Λίγο μετά τις έξι το απόγευμα το Ζάππειο μοιάζει να ανήκει αποκλειστικά στους επισκέπτες του. Κάτω από τις νεραντζιές, μια ομάδα κάνει γιόγκα. Λίγο πιο πέρα, δρομείς διασχίζουν τα μονοπάτια που οδηγούν προς το Καλλιμάρμαρο. Μια μητέρα προσπαθεί να προλάβει τον μικρό της γιο που τρέχει προς το συντριβάνι. Αλλοι βγάζουν βόλτα τα σκυλιά τους, ενώ ηλικιωμένοι έχουν ήδη πιάσει θέση στα σκιερά παγκάκια με μια εφημερίδα ανά χείρας. Στην απέναντι πλευρά, μια ομάδα τουριστών ακολουθεί τον ξεναγό της, ο οποίος σταματά μπροστά στο περιστύλιο για να εξηγήσει γιατί το επιβλητικό νεοκλασικό κτίριο αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Δύσκολα θα φανταζόταν κανείς ότι αυτός ο ήρεμος καθημερινός ρυθμός έχει βρεθεί τους τελευταίους μήνες στο επίκεντρο μιας αντιπαράθεσης. Αφορμή στάθηκε η κατασκευή προσωρινής θεατρικής εξέδρας μπροστά από το Ζάππειο, μια υπόθεση που προκάλεσε αντιδράσεις αρχαιολόγων, επιστημόνων, πολιτών και ανθρώπων του πολιτισμού.
Ανάσα στο κέντρο της πόλης
Η μεγάλη αμφιθεατρική κατασκευή απομακρύνθηκε το ερώτημα όμως παρέμεινε: «πού σταματά η πολιτιστική αξιοποίηση και πού αρχίζει η επιβάρυνση του δημόσιου χώρου;».
Η Δήμητρα Κωνσταντακοπούλου, ξεναγός που περνά σχεδόν καθημερινά από το Ζάππειο με επισκέπτες από όλο τον κόσμο, περιγράφει στην «Κ» τον ενθουσιασμό των τουριστών όταν επισκέπτονται το πάρκο, αλλά και την απογοήτευσή τους όταν ο χώρος κλείνει για κάποια εκδήλωση. «Οι τουρίστες ζητούν πολλές φορές να μείνουμε περισσότερο εδώ παρά να συνεχίσουμε την ξενάγηση. Θέλουν να καθίσουν, να περπατήσουν, να απολαύσουν τη φύση. Είναι από τα λίγα σημεία στο κέντρο της Αθήνας που μπορούν να συνδυάσουν ιστορία, φύση και ηρεμία. Οταν ο χώρος είναι κλειστός λόγω κάποιας εκδήλωσης, απογοητεύονται. Ακόμη κι εκείνοι που βρίσκονται στην Αθήνα για λίγες μόνο ώρες νιώθουν ότι χάνουν ένα κομμάτι της πόλης».
Η ίδια παρακολουθεί από κοντά την αλλαγή που έχει γνωρίσει το Ζάππειο τα τελευταία χρόνια. Από χώρος περιπάτου και στάσης μετατρέπεται όλο και συχνότερα σε τόπο συνεδρίων, εταιρικών εκδηλώσεων, εκθέσεων και μεγάλων διοργανώσεων. Δεν αμφισβητεί ότι αυτές έχουν θέση στο ιστορικό κτίριο. Αναρωτιέται όμως πού βρίσκεται η ισορροπία. «Είναι πολύ ωραίο που φιλοξενεί δράσεις. Αλλά είναι εξίσου σημαντικό να μπορεί ο κόσμος να μπαίνει ελεύθερα. Αυτό αγαπούν ακόμη και οι επισκέπτες που έρχονται πρώτη φορά στην Ελλάδα».
Από τις λίγες ανάσες στο κέντρο
Δεν είναι μόνο οι τουρίστες. Οι περισσότεροι από όσους περνούν από εδώ θεωρούν το Ζάππειο την πλατεία της γειτονιάς τους. Είναι το μέρος όπου θα κάνουν μια στάση μετά τη δουλειά, θα βγάλουν βόλτα τον σκύλο τους, θα διαβάσουν ένα βιβλίο, θα αφήσουν τα παιδιά να τρέξουν χωρίς να φοβούνται την κίνηση. «Είναι από τις λίγες ανάσες που έχουν απομείνει στο κέντρο», λέει ο Αγγελος, κάτοικος της περιοχής που ασκείται καθημερινά στον κήπο. «Υπάρχουν γειτονιές στην Αθήνα όπου χρειάζεται να πάρεις αυτοκίνητο για να βρεις λίγο πράσινο. Εδώ κατεβαίνεις με τα πόδια και αναπνέεις». Λίγο αργότερα, η ίδια κουβέντα οδηγείται σχεδόν από μόνη της σε ένα θέμα που φαίνεται να απασχολεί πολλούς από όσους χρησιμοποιούν τον χώρο: τα αυτοκίνητα.
