Βρέθηκα στη Βουδαπέστη την Κυριακή. Ηταν σαν να βλέπω μπροστά μου την Ιστορία να ξαναγράφεται στον Δούναβη. Εκστασιασμένα πλήθη συγκεντρώθηκαν στην όχθη του ποταμού απέναντι από το φωταγωγημένο κτίριο του κοινοβουλίου, φωνάζοντας «Ρία-ρία Ουγγαρία!» και «Ουγγαρία – Ευρώπη!». Ολοι γνωρίζαμε ότι οι επιπτώσεις της δραματικής εκλογικής νίκης του κόμματος Tisza του Πέτερ Μάγιαρ ξεπερνούν κατά πολύ τη χώρα της κεντρικής Ευρώπης. Το αποτέλεσμα είναι καλό νέο για την Ουκρανία και την Ευρωπαϊκή Eνωση. Είναι επίσης κακό νέο για τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντιμίρ Πούτιν και τον πρόεδρο των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, τους δύο βασικούς υποστηρικτές του καθεστώτος Oρμπαν. Το κρίσιμο ερώτημα τώρα είναι αν η Ουγγαρία μπορεί να γίνει η πρώτη χώρα στον κόσμο που θα εξέλθει από τη βαθιά λαϊκιστική διάβρωση της δημοκρατίας –την «ορμπανοποίηση» που ο Τραμπ προσπαθεί να μιμηθεί στις ΗΠΑ– κι αν η Ευρώπη έχει την πολιτική βούληση και φαντασία να το καταστήσει εφικτό.
«Ρώσοι, φύγετε»
Hδη από το βράδυ της Παρασκευής, ανάμεσα στο πλήθος νέων που παρακολούθησε τη συναυλία για τη «συστημική αλλαγή» στην Πλατεία Ηρώων, ένιωσα την ανάγκη για μια νέα σελίδα. Στην ίδια πλατεία είχα δει το 1989 έναν φλογερό νεαρό φοιτητή, ονόματι Βίκτορ Oρμπαν, να ζητάει το τέλος του κουρασμένου κομμουνιστικού καθεστώτος και να ζητάει την αποχώρηση των Ρώσων. Την περασμένη εβδομάδα έβλεπα μια νέα γενιά Ούγγρων να ζητάει το τέλος ενός εξίσου κουρασμένου καθεστώτος με επικεφαλής τον ίδιο τον Oρμπαν και το κόμμα του, Fidesz. «Βρώμικο Fidesz!» φώναζαν και, ναι, «Ρώσοι, φύγετε!». Ολοι γνωρίζουν ότι ο σημερινός Oρμπαν είναι ο άνθρωπος του Πούτιν στις Βρυξέλλες.
Το βράδυ του περασμένου Σαββάτου, σε ένα μικρότερο πλήθος μεσήλικων ως επί το πλείστον ψηφοφόρων, που άκουγαν την τελευταία προεκλογική ομιλία του Oρμπαν μπροστά από το άγαλμα του Αγίου Στεφάνου, στην πλευρά της Βούδας, ένιωσα την κόπωση του καθεστώτος του. Παρά την επαγγελματική κινητοποίηση –ομοιόμορφες σημαίες, μικρές ομάδες με μεγάφωνα να συντονίζουν τα συνθήματα, προβολείς που φώτιζαν τον νυχτερινό ουρανό στα πρότυπα του Aλμπερτ Σπέερ– αυτή η συγκέντρωση είχε την… ενέργεια μιας απογευματινής συνάντησης συνταξιούχων για τσάι. Ο ίδιος ο Oρμπαν ήταν βραχνός, επιθετικός κι ευέξαπτος. Εφτασε στο σημείο μάλιστα να παραπονιέται για τους νέους. Σκέφτηκα πως τώρα αυτός είναι ο παλιός κομμουνιστής. Στο λεωφορείο επιστρέφοντας από τη Βούδα, η φοιτήτρια που με βοηθούσε στη διερμηνεία άκουσε μια γυναίκα πίσω μας να ρωτάει έναν σημαιοφόρο του Fidesz: «Πόσα σας πλήρωσαν από τις 15 Μαρτίου;». «Θα σου πω αργότερα», απάντησε ο άλλος.
Παρά τις ενθαρρυντικές δημοσκοπήσεις, την ημέρα των εκλογών δεν ήμασταν καθόλου βέβαιοι για την έκβαση. Καθώς περνούσε η Κυριακή και βλέπαμε να σημειώνεται ρεκόρ συμμετοχής, η αισιοδοξία μεγάλωνε. Μετά το κλείσιμο της κάλπης στις 7 το απόγευμα, τα αποτελέσματα από τις περιφέρειες έδειξαν σύντομα μια σαρωτική νίκη.
