Οι Μαμάδες με Ρούμι σε αυτό το επεισόδιο με καλεσμένη την κ. Σοφία Βγενοπούλου, παιδοψυχίατρο, σκηνοθέτη και συντονίστρια θεατρικών εργαστηρίων για εφήβους και νέους ηθοποιούς, διασχίζουν τη γέφυρα που λέγεται προεφηβεία. Μια γέφυρα ανάμεσα στο παιδί που ξέραμε και στον έφηβο που αρχίζει σιγά σιγά να εμφανίζεται.
Πώς θα περάσουμε από το «παίρνω αποφάσεις για εσένα» στο «μαθαίνουμε να παίρνουμε μαζί αποφάσεις για εσένα»;
Μιλάμε για την ηλικία που δεν είναι πια ακριβώς παιδική, αλλά ούτε & εφηβική. Για τις αλλαγές που έρχονται αθόρυβα, για την ανάγκη των παιδιών να ανοίξουν χώρο, να δοκιμάσουν, να απομακρυνθούν λίγο, και για τη δική μας προσπάθεια να μείνουμε κοντά υποστηρικτικά και όχι ασφυκτικά.
Ακούστε εδώ το επεισόδιο:
Υπάρχει μια ηλικία που συχνά μας βρίσκει απροετοίμαστους. Δεν είναι ακόμη η εφηβεία, με τον τρόπο που την έχουμε στο μυαλό μας, αλλά δεν είναι και η παιδική ηλικία όπως την ξέραμε μέχρι χθες. Είναι εκείνη η ενδιάμεση περίοδος, περίπου από τα 9 έως τα 12 χρόνια, που το παιδί αρχίζει να αλλάζει: στο σώμα, στον τρόπο που σκέφτεται, στις σχέσεις του, στις αντιδράσεις του, στην ανάγκη του για αυτονομία. Είναι η περίοδος που χαρακτηρίζεται προεφηβεία.
Πρόκεται για μια φάση που μοιάζει μια γέφυρα. Από τη μία πλευρά βρίσκεται το παιδί που μέχρι πρόσφατα ερχόταν εύκολα στην αγκαλιά μας, μας έλεγε τα μυστικά του, δεχόταν πιο πρόθυμα τις αποφάσεις μας. Από την άλλη, αρχίζει σιγά σιγά να εμφανίζεται ο έφηβος: πιο ανεξάρτητος, πιο κλειστός κάποιες φορές, πιο ευαίσθητος στην κριτική, πιο συνδεδεμένος με τους φίλους, πιο αποφασισμένος να δοκιμάσει τα όριά του.
Και κάπου εκεί στεκόμαστε κι εμείς οι γονείς, προσπαθώντας να καταλάβουμε τι ακριβώς συμβαίνει. Γιατί το παιδί που μέχρι χθες μας ζητούσε να καθίσουμε δίπλα του, τώρα κλείνει την πόρτα του δωματίου; Γιατί θυμώνει τόσο εύκολα; Γιατί ένα απλό «πώς πήγε το σχολείο;» μπορεί να ακουστεί στα αυτιά του σαν ανάκριση; Γιατί ζητά περισσότερο χώρο, ενώ την ίδια στιγμή εξακολουθεί να μας χρειάζεται πολύ; Η απάντηση, όσο απλή κι αν ακούγεται, δεν είναι πάντα εύκολη να τη δεχτούμε: το παιδί μας μεγαλώνει.