Στην είσοδο του Ζαππείου αυτοκίνητα περνούν την μπάρα και σταθμεύουν λίγα μέτρα από τα μονοπάτια όπου κάνουν περίπατο οικογένειες και τουρίστες. Κάτοικοι της περιοχής μάς λένε ότι παρκάρουν εδώ πολλοί εργαζόμενοι από την ευρύτερη περιοχή, ακόμη και πολιτικοί, και όπως υποστηρίζουν ο κωδικός που σηκώνει την μπάρα είναι εδώ και καιρό «κοινό μυστικό». Η στάθμευση μέσα στον ιστορικό χώρο άλλωστε αποτελεί εδώ και χρόνια αντικείμενο παραπόνων.
Αυτό ακριβώς επισημαίνει στην «Κ» και η Σταυρούλα Κατσογιάννη, γεωπόνος, αρχιτέκτων τοπίου και πρόεδρος της Πανελλήνιας Ενωσης Επαγγελματιών Γεωτεχνικών και Επιχειρήσεων Πρασίνου. «Σε αντίθεση με τον Εθνικό Κήπο, ο κήπος του Ζαππείου σχεδιάστηκε εξαρχής ως ένας ανοιχτός χώρος. Δεν έχει περιφράξεις. Είναι ένας κήπος που δημιουργήθηκε για να ανήκει στην πόλη και στους ανθρώπους της», λέει. Για την ίδια, το πρόβλημα δεν είναι ότι πραγματοποιούνται εκδηλώσεις. Το πρόβλημα είναι ότι συχνά απουσιάζει ένας σαφής σχεδιασμός για την προστασία του ίδιου του χώρου.
Απαιτείται μια συνολική στρατηγική και μελέτη, που θα ορίζει με σαφήνεια τι είδους δραστηριότητες αντέχει ο χώρος, με ποιες προδιαγραφές και σε ποια κλίμακα, ώστε να μην ακυρώνεται ο δημόσιος και μνημειακός χαρακτήρας του.
«Ο κόσμος βλέπει μόνο αυτό που συμβαίνει την ημέρα της εκδήλωσης. Δεν βλέπει τα φορτηγά που μπαίνουν μέρες πριν, τη συμπίεση του εδάφους, τις ζημιές στα δέντρα, τις υποδομές που στήνονται και αποξηλώνονται, τον υπερβολικό αριθμό επισκεπτών. Μετά κανείς δεν ελέγχει τι άφησε πίσω του. Δεν γίνεται να αντιμετωπίζουμε τέτοιους χώρους σαν να είναι η αυλή μιας πολυκατοικίας», λέει χαρακτηριστικά. «Ανήκουν σε όλους μας και για αυτό χρειάζονται κανόνες που θα ισχύουν ανεξάρτητα από το ποιος διοικεί κάθε φορά».
Το όραμα του Ευάγγελου Ζάππα
«Ασφαλώς, κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί ότι η φιλοξενία εκδηλώσεων βρίσκεται στον πυρήνα της ύπαρξης του χώρου», συνεχίζει η κυρία Κατσογιάννη. «Το ίδιο το όραμα του εθνικού ευεργέτη Ευάγγελου Ζάππα ήταν άρρηκτα συνδεδεμένο με την ιδέα ότι το Ζάππειο θα αποτελούσε ένα ζωντανό κέντρο που θα συνέδεε την Αθήνα με εκδηλώσεις πολιτισμού, επιστημών και αθλητισμού. Ωστόσο, αυτή η σύνδεση δεν μπορεί να γίνεται αποσπασματικά ή με όρους εμπορικής εκμετάλλευσης στον κήπο του Ζαππείου. Απαιτείται μια συνολική στρατηγική και μελέτη, που θα ορίζει με σαφήνεια τι είδους δραστηριότητες αντέχει ο χώρος, με ποιες προδιαγραφές και σε ποια κλίμακα, ώστε να μην ακυρώνεται ο δημόσιος και μνημειακός χαρακτήρας του», θα θέσει τις αντιρρήσεις της η γεωπόνος.
