Ο Βαλίος είναι τροχήλατο, πήλινο αλογάκι και πήρε το όνομά του από το αθάνατο άλογο του Αχιλλέα, γαμήλιο δώρο στον Πηλέα, τον πατέρα του, από τον Ποσειδώνα. Η Λίλη είναι πλαταγή, δηλαδή κουδουνίστρα, επίσης από πηλό, και τα μέλη του σώματός της κινούνται για να παράγουν ήχους· το όνομά της παραπέμπει στην Ωραία Ελένη. Ο Φίλων είναι γουρουνάκι, εμπνευσμένο από αρχαίο αγγείο. Είναι μόνο μερικά από τα Greektoys, τα αρχαία ελληνικά παιχνίδια που γεννήθηκαν πριν από σχεδόν δεκαπέντε χρόνια χάρη στην επιμονή και στο μεράκι τριών ανθρώπων: της Σοφίας Παυλάκη και του συζύγου της Λουίς Σάντος, ιστορικού τέχνης, εικαστικού και σκηνοθέτη, ενώ η αδελφή της, Φωτεινή, έχει αναλάβει το κομμάτι του μάρκετινγκ. Το ζευγάρι ζει και εργάζεται στις Βρυξέλλες, όπου η Ευβοιώτισσα Σοφία, με πτυχίο στην Πληροφορική και μεταπτυχιακό στα Προηγμένα Συστήματα Πληροφορικής, έφθασε μεσούσης της κρίσης («παιδί του brain drain κι εγώ») και με αυτό το πρόγραμμα ταξιδεύουν τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό σε όλη την Ευρώπη, κυρίως σε σχολεία.
Βιωματική εμπειρία
«Μιλάμε στα παιδιά για τα παιχνίδια της αρχαιότητας: πού βρέθηκαν, ποια ήταν η μορφή τους, από ποια υλικά φτιάχνονταν, πώς χρησιμοποιούνταν. Τους δίνουμε αντίγραφα ώστε να τα περιεργαστούν, να παίξουν μαζί τους και έπειτα το βιωματικό κομμάτι είναι πάντα η μεγάλη επιτυχία του εργαστηρίου. Δοκιμάζουν την επιδεξιότητά τους να χειριστούν τους αστραγάλους ή να θέσουν σε κίνηση μια σβούρα. Ενθουσιάζονται, προσπαθούν ξανά και ξανά, διασκεδάζουν, μαθαίνουν. Με τη δική μας καθοδήγηση φτιάχνουν τα δικά τους παιχνίδια από πηλό ή πλαστελίνη και τα παίρνουν μαζί τους ως ενθύμιο αυτής της εμπειρίας. Τέλος, τα παροτρύνουμε, όταν επισκέπτονται μουσεία, να μην κοιτούν μόνο τα εντυπωσιακά έργα της υψηλής τέχνης, αλλά να προσέχουν και τα μικρά, ταπεινά ευρήματα, γιατί αυτά μαρτυρούν καλύτερα πώς ζούσαν οι άνθρωποι», λέει η κ. Παυλάκη στην «Κ».
Το πρόγραμμα Greektoys περιλαμβάνει μια σειρά 3D animation, εκπαιδευτικές και ψυχαγωγικές δραστηριότητες. Πρόσφατα στο έργο προστέθηκε το Ψηφιακό Μουσείο Αρχαίων Ελληνικών Παιχνιδιών (διαδικτυακό με ελεύθερη πρόσβαση σε όλους). «Σκοπός μας ήταν να δοθεί η δυνατότητα στα Ελληνόπουλα του εξωτερικού, αλλά και στα παιδιά που ζουν σε νησιά ή ακριτικές περιοχές της χώρας μας να έρθουν σε μια πρώτη επαφή με τα αρχαία ελληνικά παιχνίδια». Σύντομα θα είναι έτοιμο και το πρώτο βιβλίο με τα πολύτιμα στοιχεία που το ζευγάρι έχει συγκεντρώσει έπειτα από πολλά χρόνια έρευνας για την απαραίτητη επιστημονική τεκμηρίωση. «Εντοπίζουμε αντικείμενα σε διάφορα μουσεία και με τη βοήθεια της τεχνολογίας προσπαθούμε να τα κάνουμε να ζωντανέψουν ξανά, αρχικά ψηφιακά, επαναφέροντας τα αυθεντικά τους χρώματα και συμπληρώνοντας τα σπασμένα κομμάτια τους, και στη συνέχεια χρησιμοποιώντας τη φωτογραμμετρία. Με αυτή την τεχνική, που προσφέρει μεγάλη ακρίβεια, δίνουμε τρισδιάστατη απεικόνιση σε αγγεία με αναπαραστάσεις παιχνιδιών, τα οποία είναι πλέον διαθέσιμα για το ευρύ κοινό, καθώς και για ερευνητές».
