Σπίτια αφόρητα με θερμοκρασίες που αγγίζουν τους 38°C στο εσωτερικό τους, υπνοδωμάτια που δεν δροσίζονται επαρκώς ούτε τις νύχτες και κάτοικοι που περιορίζουν τη χρήση κλιματιστικού γιατί δεν μπορούν να αντεπεξέλθουν στις οικονομικές ανάγκες. Αυτή είναι η εικόνα της θερμικής ενεργειακής φτώχειας στη χώρα μας που σκιαγραφεί η έκθεση «Κατοικίες σε κλιματική κρίση», η οποία εκπονήθηκε από το ελληνικό γραφείο της Greenpeace με τη στήριξη του European Climate Foundation, και βασίζεται σε έρευνα πεδίου που πραγματοποιήθηκε από το Ινστιτούτο Παθητικού Κτιρίου.
Η «Κ» παρουσιάζει τα αποτελέσματα της έρευνας, η οποία εξέτασε τις συνθήκες διαβίωσης σε 29 κατοικίες διαφορετικών τυπολογιών σε έξι διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές (Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Λάρισα-Καλαμπάκα, Ηράκλειο-Χανιά, Κοζάνη και Πάτρα), καλύπτοντας όλες τις κλιματικές ζώνες της χώρας, την περίοδο Ιουλίου-Αυγούστου 2025.
Λαμβάνοντας δεδομένα μέσω μετρητών για σημαντικούς παράγοντες, όπως η θερμοκρασία, η υγρασία και η ποιότητα αέρα, από τα σπίτια που συμμετείχαν η έρευνα δείχνει τις διαστάσεις που λαμβάνει η θερινή ενεργειακή φτώχεια αλλά και τον τρόπο που πλήττει δυσανάλογα τον ευάλωτο πληθυσμό της Ελλάδας.
Σπίτια-καμίνια
Σύμφωνα με τις μετρήσεις, στην πλειονότητα των κατοικιών η εσωτερική θερμοκρασία υπερβαίνει κατά πολύ το ανώτατο όριο θερμικής άνεσης που έχει οριστεί στους 25°C, φτάνοντας σε κάποιες περιπτώσεις μέχρι και τους 34–38°C. Οι μεγαλύτερες αποκλίσεις από το όριο θερμικής άνεσης καταγράφηκαν σε αμόνωτα σπίτια και σπίτια που είχαν υποβληθεί σε ήπια ενεργειακή αναβάθμιση στην Αθήνα (8,2 °C), την Πάτρα (5,7 °C) και τη Θεσσαλονίκη (4,8 °C).
Μεγάλες αποκλίσεις παρατηρήθηκαν και από το όριο της συγκέντρωσης CO2, το οποίο σχετίζεται με την ποιότητα του αέρα στο εσωτερικό των κατοικιών. Με σημείο αναφοράς τα 1.000 ppm, στην Αθήνα καταγράφηκαν συγκεντρώσεις που έφτασαν τα 1.811 ppm, στη Θεσσαλονίκη τα 2.884 ppm ενώ στη Λάρισα-Καλαμπάκα τα 2.940 ppm. Τα αποτελέσματα αυτά είναι ανησυχητικά, καθώς διεθνώς θεωρείται ότι συγκεντρώσεις πάνω από 1.000 ppm σχετίζονται με υποβάθμιση της αντιλαμβανόμενης ποιότητας αέρα και πιθανές επιπτώσεις στην άνεση των χρηστών ενώ σε επίπεδα άνω των 2500 ppm ενδέχεται να υπάρξουν επιπτώσεις στις γνωστικές λειτουργίες.
