Στον Αη Στράτη, ένα από τα πιο απομονωμένα κατοικημένα νησιά του Αιγαίου, το παρελθόν εξηγεί ακόμα πολλά από το παρόν. Η εξορία, ο σεισμός του 1968, η δύσκολη πρόσβαση, η εξάρτηση από τη Λήμνο, αλλά και η αγωνία για τον πληθυσμό δεν είναι απλώς κεφάλαια της ιστορίας του. Είναι η καθημερινότητα ενός τόπου μικρού και φιλόξενου, που προσπαθεί να μείνει ζωντανός χωρίς να χάσει τον χαρακτήρα του. Πέντε άνθρωποι του νησιού μιλούν για όσα τους κράτησαν, τους έφεραν πίσω ή τους έκαναν να πουν ότι εδώ μπορούν να ζήσουν.
«Οι φίλοι μου στην Αθήνα δεν ήξεραν καν πού βρίσκεται»
Ο ξενώνας της Τζούλιας στεγάζεται σε ένα αρχοντικό απέναντι από το Μουσείο Δημοκρατίας. Την πρώτη φορά που πάτησε στον Αη Στράτη ήταν το 1981. «Οι φίλοι μου στην Αθήνα δεν ήξεραν καν πού βρίσκεται», θυμάται. Τρία χρόνια αργότερα ανέλαβε τον παλαιότερο ξενώνα του νησιού, ο οποίος λειτουργεί αδιάλειπτα από το 1976. Εκείνα τα χρόνια ο τουρισμός ήταν υποτυπώδης. Οι περισσότεροι φιλοξενούμενοι έφταναν στο νησί για επαγγελματικούς λόγους, ενώ ο ίδιος ο Αη Στράτης είχε ακόμη αρκετούς νέους κατοίκους. Στην αρχή πηγαινοερχόταν στην Αθήνα. Το 1999 πήρε τη μεγάλη απόφαση να εγκατασταθεί μόνιμα, μαζί με τα δύο παιδιά της, που τότε πήγαιναν δημοτικό και λύκειο. Η ίδια δεν το μετάνιωσε, παραδέχεται όμως πως έχει δεύτερες σκέψεις για όσα ενδεχομένως στέρησε από εκείνα.
Η έλλειψη υποδομών είναι αυτή που, κατά κάποιον τρόπο, προστατεύει το νησί.
Σήμερα βλέπει το ενδιαφέρον των επισκεπτών να αυξάνεται, χωρίς όμως να ανησυχεί ότι το νησί θα χάσει τον χαρακτήρα του. «Η έλλειψη υποδομών είναι αυτή που, κατά κάποιον τρόπο, το προστατεύει». Για την ίδια, το σημαντικότερο είναι να μη χαθεί η συλλογική μνήμη. «Σκοπός μας, ως Αγιοστρατίτες, είναι να μη ξεφύγουμε από την ιστορία μας. Οι μνήμες είναι απαραίτητες για να κρατάμε την ταυτότητά μας». Ο Αη Στράτης, λέει, είναι «ένας πονεμένος βράχος, αλλά πολύ φιλόξενος. Το απέδειξε άλλωστε στα χρόνια της εξορίας», σχολιάζει, καθώς από τη δεκαετία του 1930, και κυρίως στα μετεμφυλιακά χρόνια, το μικρό νησί του Βόρειου Αιγαίου έγινε τόπος εκτοπισμού για χιλιάδες πολιτικούς εξόριστους. Επειτα από σχεδόν τρεις δεκαετίες μόνιμης ζωής στο νησί, η Τζούλια δηλώνει πως αισθάνεται πλέον Αγιοστρατίτισσα. «Μπορεί να περάσουν χρόνια χωρίς να φύγω ούτε μία φορά από το νησί. Δεν μου λείπει απολύτως τίποτα, εδώ έχω τα πάντα».
«Στον σεισμό του ’68 ήταν η μοναδική φορά που σκέφτηκα να φύγω»
Μπροστά από το σπίτι του Γιώργου Πούλια υπάρχει ένα μικρό μποστάνι, κυρίως με ντοματιές, που το περιποιείται καθημερινά. Γεννημένος το 1930, θυμάται το νησί προτού αλλάξει οριστικά μορφή: έναν τόπο με περίπου χίλιους κατοίκους και έναν παλιό οικισμό χτισμένο στην πλαγιά πάνω από το λιμάνι, με πέτρινα σπίτια, μαγαζιά, καφενεία, καθημερινή ζωή. Ο σεισμός του 1968 τα ανέτρεψε όλα. Μέσα σε λίγα λεπτά, ο παλιός οικισμός καταστράφηκε σχεδόν ολοσχερώς – και ό,τι είχε απομείνει όρθιο, σε μεγάλο βαθμό, κατεδαφίστηκε τα επόμενα χρόνια, όταν αποφασίστηκε η δημιουργία νέου οικισμού σε άλλο σημείο του νησιού. Ο ίδιος διατηρούσε τότε γενικό εμπόριο και καφενείο. «Καταστράφηκα ολοσχερώς. Εμεινα μόνο με τα ρούχα που φορούσα», θυμάται σήμερα.