«Εντοπίζουμε αντικείμενα σε μουσεία και με τη βοήθεια της τεχνολογίας προσπαθούμε να τα κάνουμε να ζωντανέψουν ξανά», λέει η Σοφία Παυλάκη, εμπνεύστρια του προγράμματος και «παιδί του brain drain», που ζει στο Βέλγιο.
«Θερμές προσκλήσεις»
Στο εξωτερικό, γονείς και εκπαιδευτικοί υποδέχονται με ενθουσιασμό τα Greektoys. Η Ελλάδα έχει στηρίξει τους εμπνευστές του; «Εχουμε πολλές και θερμές προσκλήσεις από εκπαιδευτικούς για επισκέψεις σε σχολεία. Δυστυχώς δεν μπορούμε να τις αποδεχόμαστε όσο συχνά θα θέλαμε, λόγω της απόστασης και των πρακτικών δυσκολιών». Η Σοφία δεν ήθελε να επεκταθεί, αλλά ο νοών νοείτω: πρόκειται για μια πρωτοβουλία που το ζευγάρι κρατάει ζωντανή με σκληρή δουλειά και ίδια μέσα…
«Μια στιγμή στον χρόνο»
Τη ρωτάω ποιο είναι το αγαπημένο παιχνίδι της. «Στη σκέψη ότι στην πλειονότητά τους όσα έχουν διασωθεί, βρέθηκαν σε παιδικούς τάφους ή σε ναούς ως προσφορές στους θεούς, πάντα νιώθω μεγάλη συγκίνηση. Κάθε παιχνίδι αποτελεί ανάμνηση μιας μοναδικής ανθρώπινης ιστορίας από το μακρινό παρελθόν που φθάνει μέχρι τις μέρες μας. Αποτυπώνει μια στιγμή στον χρόνο που πέρασε, αλλά δεν χάθηκε. Αγαπώ ιδιαίτερα το πήλινο, τροχήλατο ομοίωμα αλόγου γεωμετρικής εποχής που βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κεραμεικού: σχεδόν 3.000 χρόνια μετά έρχεται να μας “μιλήσει” για τη ζωή και τον θάνατο, για τη θνητότητα και ταυτόχρονα την αθανασία, μέσα από την ανθεκτικότητά του στο πέρασμα των αιώνων. Αυτός είναι, άλλωστε, ο λόγος που επιλέξαμε το αλογάκι μας, τον Βαλίο, ως κεντρικό χαρακτήρα του πρότζεκτ».
Και τι της έχει διδάξει για την αρχαιότητα και για τους ανθρώπους γενικότερα η ενασχόληση με τα Greektoys; «Πάντα με ξαφνιάζει ευχάριστα πόσο ενθουσιάζονται με τα παιχνίδια όλοι, μικροί και μεγάλοι! Η χαρά των παιδιών είναι αναμενόμενη, όμως οι ένθερμες αντιδράσεις των ενηλίκων μάλλον όχι. Δάσκαλοι και γονείς παίζουν, γελάνε, διασκεδάζουν και, το κυριότερο, διηγούνται συγκινημένοι ιστορίες τους για τα δικά τους παιχνίδια. Εχω καταλήξει, λοιπόν, στο συμπέρασμα ότι το παιχνίδι δεν έχει ηλικία και είναι ένας τρόπος να επιστρέψουμε, έστω και για λίγο, στην εποχή της αθωότητας. Τέλος έχω καταλάβει πως όλα είναι ένα παιχνίδι. Για σκεφθείτε το… Πώς ορίζεται το παιχνίδι; Απαιτεί συγκεκριμένους ρόλους και κανόνες, σε συγκεκριμένο χώρο. Και η ζωή μας έτσι δεν είναι;».
