Του ανταποκριτή μας στο Λονδίνο, Θύμιου Τζάλλα. Συμφωνούν για τους κινδύνους. Αλλά δεν συμφωνούν με την απαγόρευση. Συμφωνούν ότι η χρήση των κοινωνικών δικτύων αποτελεί απειλή για τους εφήβους. Αλλά δεν αναγνωρίζουν ως ενδεδειγμένο τον αποκλεισμό των ανηλίκων κάτω των 15 ετών που έχει ήδη εφαρμόσει, από τον Δεκέμβριο του 2025, η Αυστραλία και ανακοίνωσε ότι θα εφαρμόσει και η Ελλάδα.
Η σχετική συζήτηση έχει φουντώσει στη Βρετανία. Η κοινή γνώμη εμφανίζεται σε συντριπτικό βαθμό θετική στην απαγόρευση. Το πολιτικό σύστημα όμως είναι διχασμένο. Η κυβέρνηση διστάζει και αντιστέκεται στις πιέσεις της αντιπολίτευσης, επικαλούμενη τις ζωηρές επιφυλάξεις εξειδικευμένων φορέων. Για κάποιους, όπως ο Bρετανός Iαν Ράσελ, η γνώση για το τι συνέπειες μπορεί να έχει η έκθεση στα σόσιαλ μίντια είναι πολύ πικρή. H 14χρονη κόρη του, Μόλι Ράσελ, αυτοκτόνησε στις 20 Νοεμβρίου 2017, εξαιτίας της κατάθλιψης και της έκθεσής της σε περιεχόμενο που σχετιζόταν με την αυτοκτονία και τον αυτοτραυματισμό. Σήμερα ο Ράσελ είναι κεντρικό πρόσωπο στον δημόσιο διάλογο που διεξάγεται στη Βρετανία για την απαγόρευση των σόσιαλ μίντια. Δημιούργησε το Molly Rose Foundation, ίδρυμα που διεξάγει έρευνα και παρέχει υποστήριξη σε οικογένειες και εκπαιδευτικούς γύρω από τους κινδύνους του Διαδικτύου. Η προειδοποίηση του ιδρύματος είναι σαφής: η απαγόρευση, ακόμη και αν εφαρμόζεται με καλές προθέσεις, μπορεί να προκαλέσει βλάβη, αντί να την αποτρέψει.
Τρεις είναι οι βασικοί κίνδυνοι για τα παιδιά. Πρώτον, θα βρεθούν ξαφνικά μια μέρα στα σόσιαλ μίντια, σε μεγάλη ηλικία, χωρίς να έχουν ιδέα πώς να τα αντιμετωπίσουν. Δεύτερον, οι πόρτες του Ιντερνετ είναι όσες και οι εσωτερικές του διακλαδώσεις: αναρίθμητες. Αν κλείσεις κάποιες, τα παιδιά θα φθάσουν αργά ή γρήγορα σε άλλες που ενδεχομένως θα οδηγούν σε παράνομες και επικίνδυνες εναλλακτικές, έναν ιντερνετικό υπόκοσμο με κρυπτογραφημένες πλατφόρμες, ανώνυμα φόρουμ και μη ασφαλή παιχνίδια. Τρίτον, τα σόσιαλ μίντια έχουν και θετικό πρόσημο στην ανάπτυξη των παιδιών, κάτι που θα χαθεί οριστικά με την απαγόρευση, αν ποτέ την επιτύχουμε. Ειδικά για ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα ή νευροδιαφορετικά παιδιά, οι πλατφόρμες έχουν ζωτική σημασία για τη σύνδεσή τους με τους συνομηλίκους τους και τη διαμόρφωση της ταυτότητάς τους. Εκεί τα σόσιαλ μίντια λειτουργούν ως δίκτυα υποστήριξης και πρόσβασης σε αξιόπιστες συμβουλευτικές πηγές.
