Στον δρόμο, στο λεωφορείο, στο σούπερ μάρκετ, όπου κι αν κοιτάξουμε γύρω μας οι περισσότεροι πλέον έχουν στα αυτιά τους ακουστικά. Παρότι παντού ανοίγει η συζήτηση γύρω από τον χρόνο που περνάμε μπροστά από τις κάθε είδους οθόνες και ταυτόχρονα αποκαλύπτεται ο εθιστικός χαρακτήρας τους, δεν φαίνεται να ισχύει το ίδιο και για τις ατελείωτες ώρες που περνάμε ακούγοντας κάθε λογής ήχους. Είναι, όμως, αυτή η καθημερινή απουσία σιωπής επιβλαβής για την υγεία μας;
Ραδιόφωνο, podcast, μουσικά τραγούδια σε επανάληψη: για πολλούς αυτή η ρουτίνα είναι σταθερή και καταλαμβάνει μεγάλο μέρος της ημέρας τους.
Σύμφωνα με έκθεση της Edison Research για το 2025, που επικαλείται η Washington Post, το ποσοστό των Αμερικανών που ακούν podcast σημείωσε πέρυσι ιστορικό υψηλό.
Σύμφωνα με τα στοιχεία των εταιρειών Nielsen και Edison Research, οι Αμερικανοί ακούν σχεδόν τέσσερις ώρες ηχητικών αρχείων ημερησίως, χωρίς να συμπεριλαμβάνονται σε αυτές τα ηχητικά βιβλία, οι φλυαρίες του YouTube και οι ήχοι του περιβάλλοντος.
Εξάρτηση
Οπως αναφέρει η Γκλόρια Μαρκ, κλινική ψυχολόγος και καθηγήτρια στο τμήμα Πληροφορικής του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Ιρβαϊν, μπορούμε όμως να είμαστε εξίσου εξαρτημένοι και από τα ηχητικά μέσα, πέρα από τις οθόνες. Ο εθισμός αυτός στηρίζεται στην ταχύτητα. «Το κύριο στοιχείο που προκαλεί την έκκριση ντοπαμίνης, όπως έχουν δείξει πολλές μελέτες, δεν είναι το τι “καταναλώνεις”, αλλά το πόσο γρήγορα το “καταναλώνεις”», σύμφωνα με τον Κλίφορντ Σάσμαν, ψυχίατρο και ψυχοθεραπευτή.
Η αδιάλειπτη «κατανάλωση» ηχητικών αρχείων δεν επιτρέπει στο μυαλό μας να ξεκουράζεται και αυτό μπορεί να συσσωρεύσει άγχος, διαταράσσοντας την ψυχική ηρεμία μας, λένε κλινικοί ψυχολόγοι.
Ενα smartphone προσφέρει άμεση ικανοποίηση μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα με ένα τραγούδι, ένα ηχητικό βιβλίο, ένα podcast ή ένα βίντεο. Σε βάθος χρόνου, όμως, η διαρκής έκθεση σε αυτά τα αστραπιαία ερεθίσματα αναπτύσσει «ανοσία», σε σημείο που αυτά πια δεν μας «αγγίζουν», όπως σημειώνει στο σχετικό δημοσίευμά της η Washington Post.
Ερευνες δείχνουν ότι η μουσική μπορεί να προσφέρει μεγαλύτερη συγκέντρωση σε ορισμένους ανθρώπους, δημιουργώντας ένα είδος λευκού θορύβου, που παραδόξως καλύπτει άλλους περισπασμούς. Ωστόσο, σύμφωνα με τον Σάσμαν, το πρόβλημα ανακύπτει όταν πρέπει να κλείσουν τον ήχο. «Τότε μπαίνουν σε μια κατάσταση αποχής, που ονομάζεται σύνδρομο έλλειψης ανταμοιβής». Αυτό μπορεί να τους κάνει ευερέθιστους ή οξύθυμους και να προκαλέσει άγχος ή, το πιο σύνηθες, βαρεμάρα.
Ο φιλόσοφος του 17ου αιώνα Μπλεζ Πασκάλ είχε πει πως «όλα τα προβλήματα της ανθρωπότητας προέρχονται από την αδυναμία του ανθρώπου να καθίσει ήσυχα μόνος του σε ένα δωμάτιο». Είναι όμως πάντα κακό να έχουμε κάτι να παίζει στ’ αυτιά μας;
Εθισμός στην τεχνολογία
Ο Σάσμαν σημειώνει πως ο εθισμός στην τεχνολογία είναι ένα συνεχές φάσμα που δεν είναι άσπρο ή μαύρο.
«Αν το να ακούς συνεχώς μουσική σε βοηθάει να λειτουργείς, ακόμη κι αν νιώθεις εξαρτημένος από αυτή, δεν μιλάμε απαραίτητα για εξάρτηση. Αν όμως βλέπεις ότι επηρεάζει αρνητικά τη διάθεσή ή τις σχέσεις σου και δεν μπορείς να σταματήσεις, παρά το γεγονός ότι παρατηρείς αυτές τις αλλαγές, τότε μπορεί και να είναι», επισημαίνει στην Post.
Οταν γεμίζουμε τον ελεύθερο χρόνο μας με ηχητικό περιεχόμενο, δεν δίνουμε στο μυαλό μας την ευκαιρία να ξεκουραστεί. Αυτό όμως μπορεί να συσσωρεύσει άγχος, διαταράσσοντας την ψυχική ηρεμία μας.
«Οταν δεν ασχολούμαστε με κάποια γνωστική δραστηριότητα, τότε αναλαμβάνει το τμήμα του εγκεφάλου που ονομάζεται “δίκτυο προεπιλεγμένης λειτουργίας” (DMN), που μας βοηθάει να ρυθμίζουμε τα συναισθήματά μας και να κατανοούμε τον κόσμο γύρω μας. Είναι ο τρόπος με τον οποίο διαμορφώνουμε την αίσθηση του εαυτού μας», τονίζει η Μαρκ.
Συμβουλές
Η μείωση του χρόνου που αφιερώνουμε σε ακροάσεις είναι ένας εφικτός στόχος, σύμφωνα με τους δύο ειδικούς. «Ασχοληθείτε με δραστηριότητες που απαιτούν πολλή υπομονή. Στη συνέχεια, καθώς επαναφέρετε σταδιακά τον ήχο, ακούστε για μία ώρα κάθε φορά, με διαλείμματα ενδιάμεσα. Αυτό διακόπτει τη ροή της ντοπαμίνης και είναι λιγότερο πιθανό να ξαναεθιστείτε», λέει ο Σάσμαν.
Η αντικατάσταση μιας συνήθειας που σχετίζεται με τον ήχο ή την οθόνη με κάτι που προσφέρει βαθύτερη διέγερση ή με μια πιο ικανοποιητική δραστηριότητα θα μπορούσε να είναι άλλος ένας τρόπος με τον οποίο δίνεται σε κάποιον η δυνατότητα να ανακτήσει τον έλεγχο.
Η καλύτερη εναλλακτική διέξοδος είναι η κοινωνικοποίηση. «Περάστε περισσότερο χρόνο με τους ανθρώπους και όταν συνομιλείτε με κάποιον, δώστε του όλη την προσοχή σας», αναφέρει η Μαρκ.