Η κοινωνικοποίηση ήταν «φτιαγμένη» από πηλό, κερί και ξύλο
Ο Πλάτωνας, στους «Νόμους», αποδίδει στα παιχνίδια ιδιαίτερη παιδαγωγική σημασία, τονίζοντας ότι δεν αποτελούν απλώς ψυχαγωγία, αλλά δύναμη που διαμορφώνει τον χαρακτήρα του μελλοντικού πολίτη. Τα συνδέει ακόμη και με τη σταθερότητα των νόμων, καθώς οι συνήθειες που καλλιεργούνται στην παιδική ηλικία καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος θα ενταχθεί στην πόλη και θα σεβαστεί τους θεσμούς της. Αντίστοιχα, ο Αριστοτέλης στα «Πολιτικά» αντιμετωπίζει επίσης το παιχνίδι ως μέρος της αγωγής: τα παιδιά πρέπει να συμμετέχουν σε δραστηριότητες που τα ξεκουράζουν και τα ευχαριστούν, ώστε να μαθαίνουν χωρίς κόπο και καταναγκασμό και να προετοιμάζονται για τις απαιτήσεις της ενήλικης ζωής. Το παιχνίδι, δηλαδή, είναι μέσο μίμησης της μελλοντικής πραγματικότητας και εξάσκησης για την ομαλή ένταξη σε αυτήν.
Τα πιτσιρίκια της αρχαιότητας –αρχαϊκής, κλασικής και ελληνιστικής– έπαιζαν με αντικείμενα φτιαγμένα κυρίως από πηλό, κερί ή ξύλο. Τα αγόρια αγαπούσαν τις σβούρες, τα πηνία (περιστρεφόμενα παιχνίδια παρόμοια με τα μεταγενέστερα γιο-γιο), τους αστραγάλους (κότσια ζώων, συνήθως προβάτων, που χρησιμοποιούνταν σαν ζάρια) και τα ομοιώματα ζώων, ενώ περίοπτη θέση στις ώρες της ανεμελιάς είχαν τα πήλινα, τροχήλατα αμαξάκια. Τα κορίτσια έντυναν με ρούχα που έφτιαχναν τα ίδια τις πήλινες ή κέρινες κούκλες τους, τις «πλαγγόνες». Υπήρχαν και κάποιες που κινούνταν με τη βοήθεια νημάτων, όπως οι σημερινές μαριονέτες. Ονομάζονταν «νευρόσπαστα» ή «δαίδαλα», αφού εφευρέτης τους θεωρείτο ο μυθικός τεχνίτης της Κνωσού, Δαίδαλος. Και, φυσικά, τα μωρά έπαιζαν με τις πλαταγές, πήλινες κουδουνίστρες που έβγαζαν ήχους χάρη στα πετραδάκια που περιείχαν. Δεν ηρεμούσαν μόνο τα βρέφη που έκλαιγαν· συνδέονταν και με αποτροπαϊκές ιδιότητες καθώς έδιωχναν, όπως πίστευαν οι αρχαίοι Ελληνες, τα κακά πνεύματα που παραμόνευαν γύρω από την κούνια…
«Χάθηκαν» στους αιώνες
«Δυστυχώς ελάχιστα τέτοια ταπεινά αντικείμενα έχουν βρεθεί στη διάρκεια ανασκαφών σε οικισμούς, ιερά και τάφους. Ο λόγος είναι προφανής: τα υλικά από τα οποία ήταν κατασκευασμένα δεν τους επέτρεψαν να “ταξιδέψουν” ανά τους αιώνες. Υπάρχουν, για παράδειγμα, απεικονίσεις σε αγγεία και επιτύμβιες στήλες με πάνινες μπάλες, που φυσικά χάθηκαν», λέει στην «Κ» η επίτιμος έφορος αρχαιοτήτων, δρ Αγγελική Κοτταρίδη. «Για μένα, το πιο συγκινητικό με τα αρχαία παιχνίδια είναι ότι τα κορίτσια που παντρεύονταν –σε ηλικία 14, 15 ή 16 ετών– προσέφεραν τις κούκλες τους στη θεά Αρτέμιδα (ενδεικτικά είναι τα ευρήματα στο ιερό της στη Βραυρώνα), ζητώντας την προστασία της στο πέρασμά τους στη γαμήλια ζωή και στη μητρότητα». Κοινός ο παρονομαστής και για τον καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας και ακαδημαϊκό Μιχάλη Κοσμόπουλο. «Ιδιαίτερα συγκινητικά ευρήματα είναι και οι μικρογραφικοί χόες, τα μικρά αγγεία της γιορτής των Ανθεστηρίων, που συνδέονταν με τη μετάβαση του παιδιού στην επόμενη ηλικιακή φάση. Κι όταν ένα παιδί πέθαινε πολύ μικρό, η οικογένεια μπορούσε να το θάψει μαζί με έναν χουν· σύμβολο, ίσως, μιας τελετουργικής εμπειρίας που δεν πρόλαβε να ζήσει;»…
