ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ – ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗ. Χρειάστηκαν σχεδόν δύο χρόνια πολιτικής «μετάβασης» προτού τεθεί σε εφαρμογή η μεγαλύτερη μεταρρύθμιση της Ευρωπαϊκής Ενωσης για τη μεταναστευτική πολιτική της, δέκα χρόνια μετά τη μεγαλύτερη προσφυγική κρίση, το 2015. Το νέο Σύμφωνο Μετανάστευσης και Ασύλου επισήμως μπήκε σε εφαρμογή χθες 12 Ιουνίου και εμπεριέχει ένα δυσθεώρητο «πακέτο» δέκα νομοθετημάτων, που χρειάστηκαν χρόνια διαπραγματεύσεων για να ολοκληρωθούν, ώστε να εξασφαλίσουν –για πρώτη φορά– ενιαία πολιτική σε όλο το «μπλοκ», ενώ τίθεται σε ισχύ σε μια κρίσιμη πολιτική συγκυρία, ενόψει ενός εκλογικού κύκλου που κορυφώνεται το 2027 στη Γαλλία, στην Πολωνία, στην Ιταλία και στην Ισπανία.
Oταν ο τέως αντιπρόεδρος της Κομισιόν και «αρχιτέκτονας» του συμφώνου Μαργαρίτης Σχοινάς προσπαθούσε να εξηγήσει τη «φιλοσοφία» του, το παρομοίαζε με σπίτι τριών ορόφων. Στο ισόγειο βρισκόταν η «εξωτερική διάσταση» της μετανάστευσης: συμφωνίες με τρίτες χώρες, συνεργασία με χώρες προέλευσης και διέλευσης, και προσπάθεια περιορισμού των μεταναστευτικών ροών, πριν αυτές φτάσουν στην Ευρώπη. Στον πρώτο όροφο, η προστασία των εξωτερικών συνόρων, οι έλεγχοι, η καταγραφή και οι νέες διαδικασίες ασύλου. Και στον τελευταίο, η αλληλεγγύη μεταξύ των κρατών-μελών – η προσπάθεια, δηλαδή, οι χώρες «πρώτης γραμμής» Ελλάδα και Ιταλία να μη σηκώνουν μόνες τους το βάρος της διαχείρισης.
Ελλείψεις
Παρά τη διετή μεταβατική περίοδο, αρκετές χώρες εξακολουθούν να προσαρμόζουν τη νομοθεσία τους, να ολοκληρώνουν υποδομές και να αναβαθμίζουν τα πληροφοριακά τους συστήματα. Την ίδια στιγμή, οργανώσεις δικαιωμάτων και αρκετοί ευρωβουλευτές εκφράζουν ανησυχίες πως οι νέες συνοριακές διαδικασίες ίσως οδηγήσουν σε μεγαλύτερη χρήση δομών στα εξωτερικά σύνορα. «Αυτή είναι η αφετηρία, όχι το τέλος της διαδρομής», τονίζει, πάντως, ο επίτροπος Εσωτερικών Υποθέσεων και Μετανάστευσης Μάγκνους Μπρούνερ, ενώ παράλληλα παραδέχεται ότι η 12η Ιουνίου είναι απλώς σήμα «έναρξης» της εφαρμογής και όχι πλήρους ετοιμότητας. «Θα λειτουργήσουν όλα τέλεια από την πρώτη ημέρα; Φυσικά και όχι», αναφέρει.
Κρίσιμο «τεστ» θα αποτελέσει η πλήρης λειτουργία του αναβαθμισμένου Eurodac, του νέου ευρωπαϊκού συστήματος βιομετρικής καταγραφής. Η Κομισιόν διαπιστώνει ότι το σύστημα δεν βρίσκεται ακόμη στο τελικό στάδιο ετοιμότητάς του.
Σε κάθε περίπτωση, η φιλελεύθερη ευρωβουλευτής Φαμπιέν Κέλερ, εισηγήτρια του Κανονισμού Διαχείρισης Ασύλου και Μετανάστευσης, υπερασπίζεται τον πυρήνα του νέου συστήματος. «Σκοπός του Eurodac και της διαδικασίας screening είναι να γνωρίζουμε ποιοι εισέρχονται στην Ε.Ε.», επισήμανε στην «Κ». Η σοσιαλίστρια ευρωβουλευτής Μπίργκιτ Σίπελ προειδοποιεί ότι «είναι πιθανό η επιχειρησιακή εφαρμογή του νέου συστήματος να αναδείξει ορισμένες αδυναμίες τους προσεχείς μήνες».
