Νέα σελίδα, χωρίς τις στρεβλώσεις του παρελθόντος, επιδιώκει η κυβέρνηση να γυρίσει στον χώρο της έρευνας και της καινοτομίας. Το προσχέδιο για τη δημιουργία νέου υπουργείου Ανώτατης Εκπαίδευσης, Ερευνας και Καινοτομίας, όπως θα ονομάζεται, είναι έτοιμο και πρόκειται να παρουσιαστεί επισήμως στον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη από την αρμόδια επιτροπή την επόμενη Τρίτη. Εκτός από τη συνένωση των δύο χαρτοφυλακίων, κομβικές δομές για τη χάραξη στρατηγικής, τον συντονισμό και την κατανομή των κονδυλίων θα είναι ο Εθνικός Οργανισμός Ερευνας και ο Ελληνικός Οργανισμός Καινοτομίας Α.Ε. «Αγκάθι» θα είναι η συγκέντρωση των ερευνητικών κέντρων σε ένα –το νέο– υπουργείο, αντί του κατακερματισμού και της πολυδιάσπασης στα διάφορα υπουργεία, όπως συμβαίνει σήμερα.
Θα δημιουργηθούν δύο γενικές γραμματείες, ενώ βαρύνοντα ρόλο θα έχουν δύο δομές: ο Εθνικός Οργανισμός Ερευνας και ο Ελληνικός Οργανισμός Καινοτομίας Α.Ε.
Ειδικότερα, σήμερα τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά κέντρα, όπου παράγεται το μεγαλύτερο κομμάτι της έρευνας στην Ελλάδα, υπάγονται σε διαφορετικά υπουργεία: στο Παιδείας και στο Ανάπτυξης. Με απόφαση του πρωθυπουργού η έρευνα και η τριτοβάθμια εκπαίδευση θα αποτελέσουν ένα νέο υπουργικό χαρτοφυλάκιο, ενώ η πρωτοβάθμια και η δευτεροβάθμια εκπαίδευση θα υπάγονται στο υπουργείο Παιδείας.
Η επιτροπή που συστάθηκε τον περασμένο Οκτώβριο για τη σύνταξη του σχεδίου ολοκλήρωσε την πρότασή της, η οποία, σύμφωνα με ασφαλείς πληροφορίες της «Κ», βρίσκεται στην τελική, νομοτεχνική, επεξεργασία, πριν παρουσιαστεί στον πρωθυπουργό και δημοσιοποιηθεί προς διάλογο με τους εμπλεκόμενους φορείς. Στόχος της επιτροπής ήταν η διαμόρφωση ενός ενιαίου ερευνητικού χώρου, με σταθερή χρηματοδότηση μέσω του κρατικού προϋπολογισμού, μείωση της γραφειοκρατίας, καλό συντονισμό, αξιοκρατικά κριτήρια και μηχανισμούς ποιοτικής αξιολόγησης. Η επιτροπή έχει οκτώ μέλη από τον χώρο των πανεπιστημίων και των ερευνητικών κέντρων, τα οποία είναι τα εξής: ο Σπύρος Αρταβάνης-Τσάκωνας στη θέση του προέδρου (ομότιμος καθηγητής Κυτταρικής Βιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ), ο Γιώργος Νούνεσης (πρόεδρος του Εθνικού Συμβουλίου Ερευνας, Τεχνολογίας και Καινοτομίας, διευθυντής του «Δημόκριτου), ο Περικλής Μήτκας (πρόεδρος της Εθνικής Αρχής Ανώτατης Εκπαίδευσης), ο Αχιλλέας Γραβάνης (καθηγητής στην Ιατρική Σχολή του Παν. Κρήτης), η Χριστίνα Κουλούρη (πρύτανις του Παντείου Πανεπιστημίου, ιστορικός), ο Ανδρέας Μπουντουβής (τέως πρύτανης του ΕΜΠ, καθηγητής στη Σχολή Χημικών Μηχανικών), η Βασιλική Γεωργιάδου (καθηγήτρια στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου) και ο Ιωάννης Ταλιανίδης (διευθυντής Ερευνών, AXA Chair in Epigenetics).
