Αν το σκεφτεί κανείς, πρόκειται για ένα έργο εξαιρετικής δυσκολίας, αλλά και για μια πράξη υψηλού σεβασμού και ευθύνης. Αιώνες πριν, κάποιοι σπουδαίοι τεχνίτες έχτισαν έναν εντυπωσιακό ναό και σήμερα, αφού στο μεταξύ το μνημείο επηρέασε πολιτισμούς, ενέπνευσε δημιουργίες, αλλά και υπέστη φθορές και λεηλασίες, μια ομάδα επιστημόνων συνεχίζει να το φροντίζει. Γιατί κάπως έτσι ο Παρθενώνας και συγκεκριμένα η εμβληματική, δυτική του όψη, αποδόθηκε από το υπουργείο Πολιτισμού «στην πληρέστερη δυνατή μορφή της», χωρίς εξωτερικές σκαλωσιές, «για πρώτη φορά μετά από περίπου από 220 χρόνια». Κάπως έτσι –και συγκεκριμένα με την τοποθέτηση δύο ορθοστατών στις κενές θέσεις που έχασκαν στο δυτικό αέτωμα και με την αποκατάσταση του αντιθηματικού, υποστηρικτικού του τοίχου– «αποκαθίσταται η αρχιτεκτονική ενότητα του αετώματος», όπως ανέφερε η ανακοίνωση του υπουργείου.
Αξιοποιήθηκαν τα αρχαία θραύσματα και το νέο υλικό εφαρμόστηκε, με τρομερή ακρίβεια, χωρίς την παραμικρή απώλεια αρχαίου υλικού, τονίζει η υπ. Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη.
«Εγώ θα ξεκινούσα παρατηρώντας τη φωτογραφία που δόθηκε στη δημοσιότητα», λέει στην «Κ» η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και εξηγεί: «Αν προσέξετε τα σημεία στα οποία έχει τεθεί το νέο υλικό, θα διαπιστώσετε ότι οι εργασίες είναι εξαιρετικά λεπτομερείς, με το νέο μάρμαρο να εισχωρεί με τρομερή ακρίβεια στα υφιστάμενα θραύσματα και στο υπάρχον τμήμα του δυτικού αετώματος. Δεν είναι ότι τοποθετήθηκαν απλώς δύο ορθοστάτες και συμπληρώθηκε το κενό. Είναι και ότι αξιοποιήθηκαν τα αρχαία θραύσματα και το νέο υλικό εφαρμόστηκε, με τρομερή ακρίβεια, σε επιφάνειες όχι ομαλές. Και όλα αυτά με μια προσέγγιση που χαρακτηρίζει την ελληνική αναστηλωτική σχολή: χωρίς την παραμικρή απώλεια αρχαίου υλικού, από το οποίο διατηρούνται ακόμα και οι κόψεις, στις οποίες το νέο μάρμαρο κουμπώνει στην παραμικρή λεπτομέρεια. Αν προσέξετε, μιλάμε για μερικά χιλιοστά».
Τα πρώτα «αποκαλυπτήρια» του δυτικού αετώματος (που στην αρχαιότητα απεικόνιζε τη διένεξη μεταξύ Αθηνάς και Ποσειδώνα για την ανάληψη της προστασίας της Αθήνας) είχαν γίνει πριν από μερικούς μήνες, όταν τα ικριώματα είχαν απομακρυνθεί προσωρινά από ολόκληρη τη δυτική όψη του Παρθενώνα. «Μοιάζει σαν να καθάρισε ο ουρανός πάνω από την πόλη», σχολίαζαν τότε κάτοικοι της περιοχής, ενώ και οι ξεναγοί που είχαν συνηθίσει τις σκαλωσιές στον «ιερό βράχο» έλεγαν ότι «κάτι έχει ελευθερωθεί» («Κ», 10.10.25). Στη χθεσινή δήλωσή της μετά την οριστική απομάκρυνση των ικριωμάτων η κ. Μενδώνη έκανε λόγο για ένα «συγκλονιστικό» θέαμα. Οι δύο νέοι ορθοστάτες (τα δύο κομμάτια μαρμάρου σε σχήμα τραπεζίου, που μαζί με άλλα οκτώ συναποτελούν το τρίγωνο «τύμπανο» που βρισκόταν πίσω από τα αετωματικά γλυπτά) δεν αποκαθιστούν μόνο ένα μορφολογικό κενό, έλεγε η υπουργός. «Επιτρέπουν», σημείωνε, «να αναδειχθούν εκ νέου οι μοναδικές αναλογίες και η γεωμετρική τελειότητα της δυτικής όψης του Παρθενώνα. Πρόκειται για ένα έργο εξαιρετικής δυσκολίας, το οποίο υλοποιήθηκε από τους επιστήμονες, τους μηχανικούς, τους τεχνίτες και το προσωπικό της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως με υποδειγματική ακρίβεια και αφοσίωση».