Ηταν η στιγμή που σκέφτηκε, σοβαρά, να φύγει. Πήγε στην Αθήνα, στην Πατησίων, και αγόρασε μαγαζί. Ετοιμαζόταν να εγκαταλείψει το νησί, όταν στήθηκε το εργοτάξιο για τον νέο οικισμό. Του πρότειναν να μείνει ως επιστάτης, με αμοιβή 130 δραχμές την ημέρα. «Καλά λεφτά», σχολιάζει. «Αλλά το βασικότερο ήταν πως με αυτόν τον τρόπο κατάφερα να μείνω». Από τότε είδε τον πληθυσμό να μειώνεται και την αλιεία να φτωχαίνει. «Οι περισσότεροι μετανάστευσαν, πήγαν μέχρι και στην Αυστραλία. Εγώ όμως δεν ήθελα ποτέ να φύγω από το νησάκι μου». Και το μποστάνι μπροστά στο σπίτι του μοιάζει με μικρή, καθημερινή απόδειξη αυτής της απόφασης.
«Είναι μόλις 9 τετραγωνικά, τι θα το κάνεις;»
Η Ελλη περνούσε ως παιδί όλα της τα καλοκαίρια στον Αη Στράτη, το νησί του πατέρα της. Εκείνος είχε φύγει μετά τον σεισμό του 1968, σε ηλικία μόλις έξι ετών, όμως πάντα ήθελε να επιστρέψει. Το έκανε τελικά πριν από επτά χρόνια, όταν εγκαταστάθηκε μόνιμα στο νησί. Η ίδια είχε έρθει πρώτη φορά επτά μηνών, πριν ακόμη κατασκευαστεί το λιμάνι, ενώ θυμάται τον Αη Στράτη ως τον σταθερό τόπο των καλοκαιριών της. Οταν απέκτησε τη δική της κόρη, άρχισε να σκέφτεται διαφορετικά το νησί. Ενα τόσο μικρό, ελεγχόμενο και ασφαλές περιβάλλον έμοιαζε ιδανικό για να μεγαλώσει ένα παιδί.
Μετά το διαζύγιό της, το 2021, βρέθηκε μπροστά σε ένα πρακτικό ερώτημα: τι θα κάνει η κόρη της τα καλοκαίρια; «Θα την έστελνα 15 μέρες στο νησί, και το υπόλοιπο διάστημα στην Αθήνα πώς θα την πρόσεχα;». Αποφάσισε τον Απρίλιο του 2022 να ανοίξει ένα μικροσκοπικό μαγαζί στην κεντρική πλατεία, ώστε να περνάνε οι δυο τους δυο ολόκληρους μήνες στο νησί. «Είναι μόλις εννέα τετραγωνικά, τι θα το κάνεις;», τη ρωτούσαν. «Δεν ξέρω, θα το ανοίξω και βλέπουμε», απαντούσε. Είχε ήδη στην Αθήνα μαγαζί με κεραμικά και λίγες επιλογές για φαγητό, οπότε αρχικά σκέφτηκε να στήσει κάτι αντίστοιχο και στον Αη Στράτη.
Κάπως έτσι γεννήθηκε το «Συκαλάκι»: ένας λιλιπούτειος χώρος με σπιτικές πίτες, αλμυρές τάρτες και παραδοσιακά γλυκά, όλα με ντόπια υλικά. Το μικρό μαγαζί, που ξεκίνησε σχεδόν δοκιμαστικά, άρχισε να αποκτά τον δικό του κόσμο: οι πελάτες επέστρεφαν, ζητούσαν περισσότερα, το στήριζαν, κι έτσι το «Συκαλάκι» μεγάλωσε λίγο πέρα από τα αρχικά του εννέα τετραγωνικά και απέκτησε δικό του εργαστήριο. Πλέον η Ελλη σκοπεύει να ζει στο νησί από τον Μάρτιο έως τον Οκτώβριο. «Η προοπτική μου είναι κάποια στιγμή να ζήσω εδώ μόνιμα», λέει.