Οχι όμως απότομα και όχι χωρίς να μη μας έχει ανάγκη. Στην προεφηβεία τα παιδιά αρχίζουν να εξερευνούν τον κόσμο έξω από την οικογένεια. Οι φίλοι, η ομάδα, το σχολείο, οι δραστηριότητες, η γνώμη των συνομηλίκων αποκτούν μεγαλύτερη σημασία. Ταυτόχρονα, αρχίζουν να σκέφτονται περισσότερο τον εαυτό τους: ποιοι είναι, τι τους αρέσει, σε τι πιστεύουν, πώς τους βλέπουν οι άλλοι.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η οικογένεια παύει να έχει αξία. Αντίθετα, η σταθερότητα, η προβλεψιμότητα, η ζεστή και αξιόπιστη παρουσία των γονιών παραμένουν απολύτως απαραίτητες. Απλώς αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο το παιδί χρειάζεται αυτή την παρουσία. Δεν θέλει πλέον να είμαστε συνεχώς ένα βήμα μπρος από αυτό. Μας χρειάζεται στο πλάι του.
Η απόσταση δεν σημαίνει απόρριψη
Είναι πολύ σημαντικό για τους γονείς να μη βιώσουν την ανάγκη του παιδιού για απόσταση ως απόρριψη. Το παιδί μπορεί να ζητά ιδιωτικότητα, να μη θέλει να απαντήσει αμέσως, να προτιμά να μιλήσει με έναν φίλο, να κλείνει την πόρτα του δωματίου του. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μας αγαπά ή ότι δεν μας χρειάζεται. Σημαίνει ότι δοκιμάζει έναν νέο τρόπο ύπαρξης. Μαθαίνει σιγά σιγά να έχει έναν δικό του εσωτερικό χώρο. Να σκέφτεται χωρίς να τα μοιράζεται όλα αμέσως. Να κάνει μικρές επιλογές. Να διαφωνεί. Να λέει «όχι». Να δει μέχρι πού φτάνουν τα όρια – τα δικά του και τα δικά μας.
Αν εμείς απαντήσουμε σε αυτή την απομάκρυνση με υπερβολική πίεση, ανάκριση ή θυμό, υπάρχει κίνδυνος το παιδί να κλειστεί ακόμη περισσότερο. Αν, από την άλλη, αποσυρθούμε πλήρως, μπορεί να νιώσει ότι εμείς το απορρίπτουμε. Η ισορροπία βρίσκεται κάπου στη μέση: σεβασμός στον χώρο του, αλλά όχι εγκατάλειψη. Διαθεσιμότητα, αλλά όχι εισβολή. Ισως η πιο σημαντική φράση αυτό το διάστημα δεν είναι «πες μου τι έχεις», αλλά «είμαι εδώ, όταν θέλεις να μου μιλήσεις».
Ακούστε το επεισόδιο με τίτλο Μεγαλώνοντας αγόρια.
Από το «αποφασίζω για εσένα» στο «αποφασίζουμε μαζί»
Η προεφηβεία είναι μια περίοδος κατά την οποία αρχίζει να αλλάζει και ο τρόπος λήψης αποφάσεων μέσα στην οικογένεια. Οταν τα παιδιά είναι μικρά, οι γονείς αποφασίζουν σχεδόν τα πάντα για εκείνα. Τι ώρα θα κοιμηθούν, τι θα φορέσουν, πού θα πάνε, τι επιτρέπεται και τι όχι. Καθώς μεγαλώνουν, αυτή η σχέση χρειάζεται να μετακινηθεί. Οχι απότομα, όχι χωρίς όρια, όχι με την έννοια ότι το παιδί αποφασίζει μόνο του για όλα. Αλλά σιγά σιγά περνάμε από το «παίρνω αποφάσεις για εσένα» στο «παίρνουμε μαζί αποφάσεις για εσένα», ώστε αργότερα το παιδί να μπορεί, με περισσότερη σιγουριά και ασφάλεια, να τις παίρνει μόνο του για τον εαυτό του.
Αυτό μπορεί να αφορά μικρά καθημερινά πράγματα: τι θα φορέσει, πώς θα οργανώσει τον χρόνο του, με ποιον τρόπο θα διαβάσει, ποια δραστηριότητα θέλει να συνεχίσει ή να σταματήσει. Μπορεί να αφορά και μεγαλύτερες συζητήσεις: τη χρήση οθονών, τις εξόδους, τα social media, τις φιλίες, τα όρια στην ιδιωτικότητα. Το ζητούμενο δεν είναι να πούμε σε όλα «ναι». Είναι να δείξουμε ότι ακούμε. Οτι μπορούμε να συζητήσουμε. Οτι κάποιοι κανόνες μπορεί να αναθεωρηθούν, κάποιοι άλλοι όχι. Οτι η ελευθερία χτίζεται παράλληλα με την εμπιστοσύνη και την ευθύνη.