«Ως άνθρωπος, χρειάζομαι να συγκεντρώνω πληροφορίες και να τις επεξεργάζομαι πριν καταλήξω σε ένα συμπέρασμα. Βρίσκομαι συχνά σε συναντήσεις για το θέμα, ακούω τι λέγεται και κάποιες φορές μού είναι δύσκολο να συνεισφέρω, γιατί δεν έχω ακόμη διαμορφώσει άποψη. Στην προσπάθειά μας να κινηθούμε πολύ γρήγορα κινδυνεύουμε να φτάσουμε σε πρόχειρες λύσεις. Αν όμως υπήρχαν εύκολες λύσεις, ειλικρινά, θα τις είχαμε ήδη βρει», είπε ο Ράσελ στον Guardian. Σε κοινή τους δήλωση, σαράντα οργανισμοί σε όλη τη Βρετανία (με προεξάρχουσα την Εθνική Εταιρεία για την Πρόληψη της Κακοποίησης Παιδιών) υποστήριξαν ότι οι οριζόντιες απαγορεύσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι λάθος και δεν πρόκειται να βελτιώσουν «ούτε την ασφάλεια ούτε την ευημερία των παιδιών».
Η πίεση
Στη Βρετανία ο κόσμος είναι μαζικά υπέρ της απαγόρευσης. Στις δημοσκοπήσεις το ποσοστό φτάνει το 75%. Η αντιπολίτευση πιέζει την κυβέρνηση να διακόψει την πρόσβαση των παιδιών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης εδώ και τώρα. Είναι ίσως το μοναδικό ζήτημα στο οποίο οι Συντηρητικοί και οι Φιλελεύθεροι Δημοκράτες συγκλίνουν. Ακόμη ισχυρότερη είναι η πίεση από τη Βουλή των Λόρδων προς τη Βουλή των Κοινοτήτων, που έχει τον τελικό λόγο στη νομοθεσία. Οι λόρδοι προσπάθησαν να εισαγάγουν την απαγόρευση με τροπολογία στο νομοσχέδιο για την Ευημερία των Παιδιών στα Σχολεία με μεγάλη πλειοψηφία (261 έναντι 150). Ομως η Βουλή των Κοινοτήτων απέρριψε το αυστραλιανό μοντέλο εξίσου εμφατικά, με ψήφους 307 έναντι 173 (αν και 100 κυβερνητικοί Εργατικοί βουλευτές απείχαν). Οι λόρδοι έστειλαν πίσω την τροπολογία τους την Τετάρτη (είναι το λεγόμενο «πινγκ πονγκ» ανάμεσα στα δύο Σώματα), αλλά οι βουλευτές απέρριψαν εκ νέου την απαγόρευση με 256 ψήφους έναντι 150. Οσο η μάχη μαίνεται στις δύο Βουλές, οι βουλευτές δέχονται περίπου 1.700-1.800 e-mails εβδομαδιαίως από γονείς και οργανώσεις, συντριπτικά υπέρ της απαγόρευσης. Η κυβέρνηση όμως φαίνεται να αντιστέκεται στο ρεύμα και μάλιστα με αποφασιστικό τρόπο: «Τον νόμο θα τον αλλάξουμε μόνο όταν θα έχουμε μαζέψει ισχυρά δεδομένα και αποκτήσουμε εμπεριστατωμένη γνώση», δήλωσε ο κυβερνητικός εκπρόσωπος. «Υπάρχουν κάποιες πολύ δυνατές φωνές που ζητούν την απαγόρευση ως άμεση λύση εδώ και τώρα. Oμως, γνωρίζουμε ότι η μεγάλη πλειοψηφία [περίπου 73%] θέλει επίσης οι αλλαγές να βασίζονται σε δεδομένα και έρευνα, ώστε να οδηγήσουν σε πραγματική ασφάλεια, χωρίς απαραίτητα να καθοδηγούνται από την πιο δυνατή φωνή στο δωμάτιο», σημειώνει στην «Κ» η Κέιτ Eντουαρντς, υπεύθυνη στα εκπαιδευτικά προγράμματα του Molly Rose Foundation.
«Τι ακριβώς περιμένουμε;» – «Από το 2016 έχει σημειωθεί αύξηση κατά 477% στην επαφή των παιδιών με υπηρεσίες ψυχικής υγείας», αναφέρει ο εισηγητής της τροπολογίας, λόρδος Νας, ο οποίος θεωρεί ανούσια την αναμονή για τα αποτελέσματα της απαγόρευσης στην Αυστραλία.
