Αμέσως μετά την εισβολή των ρωσικών στρατευμάτων στην Ουκρανία, τον Φεβρουάριο του 2022, τα δυτικά κράτη απέλασαν εκατοντάδες Ρώσους κατασκόπους από τις πρωτεύουσές τους και επέβαλαν κυρώσεις σε εταιρείες που συνδέονταν με το Κρεμλίνο.
Η συντονισμένη αυτή κίνηση είχε στόχο να δυσκολέψει το Κρεμλίνο τόσο στη συλλογή πληροφοριών όσο και στην προμήθεια εξοπλισμού, όπως μικροτσίπ, πομποδέκτες και μηχανήματα που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή οπλικών συστημάτων. Εκτοτε, δεκάδες από αυτούς τους απελαθέντες κατασκόπους επανεμφανίστηκαν σε ένα απρόσμενο μέρος: την Ιαπωνία.
Λιγότερα εμπόδια
Λόγω της συγκριτικά αδύναμης νομοθεσίας της περί κατασκοπείας και της ανεπτυγμένης βιομηχανίας υψηλής τεχνολογίας, η Ιαπωνία έχει εξελιχθεί σε κρίσιμο κρίκο του ρωσικού πολέμου, σύμφωνα με αξιωματούχους που επικαλούνται οι New York Times.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις της ουκρανικής κυβέρνησης, το 90% των ρωσικών πυραύλων και drones περιέχουν εξαρτήματα ιαπωνικής κατασκευής.
Στην «καρδιά» των ρωσικών επιχειρήσεων στο Τόκιο βρίσκεται μια άκρως μυστική μονάδα της υπηρεσίας πληροφοριών, γνωστή ως 20ή Διεύθυνση, της οποίας ο ρόλος δεν είχε αποκαλυφθεί μέχρι σήμερα.
Αξιωματικοί της συγκεκριμένης ομάδας, υποδυόμενοι διπλωμάτες ή επιχειρηματίες, φροντίζουν για την αγορά ή και την κλοπή τεχνολογίας που χρησιμοποιείται στο πεδίο της μάχης και τη λαθραία μεταφορά φορτίων στη Ρωσία, σύμφωνα με νυν και πρώην αξιωματούχους πέντε δυτικών υπηρεσιών πληροφοριών.
Ο συντονιστής της δράσης της 20ής Διεύθυνσης στο Τόκιο εμφανίζεται ως υπάλληλος της ρωσικής αεροπορικής εταιρείας Aeroflot, σύμφωνα με νυν αξιωματούχους τεσσάρων υπηρεσιών πληροφοριών. Το άτομο αυτό διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στον εφοδιασμό της ρωσικής πολεμικής μηχανής.
Στοιχεία στα ερείπια
Αφότου ένας ρωσικός πύραυλος κρουζ Kh-101 κατέστρεψε τον Μάιο μια πολυκατοικία στο Κίεβο, σκοτώνοντας τουλάχιστον 24 ανθρώπους, οι ερευνητές έψαξαν για στοιχεία στα συντρίμμια. Οπως διαπίστωσε το Κίεβο, ο πύραυλος καθοδηγούνταν από ιαπωνικά εξαρτήματα, των οποίων η εξαγωγή προς τη Ρωσία είχε, θεωρητικά, απαγορευτεί.
Ο «παράδεισος των κατασκόπων»
Ουκρανοί αξιωματούχοι έχουν παρουσιάσει στην Ιαπωνία στοιχεία που αποδεικνύουν ότι ιαπωνική τεχνολογία χρησιμοποιείται σε ρωσικές επιθέσεις, σύμφωνα με έγγραφα που επικαλούνται οι NYT. Ωστόσο, η ιαπωνική κυβέρνηση, παρά τη δημόσια και ένθερμη στήριξή της προς την Ουκρανία, έχει κινηθεί με αργούς ρυθμούς.
Η Ιαπωνία θεωρείται εδώ και καιρό «παράδεισος» για τους κατασκόπους, εν μέρει λόγω των περιορισμών που επιβλήθηκαν μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο από τις νικήτριες δυνάμεις που φρόντισαν να διατηρήσουν «αδύναμες» τις υπηρεσίες πληροφοριών στο Τόκιο. Η Ιαπωνία δεν διαθέτει καν υπηρεσία εξωτερικών πληροφοριών.
