα, για όσο μπορείς ακόμη».