Σωματικά και ψυχικά συμπτώματα
Οι συνθήκες αυτές φαίνεται να έχουν άμεσες επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής των κατοίκων. Αυτό διακρίνεται καθαρά στις απαντήσεις που έδωσαν πολίτες που διαβιούν σε αμόνωτες κατοικίες ή κατοικίες που έχουν υποβληθεί σε ήπια ενεργειακή αναβάθμιση. Ειδικά για την πρώτη κατηγορία, το 70% δηλώνει ότι η κατοικία του είναι «πολύ ζεστή» ή «υπερθερμαίνεται για μεγάλο χρονικό διάστημα», γεγονός που τους οδηγεί να κρατούν τα παντζούρια κλειστά για να περιορίσουν την είσοδο θερμότητας. Αντίστοιχο ποσοστό (περίπου 70%) αναφέρει ότι οι εσωτερικές συνθήκες προκαλούν θερμική δυσφορία. Ως αποτέλεσμα αυτών των συνθηκών, περίπου το 1/3 (28,6%) δηλώνει πως βιώνει κυρίως σωματικά συμπτώματα, όπως πονοκέφαλο και κόπωση, το 14,3% ψυχική επιβάρυνση, ενώ ένα 28,6% δηλώνει συνδυασμό σωματικής και ψυχικής δυσφορίας. Ερωτηθέντες για την ποιότητα ύπνου, σχεδόν το 70% των ερωτηθέντων τη βαθμολογεί κάτω από τη βάση.
Το 70% δηλώνει ότι η κατοικία του είναι «πολύ ζεστή» ή «υπερθερμαίνεται για μεγάλο χρονικό διάστημα», γεγονός που τους οδηγεί να κρατούν τα παντζούρια κλειστά για να περιορίσουν την είσοδο θερμότητας.
Η έρευνα αναφέρει πως στις κατοικίες που έχουν υποστεί ήπιου επιπέδου ενεργειακές αναβαθμίσεις, οι μετρήσεις δείχνουν ότι παρότι οι εσωτερικές θερμοκρασίες παραμένουν κοντά σε αυτές των αμόνωτων κατοικιών, οι αξιολογήσεις των κατοίκων είναι σαφώς θετικότερες. Οι περισσότεροι βαθμολογούν τη θερμική άνεση (85% μεταξύ 5-10) και την ποιότητα του ύπνου (85% μεταξύ 6-10) πάνω από τη βάση, με σκορ που κυμαίνονται από το 5 έως το 10.
Μόλις 1-2 ώρες κλιματιστικό
Η έρευνα συνεκτίμησε παράλληλα με τους υπόλοιπους παράγοντες και την κατανάλωση του ηλεκτρικού ρεύματος κάθε νοικοκυριού. Αξιοσημείωτο εύρημα, σύμφωνα με τους συγγραφείς της έκθεσης, είναι πως η χρήση ψύξης είναι συστηματικά χαμηλή και υπολογίζεται συχνά σε μία-δύο ώρες ημερησίως ακόμη και σε κατοικίες που υπερθερμαίνονται υπερβολικά. Πολλά νοικοκυριά, λόγω περιορισμένων οικονομικών δυνατοτήτων, δεν μπορούν να διαθέσουν μεγαλύτερο ποσοστό του εισοδήματός τους για ενεργειακές ανάγκες. Ακόμα ωστόσο και όταν παρατηρούνται αυξημένες καταναλώσεις ηλεκτρικής ενέργειας για ψύξη, οι εσωτερικές θερμοκρασίες παραμένουν μη αποδεκτές, υποδηλώνοντας μεταξύ άλλων τη χρήση παλαιών και ενεργοβόρων ηλεκτρικών συσκευών με χαμηλό βαθμό ενεργειακής απόδοσης. «Το εύρημα συνδέεται αφενός με την οικονομική αδυναμία των νοικοκυριών να καλύψουν το υψηλό κόστος λειτουργίας, αφετέρου με την περιορισμένη αποτελεσματικότητα των συστημάτων ψύξης σε κέλυφος χωρίς θερμομόνωση», αναφέρεται.
Ταξικό πρόσημο
«Πρέπει να μπορούν να προστατευτούν οι κάτοικοι μέσα στα σπίτια τους», ανέφερε η Μυρτώ Πισπίνη, υπεύθυνη προγραμμάτων του ελληνικού γραφείου της Greenpeace, λέγοντας πως ο στόχος της οργάνωσης κάνοντας την έρευνα αυτή είναι να αναδειχθεί η σημασία της θερινής ενεργειακής φτώχειας. «Είναι ένα θέμα που ήδη μας απασχολεί και θα μας απασχολήσει πολύ περισσότερο στο μέλλον, σύμφωνα με τις προβλέψεις που κάνουν οι επιστήμονες για τη θερμοκρασία. Οπότε θέλαμε να ξεκινήσει μια συζήτηση πάνω σε αυτό: να αναδειχθεί, να ενημερωθεί και ο κόσμος αλλά και οι πολιτικοί», σημείωσε.