Οι έντονες αντιδράσεις δεν σημαίνουν «κακή συμπεριφορά»
Στην προεφηβεία μπορεί να δούμε αλλαγές που μας ξαφνιάζουν: θυμό, απότομες αντιδράσεις, εναλλαγές διάθεσης, μεγαλύτερη ευαισθησία, παρορμητικότητα. Κάποιες φορές το παιδί μοιάζει να αντιδρά υπερβολικά σε κάτι απλό. Κάποιες άλλες, μπορεί να αποσύρεται, να μη θέλει να μιλήσει, να δυσκολεύεται να εξηγήσει τι νιώθει. Δεν χρειάζεται κάθε αντίδραση να τη μεταφράζουμε ως αγένεια, αχαριστία ή πρόθεση σύγκρουσης. Τα παιδιά αυτής της ηλικίας βρίσκονται σε μια έντονη αναπτυξιακή φάση. Το σώμα αλλάζει, η σκέψη ωριμάζει, οι σχέσεις με τους συνομηλίκους αποκτούν βάρος, η εικόνα του εαυτού γίνεται πιο σύνθετη. Αυτό δεν σημαίνει ότι αφήνουμε τα πάντα χωρίς όρια. Σημαίνει όμως ότι πριν αντιδράσουμε αξίζει να αναρωτηθούμε: τι μπορεί να προσπαθεί να μας πει αυτή η συμπεριφορά; Είναι κούραση; Αμηχανία; Φόβος; Ντροπή; Ανάγκη για έλεγχο; Ανάγκη για προσοχή; Ανάγκη για χώρο; Πολλές φορές, πίσω από ένα απότομο «άσε με» μπορεί να υπάρχει ένα παιδί που δεν ξέρει ακόμη πώς να πει «δεν ξέρω τι μου συμβαίνει».
Ωρα για… δύσκολες συζητήσεις
Σώμα, εικόνα, φιλίες, έλξη, social media, φόβοι, ντροπή, αποδοχή. Ολα αυτά μπορεί να αρχίσουν να απασχολούν τα παιδιά πριν ακόμη εμείς νιώσουμε έτοιμοι να τα συζητήσουμε. Η προεφηβεία είναι μια καλή στιγμή για να ανοίξουν αυτές οι κουβέντες με τρόπο ήρεμο, απλό και κατάλληλο για την ηλικία τους. Οχι απαραίτητα με μία μεγάλη, επίσημη «συζήτηση», που μπορεί να φέρει αμηχανία και στις δύο πλευρές. Συχνά βοηθάνε οι απλές συζητήσεις που ξεκινάνε από μια καθημερινή συνήθεια: μια σκηνή σε μια ταινία, ένα βιβλίο, μια σειρά, ένα περιστατικό στο σχολείο, ένα σχόλιο που ακούστηκε, ένα στιγμιότυπο στα social media.
Ακούστε το επεισόδιο με τίτλο Παράθυρο στην εφηβεία.
Το σημαντικό είναι να μη γινόμαστε αμέσως επικριτικοί ή διδακτικοί. Τα παιδιά αυτής της ηλικίας παρατηρούν πολύ καλά τον τρόπο με τον οποίο μιλάμε για τους άλλους. Αν μας ακούν να σχολιάζουμε σκληρά ένα άλλο παιδί, την εμφάνισή του, τη συμπεριφορά του, τα λάθη του, είναι πιθανό να σκεφτούν ότι με την ίδια αυστηρότητα θα κρίνουμε και εκείνα. Και τότε, αντί να έρθουν σε εμάς όταν κάτι τα απασχολεί, μπορεί να επιλέξουν τη σιωπή.