Τα γραφεία της Aeroflot στο Τόκιο βρίσκονται σε απόσταση μόλις δέκα λεπτών με τα πόδια από την έδρα της Αστυνομικής Υπηρεσίας, η οποία είναι αρμόδια για τις έρευνες κατασκοπείας. Σύμφωνα με δυτικούς αξιωματούχους των υπηρεσιών πληροφοριών, εκεί, στον 22ο όροφο του κτιρίου όπου στεγάζεται η αεροπορική εταιρεία Aeroflot, ο επικεφαλής της 20ής Διεύθυνσης στο Τόκιο συντονίζει τη φονική επιχείρησή του. Το όνομά του είναι Μαξίμ Βλαντιμίροβιτς Φιλτσένκοφ.
Eνας έμπειρος κατάσκοπος φτάνει στο Τόκιο
Η Ρωσία είχε τεράστια ανάγκη από εξαρτήματα υψηλής τεχνολογίας όταν ο 49χρονος Φιλτσένκοφ ανέλαβε καθήκοντα στο Τόκιο, τον Φεβρουάριο του 2024. Ο πόλεμος στην Ουκρανία στρεφόταν από τις συγκρούσεις πυροβολικού, που θύμιζαν τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, σε «πόλεμο των drones», με τους Ουκρανούς να αποκτούν τεχνολογικό πλεονέκτημα.
Για να παραμείνει ανταγωνιστική στο πεδίο της μάχης, η Ρωσία έπρεπε να ενισχύσει τη συμβατική στρατιωτική της ισχύ με νέες τεχνολογίες. Σε αυτό το σημείο ανέλαβε δράση ο Φιλτσένκοφ, έμπειρος αξιωματικός της ρωσικής στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών (GRU). Εχοντας ήδη υπηρετήσει μία φορά στην Ιαπωνία, διέθετε, σύμφωνα με αξιωματούχους των υπηρεσιών πληροφοριών, την απαραίτητη εμπειρία για να εντοπίσει τον απαιτούμενο εξοπλισμό και να τον κατευθύνει προς τη Ρωσία.
Ο Φιλτσένκοφ άρχισε να αναπτύσσει σχέσεις με εταιρείες logistics που μεταφέρουν εμπορεύματα από την Ιαπωνία στη Ρωσία. Δυτικοί αξιωματούχοι έχουν προειδοποιήσει την Ιαπωνία ότι τέτοιες συνεργασίες διευκολύνουν στελέχη της GRU να αποκτούν σημαντικό τεχνολογικό εξοπλισμό με ψευδή προσχήματα και να τον στέλνουν στη Ρωσία, σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιώντας ψευδή ναυτιλιακά έγγραφα και δικαιολογητικά.
Το γραφείο «φρούριο» της Aeroflot στο Τόκιο
Πράκτορες της GRU χρησιμοποιούν ως κάλυψη θέσεις εργασίας στην Aeroflot ήδη από τη σοβιετική εποχή, στο πλαίσιο των επιχειρήσεών τους για την απόκτηση δυτικής τεχνολογίας.
Η είσοδος των γραφείων της Aeroflot στο Τόκιο θυμίζει πόρτα φυλακής, με μια στενή σχισμή αντί για παράθυρο και ένα κουδούνι. Νωρίτερα φέτος, μια μεσήλικη γυναίκα με σταχτόξανθα μαλλιά και έναν σταυρό στον λαιμό της έδειχνε έκπληκτη που δεχόταν επισκέπτες.
«Ο κ. Φιλτσένκοφ», είπε η γυναίκα, «δεν βρισκόταν εκεί». Και δεν μπορούσε να πει πότε θα επέστρεφε.
Η Aeroflot δεν περιλαμβάνεται επισήμως στη μαύρη λίστα της Ιαπωνίας, ωστόσο στην πράξη έχει καθηλωθεί, καθώς δεν μπορεί να προμηθευτεί απαραίτητα ανταλλακτικά, ούτε να εξασφαλίσει αναγκαίες υπηρεσίες. Οι επίσημοι συνεργάτες της Aeroflot, ωστόσο, εξακολουθούν να δραστηριοποιούνται κανονικά στη χώρα.