Το πείραμα
Για να συλλέξει τα δεδομένα, η κυβέρνηση ξεκίνησε ήδη να «τρέχει» πιλοτικά τον περιορισμό των σόσιαλ μίντια σε 300 εφήβους με τρία διαφορετικά σχήματα: πλήρης απαγόρευση, απενεργοποίηση σε συγκεκριμένες ώρες, ανώτατο ημερήσιο χρονικό όριο μίας ώρας. Μέχρι τον Ιούνιο η κυβέρνηση ελπίζει να ολοκληρώσει τη διαβούλευση και να έχει συγκεντρώσει τα στοιχεία που χρειάζεται ώστε να πάρει τις αποφάσεις της.
Ο αντίλογος στη στάση αναμονής της κυβέρνησης είναι όμως πολύ ισχυρός. Στο πρώτο άκουσμα, τα επιχειρήματα του λόρδου Νας (του βουλευτή που με την τροπολογία του έφερε το θέμα στη Βουλή) είναι συντριπτικά: «Κάποιοι προτείνουν να περιμένουμε να δούμε τι θα γίνει στην Αυστραλία – αλλά τι ακριβώς περιμένουμε; Από το 2016 έχει σημειωθεί αύξηση κατά 477% στην επαφή των παιδιών με υπηρεσίες ψυχικής υγείας, ενώ οι διατροφικές διαταραχές στους νέους ηλικίας 17 έως 19 ετών έχουν αυξηθεί δεκαέξι φορές. Eχει επίσης καταγραφεί επταπλάσια αύξηση στον αριθμό των νεαρών κοριτσιών που εισάγονται στο νοσοκομείο με διατροφικές διαταραχές. Τα στοιχεία είναι σαφή και έρχονται από πενήντα διαφορετικές έρευνες σε όλο τον κόσμο: υπάρχει ισχυρή σύνδεση μεταξύ της υπερέκθεσης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και της σημαντικής αύξησης των ποσοστών ΔΕΠΥ, αυτοκτονιών, κατάθλιψης, άγχους και αυτοτραυματισμών στους εφήβους. Κάθε μέρα που περνάει γίνεται μεγαλύτερη ζημιά στα παιδιά μας».
Oσο ο Νας μιλούσε, από το θεωρείο της Βουλής παρακολουθούσαν οι εκπρόσωποι εννέα οικογενειών που θρηνούν την απώλεια των παιδιών τους. Είχαν ήδη στείλει επιστολή στον πρωθυπουργό Κιρ Στάρμερ εκφράζοντας τη στήριξή τους στην τροπολογία του βουλευτή.
«Δεν δουλεύει»
Το Molly Rose Foundation, όμως, λέει ότι οι πρώτες ενδείξεις δείχνουν ότι το αυστραλιανό μοντέλο δεν δουλεύει. Ο οργανισμός έκανε τη μεγαλύτερη μέχρι στιγμής έρευνα σε 1.050 παιδιά ηλικίας 12-15 ετών στην Αυστραλία μεταξύ 12 και 31 Μαρτίου. Αν και η απαγόρευση έχει τεθεί σε ισχύ από τις 10 Δεκεμβρίου, φαίνεται ότι το 61% των παιδιών εξακολουθεί να έχει πρόσβαση σε πλατφόρμες όπως το TikTok, το Instagram ή το YouTube. Το 42% των παιδιών αναφέρει ότι η απαγόρευση δεν είχε κανέναν αντίκτυπο στη ζωή τους, το 32% αξιολογεί τις συνέπειες του μέτρου αρνητικά και μόνο το 22% αναφέρει ότι η απαγόρευση έφερε κάτι θετικό στην καθημερινότητά τους.
«Στο Ηνωμένο Βασίλειο είναι κυρίαρχη η αίσθηση, ιδιαίτερα ανάμεσα στους γονείς, ότι μια απαγόρευση θα αποτελούσε “χειρόφρενο” στην κρίση που εξαπλώνεται. Νομίζω ότι η δημοσκόπηση δείχνει ότι αυτή η ξαφνική λύση δεν πρόκειται να αποδώσει ως ένα γρήγορο, άμεσο μέτρο που θα προστατεύσει τα παιδιά», επισημαίνει η Eντουαρντς στην «Κ».
