Την εποχή της αποαποικιοποίησης μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, γινόταν πολύς λόγος στις κοινωνικές επιστήμες για τα «νέα έθνη» που αναδύονταν, στην Αφρική και την Ασία, από πρώην αποικίες: βρετανικές, γαλλικές, πορτογαλικές, ισπανικές, ολλανδικές. Βρήκε τότε αφορμή ο κορυφαίος Αμερικανός πολιτικός επιστήμονας και κοινωνιολόγος Seymour Martin Lipset να διαλαλήσει προκλητικά: Εμείς οι Αμερικανοί είμαστε το πρώτο «νέο έθνος»! Αυτός ακριβώς ήταν ο τίτλος βιβλίου του, που εκδόθηκε το 1963: «The First New Nation: The United States in Historical and Comparative Perspective».
Οπως εξηγούσε στην αρχή του βιβλίου (σελ. 2 και 15), οι Ηνωμένες Πολιτείες ήσαν η πρώτη σημαντική αποικία που πέτυχε να αποτινάξει τον αποικιακό ζυγό. Με αυτήν την έννοια υπήρξαν το πρώτο «νέο έθνος».
Η ίδια διάγνωση όμως προκύπτει εξαρχής από το ίδιο το κείμενο της κοσμοϊστορικής Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας, στις 4 Ιουλίου 1776, που υπήρξε κατά πρώτο και κύριο λόγο ληξιαρχική πράξη γέννησης ενός νέου έθνους. Πράγματι, η Διακήρυξη όχι μόνο διαβεβαίωσε ότι όλοι οι άνθρωποι «γεννιούνται ίσοι» (are created equal), προικισμένοι με αναφαίρετα δικαιώματα, αλλά και εξήγησε γιατί οι πολίτες των 13 αποικιών, έχοντας στερηθεί στην πράξη τα δικαιώματα που είχαν παραδοσιακά ως Αγγλοι, αποφάσισαν να αποχωριστούν από τους «Βρετανούς αδελφούς» τους και να γίνουν κάτι άλλο – ένα εντελώς νέο έθνος.
Ηδη από την πρώτη φράση της, αυτή είναι η εμφατική δικαιολόγηση της ίδιας της Διακήρυξης: όταν γίνεται αναγκαίο να διαλύσει ένας λαός τους πολιτικούς δεσμούς που τον συνέδεαν με έναν άλλο και να καταλάβει τη χωριστή και ισότιμη θέση την οποία δικαιούται, απαιτείται, από σεβασμό για τις γνώμες της ανθρωπότητας, να διακηρύξει τα αίτια που τον ωθούν στον χωρισμό.
Το μεγαλύτερο μέρος της Διακήρυξης είναι ένας μακροσκελής κατάλογος με δεκάδες κατηγορίες εναντίον του βασιλέως της Μεγάλης Βρετανίας Γεωργίου Γ΄. Ακολουθεί όμως μία παράγραφος με πικρά παράπονα και εναντίον των «Βρετανών αδελφών μας» (our British brethren). Κώφευσαν και αυτοί στη φωνή της δικαιοσύνης, αλλά και της εξ αίματος συγγένειας (consanguinity). Αυτός είναι τελικά ο λόγος που επέβαλε να χωρίσουν οι δύο ομοαίματοι λαοί.
Δεν ήταν εύκολος ο χωρισμός. Ειδικά ο εμβληματικός Βενιαμίν Φραγκλίνος προσπαθούσε μέχρι το 1774 να αποτρέψει τη ρήξη. Καθυστέρησε πολύ η δική του «αμερικανοποίηση», δηλαδή η μετάλλαξη από Βρετανό σε Αμερικανό, όπως δείχνει ο εύγλωττος τίτλος σχετικού βιβλίου: «The Americanization of Benjamin Franklin» (με συγγραφέα τον Gordon S. Wood).
Τα αίτια του «χωρισμού» – Η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας εξηγεί γιατί οι πολίτες των 13 αποικιών αποφάσισαν να αποχωριστούν από τους «Βρετανούς αδελφούς» τους και να γίνουν κάτι άλλο.
Τελικά, πάντως, δεν πείστηκαν όλοι οι άποικοι. Ετσι έγινε και εμφύλιος πόλεμος μεταξύ των επαναστατών του 1776 και όσων αποίκων έμειναν πιστοί στον βασιλέα Γεώργιο Γ΄. Αυτοί πολέμησαν στο πλευρό των Βρετανών (καθώς και Γερμανών μισθοφόρων). Αρκετοί μάλιστα από αυτούς υποχρεώθηκαν να μεταναστεύσουν στον Καναδά μετά τη λήξη του πολέμου το 1783.
Αλλά οριστικά και αμετάκλητα το αμερικανικό έθνος συγκροτήθηκε μόνο μέσα από τον Εμφύλιο Πόλεμο του 1861-65, που απέτρεψε τη διάσπαση και διάλυσή του. Πρωταρχικά για την αποτροπή τους πολέμησαν οι Βόρειοι υπό την εμπνευσμένη ηγεσία του προέδρου Αβραάμ Λίνκολν. Οχι για την άμεση κατάργηση της δουλείας. Αυτή προέκυψε λόγω του πολέμου.
Αρχίζοντας την επίσης κοσμοϊστορική ομιλία του στο Γκέτισμπεργκ το 1863, ο Λίνκολν θύμισε, ύστερα από 87 χρόνια, ότι το 1776 «οι πατέρες μας δημιούργησαν πάνω σ’ αυτήν την ήπειρο ένα νέο έθνος, καρπό ελευθερίας και αφιερωμένο στην πρόταση ότι όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ίσοι».
Υστερα τόνισε ότι με τον Εμφύλιο Πόλεμο δοκιμάζεται, ακριβώς, αν αυτό το έθνος μπορεί να ζήσει για πολύ ακόμη. Τίτλος της σχετικής επικής ταινίας που γύρισε το 1915 ο Ντ. Γ. Γκρίφιθ έγινε «Η Γέννηση ενός Εθνους» (The Birth of a Nation). Είναι αυτονόητο ότι η επικράτηση των Βορείων στάθηκε καθοριστική από κάθε άποψη – πολιτική, οικονομική, κοινωνική και γενικότερα πολιτισμική.
Είναι μήπως όλα αυτά αναστρέψιμα; Αυτό θα νόμιζε κανείς σήμερα, αν έπαιρνε τοις μετρητοίς καινοφανείς όρους, όπως «λευκός εθνικισμός» (white nationalism).
Σχετικό βιβλίο του καθηγητή Γιώργου Θ. Μαυρογορδάτου είναι το «Εθνική ολοκλήρωση και διχόνοια: Η ελληνική περίπτωση».