Η Ροζαλία Χριστοδουλοπούλου, διευθύντρια της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως (ΥΣΜΑ), κάνει λόγο για «ορόσημο» στην ιστορία του Παρθενώνα. «Η δυτική πλευρά του μνημείου και συγκεκριμένα το δυτικό αέτωμα επανέρχεται στη μορφή που είχε στα 1800, πριν από τις επεμβάσεις του Eλγιν. Στην εικόνα που έχουμε από γκραβούρες της εποχής, το τύμπανο είχε όλους τους ορθοστάτες του, με το “τρίγωνο” πλήρες, αν και το μνημείο είχε δεχθεί τις οβίδες του Μοροζίνι», λέει η αρχιτέκτονας. Οι δυσκολίες του εγχειρήματος, συνεχίζει, ήταν πολλές και η ΥΣΜΑ άρχισε να τις αντιμετωπίζει ήδη από το 2017, όταν αποκατέστησε τους τρεις πρώτους ορθοστάτες, δύο στο βόρειο και έναν στο νότιο τμήμα του τυμπάνου. Στην περίπτωση των δύο ορθοστατών που μόλις αποκαταστάθηκαν (στο νότιο τμήμα του τυμπάνου αυτοί) και οι οποίοι ζυγίζουν περίπου επτά τόνους έκαστος, ένα βασικό ζητούμενο, λέει η κ. Χριστοδουλοπούλου, «ήταν η εύρεση στα Λατομεία Διονύσου πολύ μεγάλων όγκων μαρμάρου με τετράγωνο σχήμα, ώστε να διαμορφωθούν τα μεγάλα συμπληρώματα του πρώτου ορθοστάτη (σ.σ.: ο οποίος συμπληρώνει το αρχαίο υλικό) και εξ ολοκλήρου ο δεύτερος».
Η διαδικασία
Αφού βέβαια βρέθηκαν οι όγκοι, έπρεπε να γίνει η κοπή και η «προδιαμόρφωσή» τους, ώστε με τη μείωση του βάρους τους να καταστεί εφικτή η μεταφορά τους στην Ακρόπολη. Αξιοποιήθηκε φυσικά ο γερανός της ΥΣΜΑ που βρίσκεται στη νοτιοανατολική γωνία του «ιερού βράχου», επισκευάστηκαν οι τροχιές μεταφοράς, ενώ κατασκευάστηκε και ειδικό «φορείο» για τη μετακίνηση των μαρμάρινων όγκων μέσα στον Παρθενώνα. Εκεί έγιναν οι συγκολλήσεις του πρώτου ορθοστάτη με το αρχαίο υλικό και η διαμόρφωση του δεύτερου. Και έπειτα, με τη βοήθεια πλέον του γερανού εντός του Παρθενώνα, πραγματοποιήθηκαν δοκιμαστικές τοποθετήσεις των ορθοστατών στο αέτωμα, ώστε να σημαδευτούν οι τελικές διαστάσεις τους και οι θέσεις των συνδέσμων που θα τους στήριζαν στον αντιθηματικό (υποστηρικτικό) τοίχο. «Επρεπε να είναι όλα έτοιμα», αναφέρει η κ. Χριστοδουλοπούλου, «για την καταβίβαση των λίθων με τον γερανό μπροστά από τον αντιθηματικό τοίχο και την τελική τοποθέτησή τους με ακρίβεια ολίγων χιλιοστών».