Oπως και η βρετανική κυβέρνηση, έτσι και το Molly Rose Foundation προτείνει σε όλους αυτοσυγκράτηση απέναντι σε ακαριαίες και ριζοσπαστικές λύσεις. «Eχουμε προειδοποιήσει ότι υπάρχει πραγματικός κίνδυνος δημιουργίας ψευδούς αίσθησης ασφάλειας για τα παιδιά και τις οικογένειές τους. Οι γονείς νομίζουν ότι αν η απαγόρευση τεθεί σε ισχύ, τότε τα παιδιά θα πάψουν να βρίσκονται σε αυτές τις πλατφόρμες. Στην πραγματικότητα, δεν είναι ένας διακόπτης που γυρίζει από τη μια μέρα στην άλλη», καταλήγει η Εντουαρντς.
Εκπαιδευτικά αντισώματα στον αλγόριθμο
Ενας καθοριστικός παράγοντας που καθιστά το θέμα σύνθετο είναι ο ενστικτώδης δισταγμός των ενηλίκων να μπουν σε ζητήματα που θεωρούν «βαθιάς τεχνολογίας», όπως VPN, αλγόριθμοι, σύστημα προτεινόμενου περιεχομένου. «Ο κόσμος ακούει διαρκώς τον όρο “αλγόριθμος”, αλλά παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστο το πώς ακριβώς τροφοδοτεί με επιβλαβές περιεχόμενο τα παιδιά. Βασίζουμε τη δουλειά μας στον λόγο ύπαρξης του ιδρύματος, στην εμπειρία της Μόλι και στο περιεχόμενο που προωθήθηκε στην ίδια στο Διαδίκτυο. Μέσα στους έξι μήνες πριν από τον θάνατό της εκτέθηκε σε πάνω από 2.000 ξεχωριστά posts μόνο στο Instagram», λέει στην «Κ» η Κέιτ Εντουαρντς. Το Molly Rose Foundation αποκωδικοποιεί αυτούς τους όρους σε σύντομους οδηγούς μίας σελίδας, ώστε οι γονείς να μπορούν να τους εξηγούν οι ίδιοι στα παιδιά τους. Παρέχει επίσης μαθήματα στους δασκάλους προκειμένου οι μαθητές, από τις πρώτες τάξεις του δημοτικού, να καταλαβαίνουν τι είναι το εξατομικευμένο σύστημα προτάσεων περιεχομένου. «Πώς φαίνεται το σύστημα όταν βρίσκομαι σε μια εφαρμογή; Πώς αρχίζω να βλέπω ότι αλλάζει με τον χρόνο και πώς αυτό με κάνει να νιώθω; Οι δάσκαλοι αποκτούν τη δυνατότητα να ξετυλίγουν το νήμα σε αυτά τα ερωτήματα μαζί με τους μαθητές τους», εξηγεί η Εντουαρντς. Ενα από τα βασικά ζητήματα που προωθεί το ίδρυμα είναι να ενισχυθεί η λεγόμενη «αλγοριθμική παιδεία» στα σχολεία, ώστε τα παιδιά να εκπαιδεύονται από πολύ μικρή ηλικία στο πώς λειτουργούν τα σόσιαλ μίντια.
Παρά την τραγική εμπειρία που υπήρξε το έναυσμα για το Molly Rose Foundation, η Εντουαρντς είναι αισιόδοξη. Πιστεύει ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια μεγάλη ευκαιρία να πάρουμε τις σωστές αποφάσεις: «Νομίζω ότι τώρα είναι η στιγμή που θα υπάρξει αλλαγή. Και αυτό οφείλεται στη μεγάλη πίεση από τους γονείς την οποία βλέπουμε παγκοσμίως. Σε κάθε χώρα υπάρχουν άνθρωποι που λένε “ώς εδώ”. Είναι μια απαίτηση που θα πιέσει τις κυβερνήσεις να προχωρήσουν επιτέλους σε ουσιαστικές ενέργειες. Ομως, ακόμη και όταν θα έχουμε στα χέρια μας μια εξαιρετική ρύθμιση, ο ρόλος των γονέων και των εκπαιδευτικών θα είναι καθοριστικός».
