Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν το μείζον όπλο του Ιράν απέναντι στην επίθεση που έχει δεχθεί από τα συνδυασμένα πυρά των ΗΠΑ και του Ισραήλ. Πράγματι, αφού η χώρα αυτή εξάντλησε όλες τις πολεμικές δυνατότητες που είχε, με τη ρίψη πυραύλων και drones, απέναντι σε μια καταφανή δύναμη πυρός των δύο συμμάχων. Η απουσία αεροπορίας από τη μεριά του Ιράν είχε ως αποτέλεσμα να υπάρχει ελεύθερο πεδίο για τους συμμάχους, αντιπάλους του Ιράν, το οποίο επέτρεψε την απόφαση της Τεχεράνης να χρησιμοποιήσει το υπερόπλο του κλεισίματος των Στενών. Και θα πρέπει εδώ να προσθέσουμε τις προσπάθειες αποκλεισμού ιρανικών λιμανιών που επιχειρήθηκαν, χωρίς μεγάλη επιτυχία, από το πολεμικό ναυτικό των ΗΠΑ, σε αντίποινα των μέτρων που έλαβαν οι Ιρανοί.
Τα αποτελέσματα από το κλείσιμο υπήρξαν έντονα για την ανθρωπότητα. Αν και οι απώλειες τροφοδοσίας υπήρξαν περιορισμένες, εφόσον μόνο το 10% της παγκόσμιας παραγωγής υδρογονανθράκων και των υποπροϊόντων τους αφαιρέθηκε από την αγορά, ωστόσο η αναταραχή των αγορών υπήρξε πολύ μεγαλύτερη της αναμενόμενης. Πράγματι, η αλματώδης αύξηση των τιμών των υδρογονανθράκων προξένησε ταραχή των αγορών σε γενικότερο επίπεδο, καθώς επηρεάστηκαν και οι τιμές προϊόντων που δεν είχαν σχέση με το πετρέλαιο, αλλά που σαφώς είχαν να κάνουν με τις αυξήσεις στα μεταφορικά. Τελικά η αγορά αποκαταστάθηκε σχετικά, μέσα από την επιστράτευση άλλων πηγών ενέργειας. Θα πρέπει, βέβαια, να αναγνωρίσουμε ότι τα μέτρα κατά της Ρωσίας, ως αποτέλεσμα της εισβολής της στην Ουκρανία, είχαν στερήσει εισαγωγές υδρογονανθράκων από την αγορά.
Τα μέτρα αυτά αποτελούν σαφή παραβίαση του Διεθνούς Δικαίου. Τα Στενά του Ορμούζ σχηματίζονται από τις ακτές δύο κρατών, του Ιράν και του Ομάν. Εχουν ένα πλάτος είκοσι ενός ναυτικών μιλίων, που χωρίζεται ισομερώς μεταξύ των δύο κρατών. Οι Ιρανοί, όμως, κατορθώνουν να επιβάλλονται στο σύνολο των Στενών, καθώς ελέγχουν ουσιαστικά και το τμήμα που ανήκει στο Ομάν. Μάλιστα υπάρχουν φήμες ότι στο τμήμα αυτό έχουν τοποθετήσει νάρκες, αποκλείοντας έτσι τη θαλάσσια ναυσιπλοΐα για το σύνολο των Στενών.
Ο μόνος περιορισμός που υπάρχει στα Στενά διεθνούς ναυσιπλοΐας είναι ότι πρέπει τα διαπλέοντα πλοία να διασχίσουν αυτήν την περιοχή χωρίς να σταματήσουν ή να προβούν σε ενέργεια άλλη εκτός από την απλή διέλευση.
Σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο, Στενά διεθνούς ναυσιπλοΐας θεωρούνται τμήματα της αιγιαλίτιδας ζώνης ενός ή, όπως στην περίπτωσή μας, δύο κρατών τα οποία χρησιμοποιούνται παραδοσιακά από τη διεθνή ναυσιπλοΐα σε μια έκταση που από ακτή σε ακτή δεν υπερβαίνει τα είκοσι τέσσερα ναυτικά μίλια. Μέσα σε αυτά η διεθνής ναυσιπλοΐα απολαμβάνει τη λεγόμενη transit δίοδο, δηλαδή τη δίοδο διέλευσης, που σημαίνει ότι η δίοδος αυτή είναι ελεύθερη, με μια ελευθερία που προσομοιάζει με την ελευθερία των θαλασσών. Κι αυτό παρά το γεγονός ότι τα νερά των Στενών βρίσκονται σε περιοχή της αιγιαλίτιδας ζώνης που κανονικά θα έπρεπε απλώς να ανήκει στην κυριαρχία τού ή τών παράκτιων κρατών. Στην αιγιαλίτιδα ισχύει το δικαίωμα απλώς της αβλαβούς διέλευσης, η οποία διαφέρει ριζικά από τη δίοδο διέλευσης, που εφαρμόζεται μόνο στα Στενά διεθνούς ναυσιπλοΐας.
Αυτή η διαφορά, η οποία οφείλεται στο γεγονός ότι τα διεθνή Στενά συνδέουν ένα τμήμα της ανοιχτής θάλασσας με ένα άλλο τμήμα της ανοιχτής θάλασσας και αποτελούν μια μοναδική διέξοδο, έχει ως αποτέλεσμα τη διάκριση ανάμεσα σε αυτά και στην υπόλοιπη αιγιαλίτιδα ζώνη, όπου εκεί εφαρμόζονται αυστηρότεροι όροι διάπλου των αλλοδαπών πλοίων. Π.χ., στην αιγιαλίτιδα ζώνη επιβάλλεται στα πολεμικά πλοία να διέρχονται χωρίς να προσβάλλουν την εθνική ασφάλεια και την ειρήνη του παράκτιου κράτους, τα δε υποβρύχια υποχρεώνονται να πλέουν στην επιφάνεια της θάλασσας. Στα Στενά διεθνούς ναυσιπλοΐας αυτοί οι περιορισμοί δεν ισχύουν. Ο μόνος περιορισμός που υπάρχει είναι ότι πρέπει τα διαπλέοντα πλοία να διασχίσουν αυτήν την περιοχή χωρίς να σταματήσουν ή να προβούν σε ενέργεια άλλη εκτός από την απλή διέλευση.
Ο λόγος που επιβάλλει αυτή τη ρύθμιση είναι απλός: η ελευθερία των θαλασσών την υπαγορεύει, μια ελευθερία της οποίας η μείζων συνιστώσα είναι η ελευθερία της ναυσιπλοΐας. Κι η οποία πρέπει να επιτρέπει σε όλα τα πλοία της διεθνούς κοινότητας να πλέουν στις θάλασσες ελεύθερα από νομικούς καταναγκασμούς, για το καλό της ανθρωπότητας. Αν αναλογιστούμε ότι περίπου το 90% της μεταφοράς των εμπορικών αγαθών διεξάγεται μέσω της θάλασσας, μπορούμε ευκολότερα να κατανοήσουμε γιατί αυτή η ελευθερία είναι πολύτιμη για την ανθρωπότητα. Κάτι που προ πολλού, από την εποχή του Ούγκο Γκρότιους, είχε γίνει αντιληπτό με το σχήμα του mare liberum, αλλά που επιβλήθηκε τους τελευταίους αιώνες όχι ανώδυνα, και πολλές φορές με ένοπλες συγκρούσεις. Αλλά το κυριότερο ήταν ότι τα κράτη διείδαν τη ματαιότητα να προσπαθήσουν να ελέγξουν και να κυριαρχήσουν στις αχανείς θαλάσσιες εκτάσεις, κι έτσι συμβιβάστηκαν σε μικρότερες ζώνες κυριαρχίας, και σε λειτουργικές ζώνες, που δεν επηρεάζουν τη ναυσιπλοΐα (ηπειρωτική υφαλοκρηπίδα, Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη).
Πρέπει, λοιπόν, να τονίσουμε ότι η δραστηριότητα αυτή των Ιρανών προσβάλλει βάναυσα το Διεθνές Δίκαιο, κι αποτελεί μια παραβίαση ολκής, που έστω και σε περίοδο που το Δίκαιο υποστέλλεται από την ισχύ των όπλων, δεν μας εμποδίζει να τονίσουμε τον βαθμό της παρανομίας, ούτε να επιβραβεύσουμε τις απόπειρες που ακούγονται για οικονομική εκμετάλλευση των Στενών από οπουδήποτε κι αν προέρχονται.
*Ο κ. Χρήστος Ροζάκης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
