Πρωτοσυνάντησα το έργο του Εντγκάρ Μορέν (1921-2026) το μακρινό 1987. Τότε κυκλοφόρησε στα ελληνικά το βιβλίο του «Αφήνοντας τον Εικοστό Αιώνα» (Ροές, μετάφραση Α. Φιλιππάτου). Ηταν μια ευφραδής έκκληση να σκεφτούμε πώς σκεφτόμαστε, ένας οδηγός αντιδογματικής σκέψης σε μια εποχή μεταμαρξιστικών αναζητήσεων, στη σκιά του θνήσκοντος κομμουνισμού, οικολογικών ανησυχιών και κυριαρχίας του νεοφιλελευθερισμού. Εκτοτε, η σκέψη μου δεν θα ήταν ίδια.
Η κεντρική ιδέα: σύνθετα φαινόμενα απαιτούν σύνθετη σκέψη. Η σύνθετη σκέψη ξεφεύγει από τις άγονες διχοτομίες, χάριν της σύνθεσης· έχει επίγνωση της ιστορικότητάς της και των παραδοχών της· αντιλαμβάνεται ότι το όλον εμπεριέχει το μέρος και το μέρος αντανακλά το όλον· επιδιώκει την αφαίρεση, παραμένοντας ανοιχτή στην εμπειρία· διαλέγεται, αναστοχάζεται και ανανεώνεται.
Δεν μπορούμε να προσανατολισθούμε χωρίς ιδεολογικό χάρτη. Κάθε ιδεολογία συνιστά έναν διακριτό τρόπο θέασης – μια θεωρία. Οταν οι γεωκεντριστές και οι ηλιοκεντριστές παρατηρούν τον ήλιο, δεν βλέπουν τα ίδια πράγματα, αν και παρόμοια φωτόνια διεγείρουν τον αμφιβληστροειδή τους. Η θεωρία είναι ανοιχτή, όσο εμπεριέχει τη δυνατότητα της ανα-θεώρησης. Οταν γίνεται κλειστή, πιστεύοντας ότι η αλήθεια της είναι οριστικά αποδεδειγμένη, μετατρέπεται σε δόγμα. Τότε, γίνεται επικίνδυνη.
Ολες οι ιδεολογίες αυτοπροστατεύονται, αναπτύσσοντας «ανοσοποιητικούς μηχανισμούς»: τείνουν να απορρίπτουν οτιδήποτε τις αντικρούει. Σκεφτόμαστε σύνθετα όταν, μεταξύ άλλων, ανα-θεωρούμε – ανανεώνουμε τον ιδεολογικό-θεωρητικό μας χάρτη. Αυτό είναι πιθανότερο να συμβεί όταν υπάρχουν διαφορετικές πηγές πληροφόρησης και ελεύθερος διάλογος.
Ο Μορέν δεν μιλούσε αφηρημένα. Το ογκώδες έργο του (πάνω από 60 βιβλία) έχει βιωματικές αναφορές. Η φρίκη του ναζισμού τον ώθησε να γράψει το πρώτο του βιβλίο για τη Γερμανία – «Γερμανία Ετος Μηδέν» (1949). Ο πρόωρος θάνατος της αγαπημένης μητέρας του ήταν ένα παιδικό τραύμα που τον σημάδεψε, γεννώντας «μια τεράστια ανάγκη για αγάπη» και την ώθηση να γράψει το «Ανθρωπότητα και θάνατος» (1970). Η παραμονή του στην Καλιφόρνια της «αντικουλτούρας», το 1969, τον έφερε σε επαφή με νέες τάσεις σε διάφορες επιστήμες, ιδιαίτερα την κυβερνητική. Εκτοτε, η επιστημολογική έμφαση στην πολυπλοκότητα κατέστη κύριος άξονας του έργου του. Βίωσε και ανέλυσε διεισδυτικά την πρωτοτυπία του γαλλικού Μάη στο «Ρήγμα» (1968, με τους Καστοριάδη και Λεφόρ).
Η ανηλεής κριτική του σταλινισμού, στην «Αυτοκριτική» (1959), αντλεί από τη στράτευσή του στο Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα (1941-1951). «Η εμπειρία της εποχής μου στη Σταλινία», γράφει, «υπήρξε αποφασιστική για να καταλάβω πώς λειτουργούν οι φανατικοί και να αποκτήσω αλλεργία απέναντί τους». Αν και οι σταλινικοί είναι αρχετυπικά φανατικοί, δεν είναι οι μόνοι. Φανατικοί είναι όλοι όσοι άκριτα υπερασπίζονται, για λόγους ψυχικής θωράκισης, κατίσχυσης, και/ή υλικού συμφέροντος, τη δοξασία τους. Υπάρχει, όμως, αντίδοτο: η αέναη προσπάθεια για τη διόρθωση της πλάνης.
Στο αυτοβιογραφικό «Μαθήματα ενός αιώνα ζωής» (2022), ο Μορέν ομολογεί τις δικές του πλάνες. Πρώτον, ο ειρηνισμός του, μετά τη φρίκη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τον έκανε να δει θετικά τον κατευνασμό των ναζί. Δεύτερον, η έλξη του κομμουνισμού τον ώθησε να εκλογικεύσει την καταπιεστική φύση του ολοκληρωτισμού. Η πηγή της πλάνης, παρατηρεί αναστοχαστικά, είναι η ανθρώπινη ανάγκη για βεβαιότητα και η ροπή στην αυταπάτη.