Μεταφορές με ενδιάμεσους σταθμούς και ανταποκρίσεις
Ενας από αυτούς είναι η Proco Air, η οποία διαφημίζεται ως «γέφυρα μεταξύ Ιαπωνίας και Ρωσίας». Η Proco μισθώνει χώρο μεταφοράς φορτίου σε αεροπορικές εταιρείες που εκτελούν πτήσεις προς χώρες όπου δραστηριοποιείται η Aeroflot, όπως η Σρι Λάνκα ή το Ουζμπεκιστάν. Εκεί η Aeroflot παραλαμβάνει το φορτίο και το μεταφέρει αεροπορικώς στη Ρωσία. Δεν υπάρχει κάτι παράνομο ή ασυνήθιστο σε αυτή τη διαδικασία. Πολλά αγαθά εξακολουθούν να εξάγονται νόμιμα προς τη Ρωσία.
Δυτικοί αξιωματούχοι των υπηρεσιών πληροφοριών υποστηρίζουν ότι τέτοιου είδους διευθετήσεις είναι ζωτικής σημασίας για τις επιχειρήσεις της 20ής Διεύθυνσης.
Σύμφωνα με στοιχεία των εμπορικών συναλλαγών, η Ιαπωνία είναι ο μεγαλύτερος εξαγωγέας στον κόσμο ευαίσθητης τεχνολογίας «διττής χρήσης», (προϊόντα που προορίζονται για ειρηνικούς σκοπούς, αλλά μπορούν να χρησιμοποιηθούν και από τον στρατό με κατάλληλη μετατροπή) την οποία επιδιώκει να αποκτήσει το Κρεμλίνο. Οι διακινητές δεν χρειάζεται να μεταφέρουν απευθείας αυτόν τον εξοπλισμό στη Ρωσία· αρκεί να τον διοχετεύσουν σε μια χώρα που είναι πρόθυμη να τον μεταπωλήσει στη Ρωσία.
Για παράδειγμα, ο μεγαλύτερος προορισμός των ευαίσθητων τεχνολογικών προϊόντων της Ιαπωνίας είναι το Βιετνάμ, το οποίο με τη σειρά του αποτελεί τον μεγαλύτερο εξαγωγέα ευαίσθητης τεχνολογίας προς τη Ρωσία.
Οι συνεργάτες του κατάσκοπου και οι επαφές με την Κίνα
Η Proco Air βρίσκεται στη βιομηχανική ζώνη του λιμένα του Τόκιο, περίπου 20 λεπτά με το αυτοκίνητο από τα γραφεία της Aeroflot. Ο Φιλτσένκοφ δεν βρισκόταν ούτε εκεί, όμως ο ιδιοκτήτης της εταιρείας, Τακεχίκο Μίκι, και η σύζυγός του δέχθηκαν να μιλήσουν.
Ο Μίκι, που είναι Ιάπωνας, δήλωσε ότι γνώρισε τον Φιλτσένκοφ το 2018, αλλά ξεκίνησε να συνεργάζεται ουσιαστικά μαζί του όταν εκείνος επέστρεψε στο Τόκιο έξι χρόνια αργότερα. Η σύζυγος του Μίκι περιέγραψε τον Ρώσο συνεργάτη τους ως έναν άνθρωπο που δεν χαμογελούσε ποτέ και έδειχνε μόνο την «επαγγελματική πλευρά» του χαρακτήρα του.
Πέρυσι, σύμφωνα με δύο πρόσωπα που έχουν άμεση γνώση των γεγονότων, ο Μίκι επικοινώνησε με ένα συνεργάτη που εδρεύει στην Κίνα και τον οποίο του είχε συστήσει ο Φιλτσένκοφ. Οι ίδιες πηγές ανέφεραν ότι ο κ. Μίκι ζήτησε συγκεκριμένα βοήθεια για τη μεταφορά ειδών, τα οποία αναγνώριζε ότι απαγορευόταν να σταλούν στη Ρωσία.