Τα υπόλοιπα μέλη της επιτροπής είναι υπουργοί και υψηλόβαθμα στελέχη του κρατικού μηχανισμού όπως ο Ακης Σκέρτσος (υπουργός Επικρατείας), ο Νίκος Παπαϊωάννου (υφυπουργός Παιδείας, αρμόδιος για την ανώτατη εκπαίδευση), η Βιβή Χαραλαμπογιάννη (υφυπουργός Εσωτερικών), η Παυλίνα Καρασιώτου (γ.γ. Δημοσιονομικής Πολιτικής), η Βασιλική Παντελοπούλου (γ.γ. Κοινοτικών Πόρων), ο Στέλιος Κουτνατζής (γ.γ. του πρωθυπουργού), ο Γιάννης Μαστρογεωργίου (ειδικός γραμματέας Μακροπρόθεσμου Σχεδιασμού στην Προεδρία της Κυβέρνησης), ο Τάσος Γαϊτάνης (γ.γ. Ερευνας και Καινοτομίας) και ο Απόστολος Δημητρόπουλος (ειδικός σύμβουλος στην Προεδρία της Κυβέρνησης και πρώην γ.γ. Ανώτατης Εκπαίδευσης).
Διακριτοί ρόλοι
Σύμφωνα με πληροφορίες της «Κ», στο νέο υπουργείο θα δημιουργηθούν δύο γενικές γραμματείες, η πρώτη Ανώτατης Εκπαίδευσης και η δεύτερη Ερευνας και Καινοτομίας. Ωστόσο, βαρύνοντα ρόλο θα έχουν δύο δομές: ο Εθνικός Οργανισμός Ερευνας, ο οποίος θα αναλάβει τη διαχείριση του προϋπολογισμού και την προκήρυξη δράσεων, και ο Ελληνικός Οργανισμός Καινοτομίας Α.Ε. Μέτοχοί του θα είναι το Υπερταμείο σε ποσοστό 70% για την αναζήτηση πόρων και από τον ιδιωτικό τομέα και η κυβέρνηση σε ποσοστό 30%. Ο Εθνικός Οργανισμός Ερευνας θα αναφέρεται στην κυβέρνηση και στο αρμόδιο υπουργείο, ωστόσο οι ρόλοι τους θα είναι διακριτοί ώστε να μην υπάρχουν παρεμβάσεις. Παραμένει το Εθνικό Συμβούλιο Ερευνας, Τεχνολογίας και Καινοτομίας, με εισηγητικό ρόλο.
Οι επιφανείς πανεπιστημιακοί που μετέχουν στην επιτροπή θεωρούν ότι η συνένωση στο νέο υπουργείο έχει το πλεονέκτημα του καλύτερου συντονισμού του χαρτοφυλακίου, καθώς τώρα υπάρχουν διάσπαρτα ερευνητικά κέντρα, ενδεικτικά στο υπουργείο Ανάπτυξης (ο μεγαλύτερος αριθμός) αλλά και σε άλλα υπουργεία (π.χ. Υγείας, Αμυνας, Αγροτικής Ανάπτυξης).
Ωστόσο, τα διάφορα υπουργεία διαχειρίζονται ερευνητικά κονδύλια με κριτήριο τις δικές τους προτεραιότητες. Για παράδειγμα, το υπουργείο Υγείας έχει κονδύλια –και δη ευρωπαϊκά– που διαθέτει προς τα πανεπιστημιακά νοσοκομεία, ενώ φέρεται να έχει λεχθεί πως το υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης δεν μπορεί να αποκοπεί από την έρευνα σε ό,τι αφορά την τεχνητή νοημοσύνη. Τέτοιου είδους αντίθετες, «διασπαστικές» θεωρήσεις ως προς τη διαχείριση των κονδυλίων μπορεί να προκαλέσουν πολιτικούς τριγμούς, βάζοντας εμπόδια στο εγχείρημα.
