Καθώς προχθές εορτάσαμε την 81η επέτειο από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ευρώπη, είναι σαφές ότι η Γερμανία θα καταστεί σύντομα ξανά η κυρίαρχη στρατιωτική δύναμη της Ευρώπης. Ηδη από το επόμενο έτος, οι αμυντικές της δαπάνες θα ισούνται με εκείνες της Γαλλίας και της Βρετανίας μαζί – και προβλέπεται να είναι σημαντικά μεγαλύτερες έως το 2030.
Διακηρυγμένος στόχος της γερμανικής κυβέρνησης είναι να διαθέτει «τον ισχυρότερο συμβατικό στρατό στην Ευρώπη». Βεβαίως, η Γαλλία και η Βρετανία διαθέτουν πυρηνικά όπλα, αλλά αυτό σημαίνει λιγότερους πόρους για τις υπόλοιπες ανάγκες της άμυνας. Αρα το ερώτημα δεν είναι «αν θα συμβεί αυτό». Εκτός απροόπτου, θα συμβεί. Το ερώτημα, ιδίως σε αυτήν τη φορτισμένη επέτειο, είναι: Πώς θα διασφαλίσουμε ότι αυτή τη φορά η ενίσχυση της γερμανικής στρατιωτικής ισχύος θα αποτελέσει θετική εξέλιξη για όλη την Ευρώπη;
Είναι για καλό; Το ερώτημα, ιδίως σε αυτήν τη φορτισμένη επέτειο, είναι πώς θα διασφαλίσουμε ότι αυτή τη φορά η ενίσχυση της γερμανικής στρατιωτικής ισχύος θα αποτελέσει θετική εξέλιξη για τη Γηραιά Ηπειρο συνολικά.
Υπάρχουν δύο λόγοι για τους οποίους η Γερμανία έχει εγκαταλείψει τη στάση που εσφαλμένα διατηρούσε από τη δεκαετία της ελπίδας του 1990 έως τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία στις 24 Φεβρουαρίου 2022. Ο πρώτος είναι ακριβώς αυτή η ρωσική επιθετικότητα. Στο Βερολίνο εδραιώνεται η πεποίθηση ότι ο Πούτιν δεν θα σταματήσει στην Ουκρανία. Ο δεύτερος είναι ότι ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ έχει πλέον θέσει υπό αμφισβήτηση τη συνολική αμερικανική αφοσίωση στην άμυνα της Ευρώπης, όπως αυτή εκφραζόταν μέσω του ΝΑΤΟ από το 1949. Η πρόσφατη ανακοίνωση για την απόσυρση 5.000 (και πιθανώς περισσότερων) Αμερικανών στρατιωτών από τη Γερμανία είναι απλώς ένα ακόμη σημάδι. Η ίδια η ανακοίνωση προκλήθηκε από την προσωπική δυσαρέσκεια του Τραμπ για την κριτική του Γερμανού καγκελαρίου Φρίντριχ Μερτς στον καταστροφικό πόλεμό του κατά του Ιράν.
Η προφανής πρόκληση για την Ευρώπη είναι: Μπορούμε να αποτρέψουμε μόνοι μας μια επιθετική, πυρηνικά εξοπλισμένη Ρωσία; (Το «εμείς» εδώ πρέπει να περιλαμβάνει και την Ουκρανία, που διαθέτει τον μεγαλύτερο και πιο έμπειρο στρατό στην Ευρώπη.) Η λιγότερο προφανής αλλά εξίσου σημαντική πρόκληση είναι: Πώς θα αποφύγουμε την επιστροφή των εντάσεων γύρω από την κατανομή της στρατιωτικής ισχύος μεταξύ ευρωπαϊκών χωρών, που αποτελούσαν τον κανόνα και την κατάρα της Ευρώπης έως το 1945; Σε μεγάλο βαθμό οι ΗΠΑ, ως καλοπροαίρετος στρατιωτικός ηγεμόνας, μας προστάτευσαν τόσο από το ένα όσο και από το άλλο.
Η Γερμανία είναι καθοριστική για την απάντηση και στα δύο ερωτήματα. Η νέα στρατηγική της για την άμυνα, η πρώτη στην ιστορία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας, φέρει τον τίτλο «Ευθύνη για την Ευρώπη». Ομως το «για την Ευρώπη» είναι απλώς λόγια. Ολοι στην Ευρώπη (εκτός από τους Βρετανούς) το λένε αυτό για την εθνική τους πολιτική. Το πραγματικό ζήτημα είναι αν αυτό θα αποδειχθεί ευρωπαϊκό στην πράξη.