Η τέχνη ως τρίτος χώρος
Κάποιες φορές το παιδί δεν θέλει να ακούσει «άλλη μία συμβουλή». Κι εμείς, όσο καλή πρόθεση κι αν έχουμε, μπορεί να ακουγόμαστε στα αυτιά του σαν κήρυγμα. Εκεί μπορούν να βοηθήσουν οι ιστορίες. Ενα βιβλίο, μια ταινία, μια σειρά, μια παράσταση, ένα ποίημα, ένα τραγούδι μπορούν να ανοίξουν δρόμους εκεί όπου η απευθείας συζήτηση δυσκολεύεται.
Η τέχνη δημιουργεί έναν τρίτο χώρο: δεν μιλάμε ακριβώς για «εσένα» ή για «εμένα», αλλά για έναν ήρωα, μια σκηνή, μια επιλογή, ένα συναίσθημα. Μέσα από αυτόν τον χώρο μπορούν να ειπωθούν πράγματα που αλλιώς δεν θα είχαμε την ευχέρεια να συζητήσουμε. Η λογοτεχνία, το θέατρο, ο κινηματογράφος δεν δίνουν πάντα απαντήσεις. Μπορούν όμως να βάλουν λέξεις σε όσα ένα παιδί δυσκολεύεται ακόμη να ονομάσει. Να το βοηθήσουν να αναγνωρίσει κάτι από τον εαυτό του. Να επιτρέψουν και στους γονείς να δουν λίγο πιο καθαρά αυτό που συμβαίνει. Και, κυρίως, να ανοίξουν αβίαστα μια συζήτηση.
Πότε χρειάζεται να ζητήσουμε βοήθεια
Η προεφηβεία είναι μια περίοδος αλλαγών και πολλές από αυτές είναι φυσιολογικές. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πρέπει να αγνοούμε σημάδια που επιμένουν ή δυσκολεύουν σημαντικά την καθημερινότητα του παιδιού. Αν παρατηρούμε έντονες αλλαγές στη διάθεση που διαρκούν πολύ, απομόνωση για μεγάλα διαστήματα, δυσκολίες στον ύπνο ή στο φαγητό, συχνούς πονοκεφάλους ή πόνους στην κοιλιά χωρίς σαφή αιτία, έντονο άγχος, κρίσεις πανικού, δυσκολία συγκέντρωσης, άρνηση για το σχολείο ή απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που μέχρι πρότινος το παιδί απολάμβανε, είναι καλό να ζητήσουμε τη γνώμη ενός ειδικού. Οι γονείς γνωρίζουμε το παιδί μας καλύτερα από όλους. Αν κάτι μας ανησυχεί, δεν χρειάζεται να περιμένουμε να γίνει «πολύ σοβαρό» για να μιλήσουμε με παιδίατρο, ψυχολόγο ή άλλο επαγγελματία υγείας. Η έγκαιρη υποστήριξη μπορεί να κάνει μεγάλη διαφορά.
Πλάι και όχι μπροστά
Ισως το πιο δύσκολο στην προεφηβεία δεν είναι να καταλάβουμε ότι το παιδί αλλάζει. Είναι να δεχτούμε ότι χρειάζεται να μετακινηθούμε κι εμείς. Να κάνουμε λίγο χώρο. Να μη φύγουμε, αλλά και να μη στεκόμαστε συνεχώς μπροστά. Να είμαστε παρόντες, διαθέσιμοι, σταθεροί και όσο γίνεται ψύχραιμοι. Να αντέχουμε λίγο περισσότερο τη σιωπή, την αμηχανία, το «δεν ξέρω», το «άσε με». Να θυμόμαστε ότι πίσω από την ανάγκη για ανεξαρτησία υπάρχει ακόμη ένα παιδί που χρειάζεται ασφάλεια.