Αποχαιρετισμός στον Βόλντεμορτ
Το σκίρτημα της λαϊκής βούλησης νίκησε την εκστρατεία εκλογικής χειραγώγησης, ελέγχου των μέσων ενημέρωσης και εξαγοράς ψήφων, που κατέστησαν τον προεκλογικό αγώνα κάθε άλλο παρά ισότιμο. Λίγο μετά τις 9 μ.μ. εμφανίστηκε ένα εξαιρετικά σύντομο μήνυμα στη σελίδα του Μάγιαρ στο Facebook: ο Oρμπαν τον είχε μόλις καλέσει στο τηλέφωνο για να αναγνωρίσει την ήττα του. (Για να παραφράσουμε τον Σαίξπηρ: τίποτα δεν του άξιζε περισσότερο στην πολιτική του ζωή από τον τρόπο που την εγκατέλειψε.) Οι πανηγυρισμοί άρχισαν αμέσως. «Ο Βόλντεμορτ έφυγε!» αναφώνησε η Τζούλια, μια νεαρή ερευνήτρια που με συνόδευε.
Αργότερα το ίδιο βράδυ, ο Μάγιαρ εκφώνησε την ομιλία αποδοχής του στην όχθη του Δούναβη. Υποσχέθηκε να κάνει την Ουγγαρία μια χώρα όπου όλοι μπορούν να ζουν ελεύθερα, με βάση τις επιλογές τους. Δεσμεύτηκε ότι θα επαναφέρει τα θεσμικά αντίβαρα, θα αποκαταστήσει τις σχέσεις με τους γείτονες και θα αναδείξει την Ουγγαρία σε ισχυρό εταίρο στο ΝΑΤΟ και την Ε.Ε. «Ευρώπη! Ευρώπη! Ευρώπη!» φώναζε το πλήθος.
Επιστροφή στην Ευρώπη – Με εντυπωσίασε ιδιαίτερα ο αριθμός των νέων Ούγγρων που φώναζαν αυθόρμητα συνθήματα υπέρ της Ευρώπης. Κατά μία έννοια αυτό μοιάζει σχεδόν με μια δεύτερη «επιστροφή στην Ευρώπη» για την Ουγγαρία (ένα από τα συνθήματα του 1989).
Το πρωί της Δευτέρας έφερε πιο νηφάλιες αναλύσεις. Μπορούν να τα καταφέρουν; Προφανώς όσα συνέβησαν το 1989 ήταν πολύ σοβαρότερα, αλλά όλοι χρησιμοποιούν την ίδια ουγγρική λέξη για την αλλαγή συστήματος που ακούγαμε τότε. (Το rendszerváltás μπορεί να μεταφραστεί και ως αλλαγή καθεστώτος, αλλά για μένα έχει έντονα τη χροιά της εξωτερικής παρέμβασης.) Καθώς η σαρωτική νίκη έδωσε στο Tisza την κρίσιμη πλειοψηφία των δύο τρίτων στο κοινοβούλιο, είναι δυνατή η αλλαγή του συνταγματικού πλαισίου. Μπορούν έτσι να ξεπεραστούν πολλά από τα εμπόδια που δυσχεραίνουν μια μεταλαϊκιστική μετάβαση στην Πολωνία. Ο πρόεδρος και το συνταγματικό δικαστήριο μπορεί να αποτελέσουν πρόβλημα. Πολλά θα εξαρτηθούν από το πόσο ενωμένο θα παραμείνει το Fidesz και μέχρι πού είναι διατεθειμένος να φτάσει ο Oρμπαν, αντιστεκόμενος στην αλλαγή. Ωστόσο, υπάρχει σοβαρή πιθανότητα να μετασχηματιστεί το πολιτικό σύστημα.
Τα «παγωμένα» δισ.
Πιο δύσκολη είναι η οικονομία. Η ουγγρική οικονομία βρίσκεται σε κακή κατάσταση. Το Fidesz έχει ήδη ξοδέψει πάνω από τα τρία τέταρτα του φετινού προϋπολογισμού προσπαθώντας να προσελκύσει ψηφοφόρους. Κανείς δεν γνωρίζει τι περιλαμβάνουν οι συμφωνίες ενέργειας, επενδύσεων και δανεισμού με τη Ρωσία και την Κίνα. Ούτε οι γενναιόδωρες υποσχέσεις του Μάγιαρ να διατηρήσει τις κοινωνικές παροχές και τους ελέγχους τιμών βοηθούν ιδιαίτερα. Το Tisza στοχεύει να ανακτήσει μεγάλα ποσά που υπεξαιρέθηκαν από πρόσωπα που διατηρούν στενές σχέσεις με το καθεστώς Oρμπαν, αλλά αυτό δεν θα είναι εύκολο. Eτσι, η ταχεία –χωρίς γραφειοκρατικά προσκόμματα– πρόσβαση σε περίπου 17 δισ. ευρώ «παγωμένων» κονδυλίων της Ε.Ε., καθώς και σε νέους πόρους, θα είναι κρίσιμη.