Δόγμα Μπίσμαρκ
Τα βασικά πεδία στα οποία πρέπει να δοθούν ευρωπαϊκές απαντήσεις είναι η αμυντική βιομηχανία και οι πραγματικές πολεμικές μας δυνατότητες. Η αμυντική τεχνολογία και παραγωγή είναι τα νεύρα και οι μύες της στρατιωτικής ισχύος. Ο καγκελάριος του 19ου αιώνα Οτο φον Μπίσμαρκ συχνά παρερμηνεύεται ότι πρότεινε «αίμα και ατσάλι», αλλά ο ιστορικός Πίτερ Γουίλσον υπενθυμίζει ότι αυτό που είπε στην πραγματικότητα, ζητώντας αυξημένες αμυντικές δαπάνες το 1862, ήταν «ατσάλι και αίμα». Πρώτα το ατσάλι, μετά το αίμα. Ο Γουίλσον επισημαίνει επίσης ότι ακόμη και πριν από το 2022, παρότι η Γερμανία είχε αποδυναμώσει τον στρατό της και κήρυττε με ζήλο τον κατευνασμό της Ρωσίας, ήταν ήδη ένας από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς όπλων στον κόσμο.
Αν η Γερμανία συνεχίσει να επενδύει τις αυξημένες αμυντικές της δαπάνες στη δική της εθνική αμυντική βιομηχανία (ενώ σταδιακά μειώνει τις αγορές από τις ΗΠΑ), θα μπορούσε τελικά να ξεπεράσει τη Γαλλία, η οποία σήμερα είναι δεύτερη μόνο μετά τις Ηνωμένες Πολιτείες ως παγκόσμιος εξαγωγέας όπλων. Η Γαλλία ανησυχεί ιδιαίτερα γι’ αυτό. Με καρτεσιανή λογική, το Παρίσι ερμηνεύει την «ευρωπαϊκή κυριαρχία» ως εξής: μην αγοράζετε αμερικανικά, βρετανικά ή γερμανικά – αγοράστε γαλλικά! Ή τουλάχιστον γαλλογερμανικά· αλλά το μεγαλύτερο κοινό γαλλογερμανικό πρόγραμμα, το Future Combat Air System (σημ.: για τη δημιουργία μαχητικών έκτης γενιάς που θα αντικαταστήσουν τα Rafale και τα Eurofighter, καθώς και drones έως το 2040), καταρρέει.
Οι γείτονες ανησυχούν – Δεν είναι μόνο οι Γάλλοι που ανησυχούν για το ενδεχόμενο γερμανικής κυριαρχίας στην αμυντική βιομηχανία. Η πολωνική Δεξιά αντιδρά, ενώ και άλλοι Ευρωπαίοι αρχίζουν να αισθάνονται άβολα.
Ωστόσο, δεν είναι μόνο οι Γάλλοι που ανησυχούν για το ενδεχόμενο γερμανικής κυριαρχίας στην αμυντική βιομηχανία. Η πολωνική Δεξιά αντιδρά σχεδόν υστερικά. Και άλλοι Ευρωπαίοι αρχίζουν επίσης να αισθάνονται άβολα. Η ανησυχία τους εντείνεται από την προοπτική να αναλάβει τον έλεγχο μιας στρατιωτικής μηχανής το εθνικιστικό λαϊκιστικό κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD), που σήμερα προηγείται στις δημοσκοπήσεις. Στην πραγματικότητα, η AfD είναι πιθανότερο να επιστρέψει σε πολιτική κατευνασμού έναντι της Μόσχας. Αλλά ποιος μπορεί να προβλέψει πού θα βρίσκεται η γερμανική πολιτική στο τέλος του 2035; Αλλωστε, πριν από μία δεκαετία κανείς δεν θα φανταζόταν ότι το 2026 η AfD θα ήταν το πιο δημοφιλές κόμμα στη Γερμανία.
Εργοστάσια όπλων
Υπάρχουν ισχυρές πιέσεις προς τη γερμανική κυβέρνηση ώστε να δαπανήσει δισεκατομμύρια στο εσωτερικό. Ολόκληρο το εξαγωγικό οικονομικό μοντέλο της χώρας βρίσκεται σε κρίση, και αυτή είναι μία από τις λίγες διαθέσιμες διεξόδους. Ορισμένα από τα διάσημα εργοστάσια αυτοκινήτων της μετατρέπονται ήδη σε μονάδες παραγωγής όπλων. Επιπλέον, κάθε εξοπλιστικό πρόγραμμα άνω των 25 εκατ. ευρώ πρέπει να εγκρίνεται από την επιτροπή προϋπολογισμού της Βουλής, μια «ιδανική» συνταγή για πελατειακή πολιτική, με βουλευτές και κόμματα να απαιτούν δαπάνες στις δικές τους –εκλογικά ευαίσθητες– περιφέρειες.