Μάλιστα, πληροφορίες της «Κ» αναφέρουν ότι τα οκτώ μέλη της επιτροπής από τον χώρο των πανεπιστημίων θα επιδιώξουν να καταστεί σαφές ότι «η κατανομή των κονδυλίων θα γίνει από την ηγεσία του νέου υπουργείου. Είναι βέβαιον ότι θα δυσφορήσουν υπουργοί, καθώς θα χάσουν την εποπτεία των ερευνητικών κέντρων του χαρτοφυλακίου τους και τα κονδύλια που τα “ακολουθούν”», παρατήρησε στην «Κ» μέλος της επιτροπής. Παράλληλα εκτιμάται ότι στο πολιτικό πεδίο υπάρχουν διαφορετικές θέσεις ως προς τον χειρισμό των κονδυλίων έρευνας. Χαρακτηριστικός είναι ο διάλογος που υπήρξε μεταξύ μέλους της επιτροπής και υπουργού σε μία από τις συναντήσεις για το θέμα. Ο υπουργός φέρεται να υποστήριξε πως το μεγάλο βάρος πρέπει να δοθεί στην εφαρμοσμένη έρευνα, αφού «η βασική είναι, εν πολλοίς, πεταμένα λεφτά». «Ελπίζω πως αυτή η άποψή σας δεν βασίζεται στην εμπειρία από τις έρευνες που κάνατε εσείς στον ιδιωτικό τομέα», του απάντησε ο επιστήμονας.
Η ανάγκη για χάραξη εθνικής στρατηγικής και οι χαμένες ευκαιρίες
«Το νομοσχέδιο για το νέο υπουργείο σχετίζεται με το απόλυτο μέλλον της χώρας», αναφέρει στην «Κ» ο Αχιλλέας Γραβάνης, καθηγητής στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης, συνιδρυτής των spin-off εταιρειών βιοτεχνολογίας BioNature και ReNeuroCell Therapeutics και μέλος της επιτροπής για το νομοσχέδιο θεσμοθέτησης του υπουργείου Ανώτατης Εκπαίδευσης, Ερευνας και Καινοτομίας. Και αυτό διότι, σύμφωνα με τον ίδιο, «οι προκλήσεις που έχει μπροστά της η χώρα, σε ένα εξόχως ασταθές τοπικό και διεθνές γεωπολιτικό περιβάλλον, απαιτούν μια άλλη οικονομία, μια εντελώς άλλη παραγωγική βάση. Ο τουρισμός, η πρωτογενής παραγωγή δεν αρκούν, χρειαζόμαστε επιχειρηματική παρουσία με διεθνή προϊόντα υψηλής προστιθέμενης αξίας, όπως τα σύγχρονα φάρμακα, τα νέα υλικά, οι τεχνολογίες διαχείρισης και παραγωγής της ενέργειας, οι νέες υπολογιστικές μηχανές, οι τεχνολογίες αντιμετώπισης των συνεπειών της επιταχυνόμενης κλιματικής αλλαγής. Αυτή η νέα παραγωγική βάση, αυτή η νέα για τη χώρα μας οικονομία δεν μπορεί παρά να στηρίζεται στην καινοτομία που αποφέρει η επιστημονική έρευνα και μάλιστα η βασική, ανατρεπτική (disruptive) έρευνα».
