Καθώς η Γαλλία ετοιμάζεται σήμερα να αποχαιρετίσει τον Εντγκάρ Μορέν με εθνικές τιμές κάτω από τον Θόλο των Απομάχων, η σκέψη μου επιστρέφει δώδεκα χρόνια πίσω, σε ένα διαμέρισμα στο Παρίσι, στο Μονπαρνάς. Θυμάμαι το βλέμμα του όταν άνοιξε την πόρτα του διαμερίσματος. Ζωηρό, διεισδυτικό και γεμάτο περιέργεια. «Να σας προσφέρω έναν καφέ;». Ολη η φιλοξενία του κόσμου μέσα σε μια απλή ερώτηση. Και μια απαλή χειραψία ενός ανθρώπου που πέρασε σχεδόν έναν αιώνα επιβιώνοντας.
Τα μάτια του δεν είχαν χάσει τίποτε από τη νεανική τους οξύτητα. Αυτό που θυμάμαι ακόμα έντονα είναι οι σιωπές του. Ο Εντγκάρ έδινε χώρο στην ιδέα πριν καν την εκφράσει, στην αμφιβολία πριν από το συμπέρασμα. Εκείνο το πρωινό κατάλαβα πως δεν ήταν απλώς ένας φιλόσοφος ή ένας διεθνώς φημισμένος κοινωνιολόγος. Ηταν μια φωτεινή μορφή που αντιστεκόταν στον σκοταδισμό.
Καθίσαμε στην τραπεζαρία. Η διστακτική ακόμη άνοιξη και οι πρώιμες ακτίνες του ήλιου χάιδευαν το μέτωπό του και τον τύφλωναν ελαφρά. Αισθανόμουν πρωτοετής φοιτητής της Σορβόννης. Μιλούσαμε για το σπήλαιο του Πλάτωνα και τους Προσωκρατικούς, για το φως του Αιγαίου, για τον Κορνήλιο Καστοριάδη και τους μεγάλους Γάλλους ελληνιστές. Δεν ήθελε να εντυπωσιάσει ούτε να αποδείξει. Συχνά τον περιγράφουν ως τον στοχαστή της «πολύπλοκης σκέψης». Ο χαρακτηρισμός είναι σωστός, αλλά ποτέ δεν μου αρκούσε. Εκείνη τη στιγμή, ο άνθρωπος που στεκόταν απέναντί μου ενσάρκωνε κάτι βαθύτερο. Την απλότητα της ανθρωπιάς στο μεγαλείο της. Μιλούσε ελεύθερα και χωρίς μανιέρα. Για εκείνον, η εξέλιξη της ανθρωπότητας ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με μια ολιστική προσέγγιση που προϋποθέτει αόρατους αλληλένδετους δεσμούς που ξεπερνούν τα πιστεύω και τις πεποιθήσεις μας.
Μιλούσε για την Αντίσταση, για την Ημέρα της Απελευθέρωσης στο Παρίσι, για τον Καμύ, για έναν αγρότη της Νορμανδίας, για τον Μικ Τζάγκερ, για την οικολογία, τον έρωτα, τον θάνατο ή ακόμα και για την υπαρξιακή μοναξιά που αναπαράγει κανείς στα κοινωνικά δίκτυα. Εκεί που άλλοι θα οριοθετούσαν ξεχωριστά πεδία γνώσης, εκείνος τα έθετε όλα σαν τραπουλόχαρτα πάνω στο ίδιο τραπέζι. «Η ζωή είναι παρτίδα όπου δεν έχει σημασία το ποιος κερδίζει, αλλά αυτό χρειάζεται μια ζωή για να το καταλάβει κανείς», ψιθύρισε κι έξω σκοτείνιασε απότομα. Ηταν Απρίλης του 2014, ήμουν 45 ετών. Είχα τα μισά του χρόνια και τις διπλές αμφιβολίες για τους ανθρώπους.
Τι να ρωτήσεις έναν άνθρωπο τον οποίο διαπέρασε η Ιστορία του 20ού αιώνα σε όλο του το είναι; Η πνευματική του διορατικότητα δεν βρισκόταν στην αναζήτηση της αλήθειας, αλλά στη διαρκή αναθεώρηση των βεβαιοτήτων του. Οταν, στη συνέχεια, το όνομα του Κορνήλιου Καστοριάδη τέθηκε επί τάπητος, τον χαρακτήρισε «γίγαντα». Ενα «εγκυκλοπαιδικό πνεύμα» με την αρχαία ελληνική σημασία της λέξης. Ενα στοχαστή που αρνήθηκε να χωρίσει τη γνώση σε στεγανά.
Ισως γι’ αυτό αναγνώριζαν ο ένας στον άλλον μια κοινή πεποίθηση: ότι ο κόσμος είναι πάντοτε μεγαλύτερος από τις θεωρίες που επιχειρούν να τον εξηγήσουν. «Οδεύουμε προς μια γενικευμένη τύφλωση», μου είπε εκείνο το πρωί ο Εντγκάρ Μορέν. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είχε μπει ακόμα επίσημα στις ζωές μας, ο Φρανσουά Ολάντ αναζητούσε μια νέα πολιτική ώθηση. Η Ελλάδα επιχειρούσε να βγει από τη μακρά οικονομική κρίση και στη Συρία ο πόλεμος άνοιγε μια πληγή που θα άλλαζε για πάντα τη μοίρα ολόκληρης της περιοχής.
*Ο κ. Νίκος Αλιάγας είναι δημοσιογράφος που ζει στη Γαλλία.