Η Ε.Ε. και οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις πρέπει να κάνουν ό,τι μπορούν για να στηρίξουν αυτή την πρωτοφανή αλλαγή συστήματος. Oχι χωρίς όρους, φυσικά. Αλλά αντί για τους γραφειοκρατικούς όρους των Βρυξελλών, που το καθεστώς Oρμπαν εκμεταλλεύτηκε τόσο επιδέξια, θα πρέπει να είναι ουσιαστικοί πολιτικοί όροι, προσαρμοσμένοι στη μοναδική φύση και δυσκολία αυτής της μετάβασης. Εθνικοί ηγέτες, όπως ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς και ο Πολωνός πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ, πρέπει να συμμετάσχουν μαζί με τους θεσμικούς ηγέτες της Ε.Ε. σε αυτή τη συζήτηση υψηλού επιπέδου με τη νέα ουγγρική ηγεσία. Ζητήματα όπως η ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, η λογοδοσία και οι έλεγχοι στην υπερβολικά ισχυρή εκτελεστική εξουσία πρέπει να βρίσκονται ψηλά στην ατζέντα.
Με εντυπωσίασε ιδιαίτερα ο αριθμός των νέων Ούγγρων που φώναζαν αυθόρμητα συνθήματα υπέρ της Ευρώπης στους δρόμους της Βουδαπέστης. Κατά μία έννοια, αυτό μοιάζει σχεδόν με μια δεύτερη «επιστροφή στην Ευρώπη» για την Ουγγαρία (ένα από τα συνθήματα του 1989).
Η Ε.Ε. οφείλει επίσης ηθικά στον ουγγρικό λαό, καθώς οι Βρυξέλλες υπήρξαν μεταξύ των βασικών παραγόντων που επέτρεψαν την κατεδάφιση της φιλελεύθερης δημοκρατίας από τον Oρμπαν. Επέτρεψαν δισεκατομμύρια ευρώ ευρωπαϊκών κονδυλίων να χρησιμοποιηθούν άμεσα για αυτόν τον σκοπό, ενισχύοντας τη διαφθορά. Eνας από τους πρώτους Ευρωπαίους πολιτικούς που συνεχάρησαν τον Μάγιαρ ήταν ο Μάνφρεντ Βέμπερ, ο οποίος για χρόνια υπήρξε βασικός προστάτης του Fidesz στο Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα. Ο «αγαπητός Βίκτορ» γινόταν για υπερβολικά μεγάλο διάστημα ανεκτός από την ομάδα των εθνικών ηγετών στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, συμπεριλαμβανομένης και της πρώην καγκελαρίου της Γερμανίας Aνγκελα Μέρκελ. (Ο πρώην πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ είχε υποδεχθεί κάποτε τον Ούγγρο πρωθυπουργό με τον αστεϊσμό «γεια σου, δικτάτορα!».)
Ενα υπόδειγμα
Πάνω απ’ όλα, όμως, υπάρχει ένα ανεκτίμητο έπαθλο: να αποδειχθεί ότι υπάρχει διέξοδος από τον βαθύ λαϊκισμό. Η Ουγγαρία ήταν από τις πρώτες ευρωπαϊκές χώρες που απελευθερώθηκαν από τον κομμουνισμό το 1989. Hταν εξάλλου η πρώτη που βυθίστηκε σε ένα λαϊκισμό που διαβρώνει τη δημοκρατία από το 2010. Αν τώρα καταφέρει να γίνει και η πρώτη που θα βγει επιτυχώς από αυτόν, θα αποτελέσει σημαντικό προηγούμενο. Ακόμη και οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν τότε να αντλήσουν κάποια μαθήματα από την Ουγγαρία.
Ο κ. Τίμοθι Γκάρτον Ας είναι καθηγητής Ευρωπαϊκών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Το βιβλίο «The Magic Lantern» (Atlantic books, 2019) περιέχει τη μαρτυρία για την εμφάνιση του νεαρού τότε Oρμπαν στην Πλατεία Ηρώων το 1989.