Οσο για την πολεμική ικανότητα: η σκληρή πραγματικότητα είναι ότι η άμυνα της Ευρώπης σήμερα εξαρτάται από το ΝΑΤΟ υπό την ηγεσία των ΗΠΑ. Τα επιχειρησιακά του σχέδια προβλέπουν έναν τεράστιο μηχανισμό που τίθεται σε λειτουργία σε περίπτωση ρωσικής επίθεσης σε οποιοδήποτε σημείο της ανατολικής πτέρυγας. Πολυεθνικές ταξιαρχίες στις πρώτες γραμμές θα ενισχυθούν γρήγορα από το υπόλοιπο της Συμμαχίας.
Αυτή η αντίδραση στηρίζεται σε κάθε επίπεδο στις ΗΠΑ – από δορυφορικές πληροφορίες και αεροσκάφη βαριάς μεταφοράς έως ολοκληρωμένη αεράμυνα, διοίκηση και έλεγχο, και τελικά την πυρηνική αποτροπή. Η επίτευξη έστω και ενός μερικώς αξιόπιστου εξευρωπαϊσμού αυτού του συστήματος είναι ταυτόχρονα αναγκαία και εξαιρετικά δύσκολη.
Από πού να αρχίσει κανείς; Αυτό το καλοκαίρι, ο καγκελάριος Μερτς θα πρέπει να καθίσει σε ένα άτυπο δείπνο εργασίας με τον πρόεδρο της Γαλλίας Εμανουέλ Μακρόν, τον πρωθυπουργό της Βρετανίας Κιρ Στάρμερ (ή τον διάδοχό του) και τον πρωθυπουργό της Πολωνίας Ντόναλντ Τουσκ. Πρέπει να συζητήσουν με ειλικρίνεια και πρακτικό πνεύμα τα βασικά ερωτήματα: Πώς θα εξευρωπαϊστεί η αμυντική βιομηχανία και πώς θα ενισχυθεί η ίδια η πολεμική ικανότητα της Ευρώπης.
Στο πρώτο, είναι απλώς παράλογο το ότι ενώ οι ΗΠΑ διαθέτουν 33 κύρια οπλικά συστήματα, η Ευρώπη διαθέτει περίπου 174 – συμπεριλαμβανομένων 12 διαφορετικών τύπων αρμάτων μάχης και 14 τύπων μαχητικών αεροσκαφών. Στο δεύτερο, το πρώτο βήμα είναι να καθοριστεί πού και πώς θα γίνει αυτή η συζήτηση, η οποία πρέπει να περιλαμβάνει και το ζήτημα της επέκτασης της βρετανικής και γαλλικής πυρηνικής αποτροπής προς την Ανατολή.
Οπως ο Κολ
Τη δεκαετία του 1990, ο μεγάλος προκάτοχος του Μερτς, Χέλμουτ Κολ, ενσωμάτωσε μια ενιαία Γερμανία στην ευρωπαϊκή ενιαία αγορά και τη νομισματική ένωση. Καμία χώρα δεν ωφελήθηκε περισσότερο από την ίδια τη Γερμανία. Ο Μερτς θα πρέπει να επιδιώξει κάτι ανάλογο με την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Οι λύσεις δεν θα είναι ούτε τόσο τακτοποιημένες όσο η ενιαία αγορά και το ευρώ ούτε θα βρίσκονται κυρίως εντός της Ε.Ε.
Στο τέλος της ημέρας, τα κριτήρια θα είναι τα εξής: Στο μυαλό των γειτόνων της Γερμανίας θα υπάρχει μια πραγματικά ενοποιημένη ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία ή απλώς ανταγωνιστικές εθνικές; Και θα αποδειχθούν οι στρατιωτικές προετοιμασίες μιας «Ευρώπης μόνης», όσο ατελείς κι αν είναι, επαρκής αποτρεπτικός παράγοντας στο μυαλό του Βλαντιμίρ Πούτιν;
Αν ο Μερτς, σε συνεργασία με άλλους Ευρωπαίους ηγέτες, μπορέσει να δώσει πειστικές απαντήσεις σε αυτά τα δύο ερωτήματα, θα εξασφαλίσει μια σταθερή θέση στα βιβλία της Ιστορίας.
*Ο κ. Τίμοθι Γκάρτον Ας είναι καθηγητής Ευρωπαϊκών Σπουδών στην Οξφόρδη. Μεταξύ των βιβλίων του συγγραφέα περιλαμβάνεται το «Πατρίδες» (εκδ. Ψυχογιός, 2023).