Η επιτυχία του σχεδίου για το νέο υπουργείο απαιτεί χάραξη εθνικής στρατηγικής, χρηματοδότηση με βάση την προτεραιοποίηση των στόχων και αδιάβλητη αξιολόγηση στη διάθεση των κονδυλίων. Δηλαδή, ένα τελείως διαφορετικό τοπίο από την πολιτική αδιαφορία που υποδηλώνουν τα τεκταινόμενα στον τομέα της έρευνας στην Ελλάδα, ο οποίος το τελευταίο διάστημα στιγματίζεται από καταγγελίες και παραιτήσεις επιφανών επιστημόνων. Ενδεικτικά, στις αρχές του 2025 η πλειονότητα των μελών του Εθνικού Συμβουλίου Ερευνας, Τεχνολογίας και Καινοτομίας (ΕΣΕΤΕΚ) παραιτήθηκε, αντιδρώντας στην απουσία στρατηγικής εκ μέρους του υπουργείου Ανάπτυξης, και ευρύτερα της κυβέρνησης, στον κρίσιμο τομέα της έρευνας. «Βάζουμε σφραγίδες και νομιμοποιούμε δευτερεύοντα πράγματα. Εάν δεν φύγει το ΕΣΕΤΕΚ από την αρμοδιότητα του υπουργείου Ανάπτυξης και δεν λειτουργεί σαν ένα όργανο που να σχεδιάζει και να συμβουλεύει κατευθείαν τον πρωθυπουργό για την έρευνα, δεν κάνουμε τίποτα. Υπάρχει πολυδιάσπαση της έρευνας μεταξύ των υπουργείων, όπως και των κονδυλίων. Δεν υπάρχει χάραξη στρατηγικής στον τομέα της έρευνας. Προσπάθησα κοντά πέντε χρόνια. Ολοι μιλούν για startups και “καινοτομία”, αλλά δεν καταλαβαίνουν ότι η μητέρα των startups είναι η βασική έρευνα στις τεχνολογίες αιχμής», είχε αναφέρει στην «Κ» (1/2/2025) ο Σπύρος Αρταβάνης-Τσάκωνας, καθηγητής Κυτταρικής Βιολογίας στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ.
To φιλόδοξo εγχείρημα
Λίγους μήνες αργότερα, τον Ιούλιο του 2025, ξεσπούν οι πρώτες αντιδράσεις για το έργο του υπουργείου Παιδείας «Εμπιστοσύνη στα Αστέρια μας – Trust your Stars». Ειδικότερα, το έργο εντάχθηκε στο Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας το 2022 με χρηματοδότηση 80 εκατ. ευρώ. Η πρόσκλησή του δημοσιεύθηκε στις 15 Απριλίου 2024 αναφέροντας ότι «το έργο αποσκοπεί στην ενίσχυση της ερευνητικής δραστηριότητας των ελληνικών ΑΕΙ μέσω της χρηματοδότησης ερευνητικών έργων νέων ερευνητών και συμπράξεων ερευνητών διαφορετικών ΑΕΙ».
Κατατέθηκαν 1.241 προτάσεις, χωρίς να υπάρξει κάποια προσφυγή, και εγκρίθηκαν 145. Η ανακοίνωση των αποτελεσμάτων προκάλεσε σωρεία αντιδράσεων. Ενδεικτική είναι η επιστολή που υπέγραψαν προς τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη 875 επιστήμονες στα τέλη Αυγούστου 2025. Οι επιστήμονες μιλούσαν για αδιαφανείς διαδικασίες και αξιολόγηση ακόμη και μέσω της τεχνητής νοημοσύνης, στηλιτεύοντας την πολιτική διαχείριση των ζητημάτων για την έρευνα με πελατειακή λογική. «Μόλις 12 μέλη συγκρότησαν την τελική επιτροπή αξιολόγησης, καλούμενα να εξετάσουν 1.241 προτάσεις σε περιορισμένο χρονικό διάστημα. Η συγκρότηση της επιτροπής έγινε στις 5/5/2025 και η παράδοση του πρακτικού στις 18/7/2025», ανέφεραν.
Τελικά, όπως παρουσίασε η «Κ» (7/6/2026), στα τέλη Απριλίου του 2026 το έργο σταμάτησε με απόφαση του υπουργείου Οικονομικών και επίσημο λόγο την αναθεώρηση του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΕΣΑΑ). Σύμφωνα με πληροφορίες, επιχειρήθηκε το έργο να ενταχθεί στο ΕΣΠΑ, αλλά δεν βρέθηκαν τα απαραίτητα κονδύλια.
Ηταν μία ακόμη ευκαιρία, που έπληξε την εμπιστοσύνη προς την κυβέρνηση των ερευνητών και των πανεπιστημιακών.