Τι φανερώνουν για την «ελληνική αναστηλωτική σχολή» όλα αυτά; «Η διαδικασία συγκόλλησης αρχαίου υλικού με νέο μάρμαρο, η χρήση οπλισμών από τιτάνιο μετά από εξαντλητική μελέτη, ώστε να γίνουν οι ελάχιστες δυνατές επεμβάσεις στο αρχαίο υλικό, η τέλεια κατεργασία του μαρμάρου, η τοποθέτηση στο μνημείο με ακρίβεια χιλιοστού τόσο απαιτητικών στον χειρισμό μαρμάρων –με μεγάλο βάρος και με δύσκολο γεωμετρικό στερεό σχήμα– φανερώνουν ότι η ελληνική σχολή αναστήλωσης –που ξεκίνησε με την αναστήλωση των μνημείων της Ακρόπολης– έχει φτάσει στον υπέρτατο βαθμό εμπειρίας και απόδοσης, ώστε να μπορούμε να ισχυριστούμε ότι είναι η καλύτερη παγκοσμίως, στην αποκατάσταση μνημείων από λίθο, και δη από μάρμαρο», αποκρίνεται η διευθύντρια της ΥΣΜΑ. Στο ίδιο ερώτημα η υπουργός Πολιτισμού δίνει μια ευρύτερη απάντηση: «αποδεικνύεται ο πολύ μεγάλος σεβασμός και η σημασία που αποδίδεται από την αρχαιολογική υπηρεσία, το υπουργείο Πολιτισμού, την Υπηρεσία Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως και την Επιτροπή Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως στην απόλυτη πιστότητα και στην αυθεντικότητα όχι μόνο της μορφής, αλλά και της ύλης, κάτι που μας οδηγεί στην αξιοποίηση και του παραμικρού αυθεντικού, αρχαίου θραύσματος».
Αν και εκπόνησε, πριν από 43 χρόνια, την πρώτη μελέτη αποκατάστασης του δυτικού αετώματος, ο πρόεδρος της ΕΣΜΑ, ο αρχιτέκτονας και ακαδημαϊκός Μανόλης Κορρές, τηρεί μετριοπαθή στάση όταν τον ρωτάμε για την ολοκλήρωση του έργου. Υπενθυμίζει μόνο ότι η συγκεκριμένη επέμβαση δεν είχε σωστικό χαρακτήρα και έτσι χρειάστηκε να περιμένει λίγο καιρό. Εκφράζει, επίσης, την ικανοποίησή του για την υψηλή ποιότητα των εργασιών και επαινεί το έργο της Βάσως Μανιδάκη, προϊσταμένης του Τεχνικού Γραφείου και Εργαστηρίου Συντήρησης και Αναστήλωσης του Παρθενώνα, καθώς και του αρχιτέκτονα Κοσμά Σκαρή, που είχαν την ευθύνη της αποκατάστασης αντίστοιχα των ορθοστατών και του αντιθηματικού τοίχου.
Ο χαρακτήρας
Ο κ. Κορρές όμως τονίζει και κάτι ακόμα: τον εμβληματικό χαρακτήρα που έχει το αέτωμα ως στοιχείο των αρχαίων ελληνικών ναών. «Οπου εφαρμόστηκε ο κλασικισμός, σε Ευρώπη και Αμερική, τα αετώματα με αυτές τις αναλογίες, που διαθέτουν γείσο οριζόντιο –εκτός από τα δύο κεκλιμένα– αποτελούν το κατεξοχήν αναγνωριστικό στοιχείο της ελληνικής αρχιτεκτονικής», λέει ο ακαδημαϊκός. «Είναι κάτι που επαναλήφθηκε και στα έργα της Αναγέννησης και στα κλασικιστικά και η καταγωγή του είναι πάντοτε από τους αρχαίους ελληνικούς ναούς. Και τώρα, η αποκατάσταση του τυμπάνου στον Παρθενώνα θα συμβάλει περαιτέρω στην εμπέδωση αυτού του στοιχείου».
Είναι άραγε ασφαλές να πούμε ότι ακόμα και οι εικόνες με το «ελεύθερο ικριωμάτων» δυτικό αέτωμα θα προσελκύσουν περισσότερους επισκέπτες στο μνημείο; «Αυτό που μπορούμε να πούμε είναι ότι πλέον, με την αρχιτεκτονική ενότητα του αετώματος αποκατεστημένη, η διά ζώσης επίσκεψη στο μνημείο αποτελεί μια εντελώς διαφορετική εμπειρία», απαντά η κ. Μενδώνη και καταλήγει: «Γιατί ο επισκέπτης, Ελληνας και ξένος, συνειδητοποιεί αφενός τη χρήση του αετώματος στην αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική, αφετέρου την τεράστια προσπάθεια και το εξαιρετικό αποτέλεσμα στην αποκατάσταση της ενότητάς του».