Στη συνέντευξη και στις μετέπειτα επικοινωνίες του, ο Μίκι υποστήριξε πως δεν γνωρίζει ότι ο Φιλτσένκοφ είχε δεσμούς με τις ρωσικές υπηρεσίες πληροφοριών. Επίσης, διέψευσε κατηγορηματικά ότι επιχείρησε να ζητήσει βοήθεια για τη μεταφορά απαγορευμένων ειδών στη Ρωσία. Οπως είπε, η Proco Air μεταφέρει αποκλειστικά εγκεκριμένα προϊόντα, «κυρίως ιατρικό εξοπλισμό και ορισμένα καλλυντικά».
Για να αποδείξει τα λεγόμενά του, ζήτησε από τη σύζυγό του να φέρει ένα αντίγραφο πρόσφατης αεροπορικής φορτωτικής. Πριν του το παραδώσει, ο Μίκι επιχείρησε να καλύψει με στυλό τα ονόματα των εταιρειών που εμπλέκονταν.
Το έγγραφο επιβεβαίωνε τον ισχυρισμό του κ. Μίκι. Αποτύπωνε αποστολή ιατρικού εξοπλισμού προς τη Ρωσία στις 12 Μαρτίου, μέσω Σρι Λάνκα. Ωστόσο, παρά την απόπειρα απόκρυψης των στοιχείων το έγγραφο αποκάλυπτε ότι ο Μίκι συνεργαζόταν με εταιρεία που διατηρεί δεσμούς με το Κρεμλίνο. Ως παραλήπτης αναγραφόταν η R-Pharm, φαρμακευτική εταιρεία με έδρα τη Μόσχα.
Η R-Pharm δεν τελεί υπό καθεστώς κυρώσεων, όμως ο ιδρυτής της, Αλεξέι Ρέπικ, έχει υποστεί κυρώσεις από την Αυστραλία, τη Βρετανία και τον Καναδά (όχι όμως από την Ιαπωνία), λόγω των στενών σχέσεών του με τον Βλαντιμίρ Πούτιν. Ο Ρέπικ έχει εμφανιστεί επανειλημμένα στο πλευρό του Ρώσου προέδρου και έχει αναφερθεί δημόσια στις προσπάθειες στήριξης του πολέμου, μεταξύ άλλων σε συνάντηση τον Μάιο του 2025, όπου ανέφερε ότι κινητοποίησε ρωσικές επιχειρήσεις προκειμένου να «παράσχουν πρωτοφανή υποστήριξη στο μέτωπο».
«Πιστεύω ότι είναι πλέον σημαντικό να εκφράσουμε, εκ μέρους όλων των Ρώσων επιχειρηματιών, την απέραντη ευγνωμοσύνη μας προς τους υπερασπιστές της πατρίδας», είχε δηλώσει ο Ρέπικ πέρυσι.
Η Proco Air δεν έχει κατηγορηθεί για οποιαδήποτε παρανομία και ο Μίκι δήλωσε ότι οι ιαπωνικές Αρχές δεν τον είχαν «ενοχλήσει» ποτέ για τις αποστολές του. Οπως είπε, ουδέποτε «διευκόλυνε εν γνώσει του τη μεταφορά αγαθών προς οποιοδήποτε πρόσωπο που τελεί υπό καθεστώς κυρώσεων».
Ιαπωνικά εξαρτήματα σε ρωσικούς πυραύλους
Ξένες κυβερνήσεις έχουν επανειλημμένα προειδοποιήσει την Ιαπωνία ότι ιαπωνική τεχνολογία διοχετεύεται λαθραία στη Ρωσία.
Μόνο μέσα στον Απρίλιο του 2025, η Ουκρανία απέστειλε τουλάχιστον οκτώ επίσημες διπλωματικές επιστολές προς το ιαπωνικό υπουργείο Εξωτερικών για το συγκεκριμένο ζήτημα. Στα έγγραφα παρατίθεντο στοιχεία που αποδείκνυαν ότι ιαπωνικά εξαρτήματα είχαν εντοπιστεί σε ρωσικά όπλα και στρατιωτικό εξοπλισμό, τα οποία είχαν ανακτηθεί έπειτα από επιθέσεις εναντίον αμάχων.