Ο Μορέν γεννήθηκε στο Παρίσι, το 1921, με το οικογενειακό επίθετο Ναούμ. Μορέν ήταν το ψευδώνυμό του στην Αντίσταση κατά των ναζί. Διετέλεσε ανώτερος ερευνητής στο Γαλλικό Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Ερευνας. Αναγεννησιακά ευρυμαθής, πολυγραφότατος και παρεμβατικός, ο λόγος του είχε υψηλό ηθικό κύρος στη Γαλλία. Ο ίδιος περιγράφει την ταυτότητά του: «Είμαι Γάλλος, σεφαραδίτης Εβραίος, εν μέρει Ιταλός και Ισπανός, εντελώς μεσογειακός, πολιτισμικά Ευρωπαίος, πολίτης του κόσμου, παιδί της Πατρίδας Γης». Οι γονείς του μετανάστευσαν στη Γαλλία από τη Θεσσαλονίκη. Βίωσε την «πολυταυτότητά» του όχι ως «ανωμαλία, αλλά ως πλούτο».
Ο πλούτος φέρνει μπελάδες, καθότι κάθε σύνθετη ταυτότητα παράγει εντάσεις. Οσο, όμως, το άτομο τις χειρίζεται στοχαστικά, δηλαδή ανα-θεωρητικά, αναπτύσσεται. Ενώ λ.χ. ο Μορέν υπερασπιζόταν την ύπαρξη του Ισραήλ, το επέκρινε με τόλμη για τη «μαζική σφαγή του πληθυσμού στη Γάζα», μετά την τρομοκρατική επίθεση της 7/10/2023.
Η σύνθετη ταυτότητα δεν είναι απλώς αθροιστική-στατική· παρέχει ζωογόνο ρευστότητα στον φορέα της. Τιμώ την εβραϊκή μου ταυτότητα, γράφει, αλλά ορίζομαι ως τέκνο του αφορισμένου από τη συναγωγή Μπαρούχ Σπινόζα. Δηλαδή: ανήκω και δεν ανήκω. Αυτή η στάση ζωής παρέχει ελευθερία και δημιουργεί ευθύνη.
Στο συναρπαστικό «Η φήμη της Ορλεάνης» (1971) διερεύνησε μια φήμη για τη φερόμενη εξαφάνιση νέων γυναικών σε καταστήματα ιδιοκτησίας ατόμων εβραϊκής καταγωγής. Ηταν ένα δείγμα της «κοινωνιολογίας του παρόντος» (ή «κλινικής κοινωνιολογίας»), δηλαδή μελέτη-παρέμβαση σε κοινωνικά προβλήματα. Εδειξε πώς η προκατάληψη, η ξενοφοβία και η εκλογίκευση, όχι τα γεγονότα αυτά καθαυτά, κατασκευάζουν πιστευτές «πραγματικότητες». Είναι ένα διαρκώς επίκαιρο συμπέρασμα.
Το σημαντικότερο έργο του ήταν το εξάτομο «Η μέθοδος» (1977-2004, εκδόθηκε στα ελληνικά από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου). Σε αυτό επιχειρεί να κατανοήσει ολιστικά την τριάδα άτομο-κοινωνία-βιολογικό είδος. Δίνει έμφαση στην πολυπλοκότητα των ανθρώπινων συστημάτων, τονίζοντας τη σημασία της αβεβαιότητας, της αταξίας, του απρόβλεπτου, της διαλογικότητας και της αυτο-οργάνωσης. Το ζητούμενο είναι η σύνθετη γνώση: η «εγκύκλιος παιδεία» (ο πρωτότυπος όρος στα ελληνικά), δηλαδή η διασύνδεση αυτών που η παραδοσιακή σκέψη διαχωρίζει. «Να διακρίνεις χωρίς να χωρίζεις, να συνδέεις χωρίς να ανάγεις», γράφει. Η ηθική, λ.χ., δεν διαχωρίζεται από την επιστήμη ή την πολιτική. Το ζήτημα, π.χ., δεν είναι μόνο τι μπορεί να κάνει η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά τι πρέπει να κάνει. Το πρόβλημα για ένα κράτος δεν είναι μόνο να προστατεύσει τα σύνορά του, αλλά πώς πρέπει να το κάνει.
Ο Εμανουέλ Μακρόν αποκάλεσε τον Μορέν «μαχητή και ελεύθερο πνεύμα, υπερασπιστή της φύσης και της ανθρωπότητας». Ηταν όλα αυτά και κάτι ακόμη: τέκνο του Σωκράτη και του Μονταίνιου, του Σαίξπηρ και του Ντοστογιέφσκι. Μας έμαθε να κατανοούμε την πολυσχιδή φύση του ανθρώπου (και Homo Sapiens και Homo Demens), να είμαστε ανοιχτοί στο μυστήριο και στο ιερό, και να επιδιώκουμε τον «πλανητικό ανθρωπισμό» με «ανοιχτό ορθό λόγο και αγαπητική καλοσύνη». Στις 29 Μαΐου, 105 ετών, επέστρεψε γαλήνια στην πατρίδα Γη.
* Ο κ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.