Η αγωνία δεν είναι μόνο δική της. H Αρτεμις, τραπεζική υπάλληλος, που έρχεται εδώ για να διαλογιστεί και να κάνει εξάσκηση στη γιόγκα, προειδοποιεί για ένα πάρκο που κινδυνεύει να χάσει τον χαρακτήρα του. «Ολα εδώ λαμβάνουν χώρα χωρίς μέτρο. Τις προάλλες είχε μια συναυλία ηλεκτρονικής μουσικής και η εικόνα του χώρου την επόμενη μέρα ήταν αυτή ενός σκουπιδότοπου. Κάποια δέντρα ήταν κομμένα. Ποιος αναλαμβάνει να αποκαταστήσει τον χώρο;».
Για την Κατερίνα Αποστόλου, αρχιτέκτονα, και τη Ρέα Αποστολίδη, παραγωγό, οι οποίες είναι κάτοικοι της περιοχής, το Ζάππειο αποτελεί καταφύγιο. Πραγματοποιούν εδώ καθημερινά τη βόλτα τους, εδώ άλλωστε γνωρίστηκαν και ήρθαν κοντά, και η βόλτα τους έγινε μία καθημερινή απογευματινή ρουτίνα. Οταν είδαν να χτίζεται το θέατρο δεν έμειναν με δεμένα χέρια. Μάζεψαν εκατοντάδες υπογραφές μαζί με άλλους κατοίκους για να διαμαρτυρηθούν για όσα συμβαίνουν τελευταία στο Ζάππειο.
«Μπάρες ανοιγοκλείνουν διαρκώς και εισέρχονται μέσα στους χώρους του Ζαππείου αδιάκοπα μηχανές, αυτοκίνητα και διάφορα άλλα τροχοφόρα ανάμεσα σε περιπατητές όλων των ηλικιών, ανθρώπους που αθλούνται, παιδιά και κατοικίδια. Οχήματα παρκάρουν μόνιμα μέσα στο Ζάππειο, στήνονται υπερκατασκευές και γίνονται διαρκώς εκδηλώσεις. Τα λιγοστά πάρκα στην πόλη της Αθήνας αντιμετωπίζονται με τη λογική του “φόβου του κενού”, του “horror vaqui”, όπως λένε και στη γλώσσα της ζωγραφικής, και αντί να αποτελούν ανάσες από την ηχορρύπανση και την κίνηση έχουν γίνει χώροι εκμετάλλευσης και ασταμάτητων πολιστικών εκδηλώσεων».
Ενας χώρος προς όφελος της κοινωνίας
Η ιστορία του Ζαππείου είναι δεμένη με την ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας. Ο Ευάγγελος Ζάππας οραματίστηκε έναν χώρο αφιερωμένο στην παιδεία, στον πολιτισμό και στην αναβίωση των Ολυμπιακών Αγώνων, έναν χώρο που θα λειτουργούσε προς όφελος της κοινωνίας και όχι ως ιδιωτική περιουσία. Από τα εγκαίνιά του στα τέλη του 19ου αιώνα μέχρι σήμερα, το Ζάππειο υπήρξε μάρτυρας ιστορικών γεγονότων, διεθνών συμφωνιών και πολιτικών εξελίξεων, αλλά ταυτόχρονα παρέμεινε ένας από τους ελάχιστους ανοιχτούς δημόσιους χώρους στο πυκνοδομημένο κέντρο της Αθήνας.
Η διοίκηση του Ζαππείου έχει στο παρελθόν υποστηρίξει ότι η φιλοξενία εκδηλώσεων και η αξιοποίηση των εγκαταστάσεων αποτελούν αναγκαία προϋπόθεση για τη βιωσιμότητα και την ανάπτυξη του οργανισμού και τη συντήρηση του Ζαππείου, ενώ αρνήθηκε να κάνει δηλώσεις στην «Κ» για το θέμα της εγκατάστασης του θεάτρου και της εκμετάλλευσης του μνημείου. Και ενώ αναζητούνται τρόποι αξιοποίησης των εγκαταστάσεών του μέσα από συνέδρια, εκθέσεις και πολιτιστικές δράσεις, χιλιάδες κάτοικοι εξακολουθούν να χρησιμοποιούν τον χώρο με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο.