Το ελληνικό ενδιαφέρον
Εκείνος που ήταν δύσκολος εξαρχής ήταν ο τελευταίος όροφος του ευρωπαϊκού σπιτιού: η αλληλεγγύη. Για την Ελλάδα, άλλωστε, το βασικό ερώτημα δεν αφορά μόνο την ετοιμότητα του νέου συστήματος, αλλά κυρίως το τι αλλάζει στην πράξη. Επί μία δεκαετία, η Αθήνα ζητούσε κοινή διαχείριση των εξωτερικών συνόρων, κοινές διαδικασίες και επιμερισμό των βαρών. Θεωρητικά, το σύμφωνο προσφέρει και τα τρία: εισάγει υποχρεωτική διαδικασία προδιαλογής στα σύνορα, δημιουργεί ενιαίο σύστημα καταγραφής και θεσμοθετεί για πρώτη φορά μόνιμο «μηχανισμό αλληλεγγύης».
Η Ελλάδα συγκαταλέγεται ήδη, μαζί με την Ιταλία, την Ισπανία και την Κύπρο, στους πρώτους δικαιούχους της λεγόμενης «δεξαμενής αλληλεγγύης». Ουσιαστικά, όμως, οι διαθέσεις της πλειονότητας των κρατών-μελών είναι να «μεταφράσουν» την αλληλεγγύη σε οικονομικές συνεισφορές και διοικητικές διευκολύνσεις, παρά σε μετεγκαταστάσεις. Γι’ αυτό, Ελλάδα και Ιταλία επέλεξαν σε πρώτη φάση να υπογράψουν διμερείς συμφωνίες με τη Γερμανία, την Ολλανδία και το Βέλγιο, χώρες όπου καταγράφονται δευτερογενείς ροές.
Για τον Αυστριακό επίτροπο, ωστόσο, η επιλογή διμερών συμφωνιών δεν είναι δείγμα μη αποτελεσματικότητας του «μηχανισμού αλληλεγγύης».
Από την πλευρά της, η Λένα Ντίποντ, εισηγήτρια του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος για τη συνοριακή διαδικασία ασύλου, θεωρεί ότι αυτό ακριβώς αποτελεί μία από τις βασικές καινοτομίες. «Η αλληλεγγύη δεν περιορίζεται μόνο στις μετεγκαταστάσεις», υπογραμμίζει στην «Κ», «σημαίνει επίσης επιχειρησιακή, οικονομική και πρακτική στήριξη».
Αντιθέτως, η Σίπελ εκτιμά ότι «θα πρέπει να διασφαλίσουμε ότι η αλληλεγγύη κατανέμεται ισόρροπα μεταξύ χρηματοδοτικών συνεισφορών και μετεγκαταστάσεων».
Εκλογές στα κράτη-μέλη
Και ενώ το σύμφωνο μόλις άρχισε να εφαρμόζεται, το πολιτικό μέλλον του θα κριθεί σε ένα ολοένα πιο ασταθές ευρωπαϊκό περιβάλλον. Δημοσκοπήσεις φέρουν τον επικεφαλής της Εθνικής Συσπείρωσης Ζορντάν Μπαρντελά, σε θέση ισχύος ενόψει των γαλλικών προεδρικών εκλογών του 2027, ενώ η ακροδεξιά AfD εμφανίζεται έτοιμη να επικρατήσει στις περιφερειακές εκλογές της Σαξονίας-Ανχαλτ, τον Σεπτέμβριο.
«Οι εκλογικές αναμετρήσεις θα μεταβάλουν αναπόφευκτα τη σύνθεση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου», παρατηρεί η φιλελεύθερη Φαμπιέν Κέλερ, εκφράζοντας την ελπίδα πως έως τότε το νέο σύστημα θα έχει τεθεί «σε πλήρη και αποτελεσματική εφαρμογή».
Ο Μάγκνους Μπρούνερ αποφεύγει τις πολιτικές προβλέψεις και σημειώνει ότι «η δική μας δουλειά είναι να επαναφέρουμε τον έλεγχο. Δεν πρόκειται για ζήτημα Δεξιάς ή Αριστεράς. Πρόκειται για χάραξη πολιτικής και το να βάλουμε σε τάξη το ευρωπαϊκό μας σπίτι. Αυτό είναι το ζητούμενο».
Τεστ η μείωση των ροών και οι αξιόπιστες επιστροφές
Την ώρα που η Ενωση «εγκαινιάζει» τον τελευταίο όροφο του Συμφώνου, η πολιτική συζήτηση στις Βρυξέλλες έχει ήδη επιστρέψει στο ισόγειο: στις επιστροφές, στις συμφωνίες με τρίτες χώρες και στη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών, πριν αυτές φτάσουν στα σύνορα. Εκεί ακριβώς εντοπίζουν αρκετοί Ευρωπαίοι αξιωματούχοι το πραγματικό «τεστ» της νέας μεταναστευτικής πολιτικής.