«Η σεζόν στο νησί διαρκεί 30 ημέρες»
Ο Χρήστος γεννήθηκε στον Αη Στράτη το 1990, σε μια οικογένεια με τέσσερα αδέλφια και πατέρα ψαρά, μια δουλειά που συνεχίζει σήμερα ο αδελφός του. Τον συναντήσαμε σε ένα από τα δύο μίνι μάρκετ του νησιού, το οποίο διαχειρίζεται ο ίδιος. Εκεί, ανάμεσα σε καφάσια, ψυγεία και ράφια με είδη πρώτης ανάγκης, αποτυπώνεται σε μικρογραφία όλη η καθημερινή εξάρτηση του Αη Στράτη από τη Λήμνο. Το 90% των προϊόντων μαναβικής, λέει, έρχεται από εκεί. Το υπόλοιπο 10% είναι ό,τι περισσεύει από τα μποστάνια των μόνιμων κατοίκων – μικρές ποσότητες που ο ίδιος αγοράζει περισσότερο ως εξυπηρέτηση. Η πρόσβαση, άλλωστε, υπήρξε για δεκαετίες ένα από τα μεγάλα ζητήματα του νησιού: έως το 1991, όταν κατασκευάστηκε η προβλήτα, τα πλοία δεν μπορούσαν να προσεγγίσουν και άνθρωποι και εμπορεύματα έβγαιναν στη στεριά με βάρκες.
Το μόνο πρόβλημα είναι ότι το καλοκαίρι δεν μπορώ να απολαύσω τον παράδεισο.
Σήμερα, τα τρόφιμα και τα είδη πρώτης ανάγκης φτάνουν κυρίως με το «Αιολίς», το τοπικό καράβι που συνδέει τον Αη Στράτη με τη Λήμνο. Η διαδρομή κρατά περίπου δυόμισι ώρες. «Οταν ξεκίνησε, ήταν δώρο Θεού, έλυσε απίστευτα πολλά προβλήματα που αντιμετωπίζουμε λόγω απομόνωσης», λέει ο Χρήστος. «Και ακόμα συνεχίζει να διευκολύνει την καθημερινότητά μας. Υπάρχει όμως και ένα αίσθημα αβεβαιότητας. Αν δεν μπορέσει να ταξιδέψει λόγω καιρού; Ή αν του συμβεί κάτι; Την προηγούμενη εβδομάδα, για παράδειγμα, χρειάστηκε να μείνει δεμένο για μέρες εξαιτίας τεχνικού προβλήματος». Παρ’ όλα αυτά, ο ίδιος θεωρεί τον Αη Στράτη «τυχερό και ευλογημένο μέρος. Σε άλλα νησιά η ακτοπλοϊκή σύνδεση είναι σε χειρότερη κατάσταση». Οσο για τη σεζόν, ο Χρήστος σχολιάζει ότι κρατά ουσιαστικά τριάντα μέρες και ποτέ δεν είναι απολύτως προβλέψιμο πόσοι επισκέπτες θα φτάσουν. Αυτό κάνει δύσκολη και την εύρεση προσωπικού. Οσοι δεν γνωρίζουν το νησί, λέει ο Χρήστος, συχνά έχουν απαιτήσεις Μυκόνου, χωρίς να αντιλαμβάνονται ότι εδώ τα μεγέθη, οι ρυθμοί και η διάρκεια της δουλειάς είναι εντελώς διαφορετικά. «Αλλά και χωρίς βοήθεια τα καταφέρνουμε. Το μόνο πρόβλημα», λέει, «είναι ότι το καλοκαίρι δεν μπορώ να απολαύσω τον παράδεισο».
«Για εμένα η Ελλάδα είναι ο Αη Στράτης»
Ο Παύλος ήρθε στον Αη Στράτη από το Χάσκοβο της Βουλγαρίας. Η μητέρα και η αδελφή του είχαν φτάσει στο νησί το 2003 για να δουλέψουν και όταν εκείνος τις επισκέφθηκε αμέσως σκέφτηκε ότι αυτός ήταν ένας τόπος όπου θα μπορούσε να ζήσει. Εμεινε. «Για εμένα η Ελλάδα είναι ο Αη Στράτης», λέει. Δεν του έχει περάσει ποτέ από το μυαλό να ζήσει κάπου αλλού. Για χρόνια δούλεψε σε οικοδομές και ανακαινίσεις. Τα τελευταία χρόνια κάνει μερεμέτια, φροντίζει και καθαρίζει σπίτια ανθρώπων που δεν μένουν μόνιμα στο νησί.
Οταν πρωτοήρθε, θυμάται πως ακόμη και τον χειμώνα το καφενείο είχε ζωή. «Ηταν τα γεροντάκια που έπαιζαν χαρτιά και τάβλι κάθε απόγευμα», λέει. Πλέον, χρόνο με τον χρόνο, μειώνονται και αυτοί. Τότε υπήρχε και περισσότερη δουλειά, το νησί είχε δύο συνεργεία, υπήρχαν οικοδομές, ανακαινίσεις, κίνηση. Σήμερα, η εικόνα είναι διαφορετική. «Γενικώς, πλέον, το νησί ερημώνει», λέει. Το τελευταίο καινούργιο σπίτι, θυμάται, χτίστηκε πριν από επτά ή οκτώ χρόνια.