Σύμφωνα με την ίδια, ένα από τα βασικά συμπεράσματα της έρευνας, τα οποία θα πρέπει να απασχολήσουν έπειτα και την πολιτεία ώστε να βρει λύσεις, είναι πως οι ευάλωτες ομάδες πλήττονται δυσανάλογα από τις επιπτώσεις της θερμικής ενεργειακής φτώχειας. Ο Κωνσταντίνος Καρτάλης, καθηγητής στο ΕΚΠΑ, επιβεβαιώνει πως αυτό είναι το εύρημα και άλλων ερευνών που έχει διεξαγάγει το πανεπιστήμιο: «Η κλιματική αλλαγή έχει σαφές ταξικό πρόσημο, γεγονός που καθιστά αναγκαία την εφαρμογή στοχευμένων πολιτικών για την προστασία όσων πλήττονται περισσότερο». Οπως αναλύει, τα νοικοκυριά με χαμηλό εισόδημα βρίσκονται σε καθεστώς αυξημένης έκθεσης, καθώς συχνά διαβιούν σε κτίρια με ελλιπή θερμομόνωση, σε πυκνοδομημένους ιστούς με ελάχιστο πράσινο. Επιπλέον, γειτνιάζουν με θερμικές εστίες, όπως βιομηχανικές ζώνες και μεγάλες οδικές αρτηρίες, και έρχονται αντιμέτωπα με την οικονομική αδυναμία τόσο για τη δομική ενεργειακή αναβάθμιση όσο και για τη δαπανηρή λειτουργία συστημάτων ψύξης.
Ριζική αναδιοργάνωση των προγραμμάτων ανακαίνισης
Κατά τον Στέφανο Παλλαντζά, πολιτικό μηχανικό και πρόεδρο του Ελληνικού Ινστιτούτου Παθητικού Κτιρίου, μία από τις απαντήσεις στο πρόβλημα βρίσκεται σε ολιστικά προγράμματα ενεργειακής αναβάθμισης του κτιριακού αποθέματος καθώς από την έρευνα αποδείχθηκε πως και σπίτια που είχαν εφαρμόσει το Εξοικονομώ ήταν επίσης ευάλωτα στις υψηλές θερμοκρασίες ή έπρεπε να ξοδεύουν μεγάλα ποσά για την ψύξη. Αντιθέτως, για όσους ζούσαν στα παθητικά κτίρια, κτίρια δηλαδή που λειτουργούν ως «θερμός» λόγω κατασκευής και υλικών και δεν έχουν απώλειες, οι συνθήκες είναι πολύ καλύτερες.
Σύμφωνα με το Εθνικό σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα, κάθε χρόνο πρέπει να ανακαινίζονται 130.000 κατοικίες, όταν εμείς στην πραγματικότητα την τελευταία δεκαετία κάνουμε περίπου 30 ανά έτος και δεν ξέρουμε και πόσο καλά θα τις κάνουμε.
Οπως σχολίασε πρέπει ως χώρα να στοχεύσουμε στη ριζική αναδιοργάνωση των προγραμμάτων ανακαίνισης αλλά και στην επιτάχυνση της εφαρμογής τους. «Σύμφωνα με το Εθνικό σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα, κάθε χρόνο πρέπει να ανακαινίζονται 130.000 κατοικίες, όταν εμείς στην πραγματικότητα την τελευταία δεκαετία κάνουμε περίπου 30 κάθε χρόνο και δεν ξέρουμε και πόσο καλά θα τις κάνουμε. Δεν υπάρχει περίπτωση να πιάσουμε τέτοιους ρυθμούς μέσω των προγραμμάτων Εξοικονομώ», σχολίασε. Κατά τον ίδιο, στα προγράμματα αυτά πρέπει να υπάρξουν και διαφοροποιήσεις ανάλογα με τους δικαιούχους: να δίνεται επιδότηση 100% στα ευάλωτα στρώματα, χαμηλότοκα ή άτοκα δάνεια στα μεσαία στρώματα και φοροαπαλλαγές στα υψηλά οικονομικά στρώματα.