«Μια αξιόπιστη μεταναστευτική πολιτική προϋποθέτει αξιόπιστες επιστροφές», τονίζει η Λένα Ντίποντ. Σήμερα μόλις ένα στα πέντε άτομα που λαμβάνουν απόφαση επιστροφής εγκαταλείπει πράγματι την Ε.Ε. «Μια απόφαση επιστροφής πρέπει να οδηγεί σε πραγματική επιστροφή. Διαφορετικά, το σύστημα χάνει την αξιοπιστία του».
Στην ίδια «γραμμή» κινείται ο Ιταλός ευρωβουλευτής της ομάδας των Ευρωπαίων Συντηρητικών και Μεταρρυθμιστών (ECR) Αλεσάντρο Τσιριάνι. «Η Ευρώπη οφείλει να προστατεύει όσους έχουν πραγματικά δικαίωμα διεθνούς προστασίας, αλλά και να επιστρέφει όσους δεν διαθέτουν δικαίωμα παραμονής», υποστηρίζει στην «Κ».
Στο πλαίσιο αυτό, εντάσσεται και η συζήτηση για τους λεγόμενους «κόμβους επιστροφής». Η πρόσφατη υιοθέτηση του νέου Κανονισμού Επιστροφών δημιούργησε για πρώτη φορά νομική βάση για τη λειτουργία τους, επιτρέποντας υπό προϋποθέσεις τη μεταφορά απορριφθέντων αιτούντων άσυλο σε τρίτες χώρες, εν αναμονή της επιστροφής τους στις χώρες καταγωγής.
Η Κομισιόν, όμως, δεν πρόκειται να αναλάβει ούτε το κόστος ούτε την εξεύρεση χωρών για τους αμφιλεγόμενους «κόμβους». Ο Μάγκνους Μπρούνερ ξεκαθάρισε, άλλωστε, ότι η «αποστολή» της Κομισιόν ήταν απλώς να εξασφαλίσει το νομικό πλαίσιο. Από εκεί και πέρα, όπως είπε, η αξιοποίηση των νέων «δυνατοτήτων» ανήκει αποκλειστικά στα κράτη-μέλη.
«Συμμαχία των πέντε»
Παρότι η πρόσφατη ιδιότυπη «συμμαχία» πέντε κρατών-μελών –Ελλάδας, Γερμανίας, Ολλανδίας, Δανίας και Αυστρίας– «πιέζει» για την προώθηση του μοντέλου, παραμένει ασαφές ποιες τρίτες χώρες είναι διατεθειμένες να τους φιλοξενήσουν.
Ωστόσο, ήδη αρμόδιες πηγές αναφέρουν ότι στις συζητήσεις των «5» κυριαρχούν χώρες της Αφρικής όπως οι Γκάνα, Σενεγάλη, Τυνησία, Λιβύη, Αίγυπτος, Ουγκάντα, αλλά και της Ασίας όπως Ουζμπεκιστάν και Καζακστάν. «Στόχος είναι να μην υπάρχουν δομές κοντά σε ευρωπαϊκά σύνορα», τονίζουν.
Πάντως, ο Μάρτιν Χόφμαν από το Διεθνές Κέντρο για την Ανάπτυξη Μεταναστευτικής Πολιτικής (ICMPD) εξηγεί στην «Κ» ότι οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις επενδύουν πρωτίστως στο αποτρεπτικό μήνυμα που εκπέμπουν οι «κόμβοι». Οι απόψεις στο Ευρωκοινοβούλιο διίστανται, καθώς για την Ντίποντ οι κόμβοι μπορούν να αποτελέσουν πρόσθετο «εργαλείο». «Δεν αποτελούν πανάκεια», παραδέχεται, «μπορούν όμως να συμβάλουν ώστε οι αποφάσεις επιστροφής να εφαρμόζονται».
Ο Τσιριάνι –που ανήκει στο κόμμα της Τζόρτζια Μελόνι– υπενθυμίζει ότι «η Ιταλία υπήρξε η πρώτη χώρα, που στήριξε αυτήν την προσέγγιση» με σχετική συμφωνία με την Αλβανία, «ένα μοντέλο που βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο της συζήτησης στις Βρυξέλλες».
Στον αντίποδα, η Σίπελ αμφισβητεί ανοιχτά την αποτελεσματικότητά τους, καθώς δεν θεωρεί ότι θα αποτελέσουν λύση στο πρόβλημα των χαμηλών ποσοστών επιστροφών, ενώ θα αυξήσουν την εξάρτηση της Ε.Ε. από τρίτες χώρες και αυταρχικά καθεστώτα.