Η προεφηβεία δεν ζητά από εμάς να έχουμε πάντα όλες τις απαντήσεις. Μας ζητά, ίσως, να είμαστε αρκετά διαθέσιμοι για να ακούσουμε τις ερωτήσεις.
Καλοκαίρι με χώρο για έκφραση
Summer camps για εφήβους/ες
Και επειδή το καλοκαίρι μπορεί να σταθεί μια καλή αφορμή για εμπειρίες έξω από τις οθόνες, για δημιουργία, έκφραση και ουσιαστική επαφή με την τέχνη, αξίζει να αναζητήσουμε δράσεις που απευθύνονται σε μεγαλύτερα παιδιά και εφήβους/ες. Οχι ως έναν ακόμη τρόπο «να περάσει η ώρα», αλλά ως ευκαιρία να δοκιμάσουν κάτι καινούργιο, να συναντήσουν συνομηλίκους, να εκφραστούν και να ανακαλύψουν πλευρές του εαυτού τους.
Τεχνοδύτες – Μια βουτιά στον χώρο της Τέχνης
Διάρκεια προγράμματος: 22 Ιουνίου-10 Ιουλίου
Ενα ιδιαίτερο καλλιτεχνικό summer camp στον Δήμο Παλαιού Φαλήρου, με στόχο τη δημιουργική απασχόληση των εφήβων μέσα από την τέχνη.
Πληροφορίες εδώ.
Εργαστήρια Κόμικς Tomek*SPACE
Ενας μίνι κύκλος πέντε μαθημάτων, από 13 έως 17 Ιουλίου, για παιδιά 8–13 ετών, αφιερωμένος στον κόσμο των κόμικς.
Πληροφορίες εδώ.
Μορφές έκφρασης στον Βοτανικό Κήπο
Ενα εργαστήριο θεατρικής έκφρασης σε έναν χώρο που από μόνος του προσκαλεί τα παιδιά να κινηθούν, να παρατηρήσουν, να φανταστούν και να εκφραστούν.
Πληροφορίες εδώ.
Μικρό Εθνικό | Θερινό Εργαστήριο «Στα χνάρια της Επιδαύρου»
Ενα εργαστήριο θεατρικής πράξης και γνωριμίας με το αρχαίο δράμα, στο Κτήριο Τσίλλερ, με αφετηρία την Αλκηστη και τις Τρωάδες του Ευριπίδη, που θα παρουσιαστούν από το Εθνικό Θέατρο στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου. Το εργαστήριο απευθύνεται σε άτομα 17–25 ετών, χωρίς να απαιτείται προηγούμενη θεατρική εμπειρία.
Πληροφορίες εδώ.
Βιβλία που ανοίγουν ορίζοντες
Κάποιες φορές ένα βιβλίο μπορεί να πει κάτι που εμείς δυσκολευόμαστε να πούμε χωρίς να ακουστούμε διδακτικοί. Μπορεί να γίνει αφορμή για συζητήσεις γύρω από την ταυτότητα, το σώμα, τη διαφορετικότητα, τη φιλία, τον φόβο, την ενηλικίωση, τη σχέση με τους άλλους και με τον εαυτό μας. Με αυτή τη σκέψη, εδώ μερικές προτάσεις βιβλίων που μπορούν να σταθούν δίπλα σε παιδιά, εφήβους αλλά και γονείς, σε αυτή τη μεταβατική διαδρομή:
- Κάθε μέρα άλλος, David Levithan, εκδ. Πατάκης
- Κοίτα από το παράθυρο, Evald Flisar, εκδ. Βακχικόν
- Ο λύκος μέσα μου, Πέδρο Μάνιας, εκδ. Μεταίχμιο
- Εχω φωνή, Χαρά Μαραντίδου, εκδ. Καλειδοσκόπιο
- Εκατό: Ολα όσα μαθαίνουμε σε μια ζωή, Heike Faller, εκδ. Key Books
- Ευτυχισμένοι έφηβοι, Iben Dissing Sandahl, εκδ. Διόπτρα