Κατά τη διάρκεια του έτους ακολούθησαν περίπου ακόμη οκτώ διπλωματικές διακοινώσεις, σύμφωνα με Ουκρανό αξιωματούχο. Οι επιστολές περιλάμβαναν καταλόγους και φωτογραφίες δεκάδων εξαρτημάτων ιαπωνικής κατασκευής που είχαν ανακτηθεί, μεταξύ των οποίων πλακέτες κυκλωμάτων, πομποί και ημιαγωγοί. Δημοσιογράφοι των New York Times εξέτασαν μία από αυτές τις επιστολές, στην οποία αναφερόταν ότι ιαπωνικά εξαρτήματα είχαν βρεθεί σε βαλλιστικούς πυραύλους.
Οι κολοσσοί δεν γνώριζαν τίποτα
Η Ουκρανία παρέδωσε στην Ιαπωνία καταλόγους με τα εξαρτήματα που είχαν ανακτηθεί και τα οποία είχαν κατασκευαστεί από ορισμένες από τις μεγαλύτερες ιαπωνικές εταιρείες, όπως η Nippon Electric Corporation, η Panasonic και η Toshiba. Ωστόσο, στα έγγραφα δεν υπήρχαν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι οι εταιρείες αυτές πωλούσαν εν γνώσει τους τα προϊόντα τους στη Ρωσία, αντίθετα, φαίνεται ότι αυτά είχαν εξαχθεί αρχικά σε άλλες χώρες και στη συνέχεια μεταπωλήθηκαν.
Ολες οι εταιρείες αρνήθηκαν την ανάμειξή τους σε οποιαδήποτε παρανομία και δήλωσαν ότι συμμορφώνονται με τις οικονομικές κυρώσεις και τους εμπορικούς περιορισμούς που έχει επιβάλει η Ιαπωνία. Η Nippon ανέφερε ότι τα ηλεκτρικά εξαρτήματα που οι ουκρανικές Αρχές είχαν ταυτοποιήσει ήταν παλαιά και ότι η εταιρεία είχε σταματήσει να τα διαθέτει στην αγορά εδώ και χρόνια.
Το ιαπωνικό «παράδοξο»
Τον Ιανουάριο, η αστυνομία του Τόκιο ανακοίνωσε ότι εντόπισε έναν αξιωματικό των ρωσικών μυστικών υπηρεσιών, ο οποίος παρίστανε τον Ουκρανό και επιχείρησε να αποσπάσει απόρρητες πληροφορίες από Ιάπωνα. Ελλείψει νομοθεσίας που να ποινικοποιεί την κατασκοπεία, οι Αρχές άσκησαν δίωξη μόνο κατά του εργαζομένου, για παραβίαση της νομοθεσίας περί ανταγωνισμού. Ο Ρώσος κατάσκοπος είχε εγκαταλείψει την Ιαπωνία πολύ πριν απαγγελθούν οι κατηγορίες.
Η «μοναξιά» της υπαλλήλου στην Aeroflot
Οταν οι δημοσιογράφοι των New York Times επέστρεψαν για δεύτερη φορά στα γραφεία της Aeroflot, ο Φιλτσένκοφ δεν ήταν, και πάλι, διαθέσιμος. Τα μηνύματα που του έστειλαν μέσω Telegram και ηλεκτρονικού ταχυδρομείου έμειναν αναπάντητα.
Κατά την τρίτη τους επίσκεψη, η γυναίκα που άνοιξε την πόρτα συμφώνησε να του τηλεφωνήσει.
Το γραφείο ήταν γεμάτο μεγάλες μεταλλικές αρχειοθήκες, πάνω στις οποίες υπήρχε από ένα ομοίωμα αεροσκάφους της Aeroflot. Οι περσίδες ήταν κατεβασμένες. Η γυναίκα φαινόταν να είναι το μοναδικό άτομο που βρισκόταν στον χώρο. Eπειτα από μια σύντομη τηλεφωνική συνομιλία στα ρωσικά, επέστρεψε και ενημέρωσε τους δημοσιογράφους ότι ο κ. Φιλτσένκοφ δεν επιθυμούσε να μιλήσει.
Πηγή: New York Times