Παρεμβάσεις στις πόλεις
«Η λύση δεν μπορεί να είναι περισσότερος κλιματισμός», τόνισε από πλευράς του ο Βλάσης Οικονόμου, διευθυντής στο Ινστιτούτο για την Ευρωπαϊκή Ενεργειακή και Κλιματική Πολιτική, με βάση την Ολλανδία. Κατά τον ίδιο στα προγράμματα πρέπει να ενταχθούν παρεμβάσεις που στοχεύουν στην ψύξη, όπως υψηλής αξίες θερμομονώσεων και ψυχρομονώσεων, εξωτερικές σκιάσεις, ανακλαστικές στέγες, φυσικοί αερισμοί, παθητική ψύξη και πράσινες στέγες. Πρέπει επίσης να εξετάσουμε ξανά τα υλικά που χρησιμοποιούμε, καθώς, όπως τόνισε, δεν αντέχουν όλα στις υψηλές θερμοκρασίες που πλέον βιώνουμε και θα βιώνουμε. «Υπάρχουν συγκεκριμένοι δείκτες που αξιολογούμε την ανθεκτικότητα των κτιρίων στους καύσωνες. Πολλά υλικά δεν αντέχουν πια. Αυτό θέλει ειδική μελέτη πίσω από κάθε νέο πρόγραμμα, αντίστοιχο του Εξοικονομώ».
Ακολουθώντας το ευρωπαϊκό πρόγραμμα, ο κ. Οικονόμου ανέφερε πως οι πολιτικές της χώρας θα πρέπει επίσης να στραφούν και στις λύσεις που βασίζονται στη φύση. «Δενδροφυτεύσεις, πάρκα. Αυτά δεν είναι πια ρομαντικά. Πρέπει να μπουν σε εθνικό σχεδιασμό. Πολύ σημαντικό να γίνουν πράσινες διαδρομές μέσα στις πόλεις, πράσινοι τοίχοι, πράσινες στέγες. Αυτά πρέπει να μπουν ως στόχοι για κάθε δήμο ώστε να πάρουν τη χρηματοδότηση που χρειάζεται από τα διάφορα ταμεία», τόνισε αναφέροντας ως καλή πρακτική ότι το Παρίσι έχει θέσει συγκεκριμένο στόχο δενδροφύτευσης.
Σύμφωνα με τον κ. Οικονόμου την τρέχουσα χρονική συγκυρία ανοίγουν συγκεκριμένα προγράμματα και κεφάλαια της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την ενεργειακή απόδοση, ενώ παράλληλα η χώρα μας θα μπορούσε να καταφύγει και στον συνδυασμό δημόσιας και ιδιωτικής χρηματοδότησης.
Ενας τρίτος πυλώνας είναι ο πολεοδομικός σχεδιασμός. «Δεν μπορεί να φτιάχνουμε πεζοδρομημένες διαδρομές χωρίς δέντρα ή δημόσιες πλατείες που να έχουν την ανάγκη δροσιάς. Είναι δημόσιοι χώροι που πρέπει να υπάγονται σε συγκεκριμένες πολιτικές. Ακόμα και το πού θα βάλουμε βρύσες πόσιμου νερού ή εάν θα έχουμε κέντρα ψύξης. Το κομμάτι της ανθεκτικότητας μπήκε τα τελευταία πέντε με επτά χρόνια σε πολύ σοβαρό πολιτικό ντιμπέιτ στην Κομισιόν».
Ερωτηθείς σχετικά με τη χρηματοδότηση όλων των παραπάνω, ο κ. Οικονόμου απάντησε πως ανοίγουν τώρα συγκεκριμένα προγράμματα και κεφάλαια της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την ενεργειακή απόδοση αλλά παράλληλα η χώρα μας θα μπορούσε να καταφύγει και στον συνδυασμό δημόσιας και ιδιωτικής χρηματοδότησης. «Οι πάροχοι ενέργειας βρίσκονται κάτω από ένα καθεστώς νομοθεσίας που λέγεται Καθεστώτα Επιβολής Υποχρέωσης Ενεργειακής Απόδοσης και στο οποίο οι ίδιοι πρέπει να πετύχουν στόχους ενεργειακής εξοικονόμησης στους τελικούς καταναλωτές. Ενας τρόπος είναι να συγχρηματοδοτήσουν και τα κομμάτια αυτών των παρεμβάσεων».
