«Ο ψυχολόγος για τη νέα γενιά έχει γίνει κάτι σαν το σινεμά της γειτονιάς μας», αναφέρει στην «Κ» η Φωτεινή Τσαλίκογλου, συγγραφέας και ομότιμη καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Κάποτε η πόρτα του ειδικού άνοιγε κυρίως για «σοβαρά» ζητήματα που αντιμετώπιζε κάποιος στη ζωή του. Σήμερα η γενιά που μεγάλωσε και παλεύει να προσανατολιστεί μέσα στο μάτι του ψηφιακού κυκλώνα, η Gen Z, θεωρεί το ντιβάνι του ψυχοθεραπευτή πολύ «κουλ», ενώ έχει γίνει συνώνυμο της αυτοφροντίδας.
«Είναι σαν σανίδα σωτηρίας να μπορείς να μιλήσεις με κάποιον για μία ώρα χωρίς να σε κρίνει και χωρίς να ασχολείσαι με το κινητό σου. Είσαι εσύ, οι σκέψεις σου και ένας άνθρωπος που λειτουργεί ως καθοδηγητής σκέψης. Μέσα στην καθημερινότητα, η ταχύτητα της εποχής και η εναλλαγή της πληροφορίας δεν σου δίνουν το περιθώριο να σκεφθείς», εξομολογείται η 26χρονη Μαργαρώ. Η δική της επαφή με το ντιβάνι ξεκίνησε στο δεύτερο έτος των σπουδών της, κάτι που συνέπεσε με την έλευση της COVID-19. Η αφορμή; Μια ερωτική απογοήτευση. Είχε σκεφθεί και στο παρελθόν να ζητήσει βοήθεια από ψυχολόγο, καθώς, όπως μας εξηγεί, μεγάλωσε σε ένα περιβάλλον που ήταν κάπως «πιο έντονο από τα συνηθισμένα» και αυτό της δημιουργούσε ερωτήματα για τον εαυτό της. «Στη γενιά μας η έννοια του τραύματος έχει απενοχοποιηθεί και είχα δει μέσα από τα social media πώς τα τραύματα από το σπίτι αποτυπώνονται στις διαπροσωπικές σχέσεις των ενηλίκων. Ετσι σκέφθηκα να το ψάξω περισσότερο», θυμάται.
Το τοπίο της ψυχικής υγείας άλλαξε άρδην την περίοδο της πανδημίας. Περισσότεροι άνθρωποι ζητούσαν στήριξη από θεραπευτές, ενώ η διαδικτυακή θεραπεία μπήκε για τα καλά στη ζωή μας. Influencers συζητούν ελεύθερα τα τραύματα και τις ανασφάλειές τους. Ειδικοί αναλύουν περίπλοκα ζητήματα ψυχικής υγείας δημόσια. Ολα αυτά βοήθησαν να ξεριζωθεί το στίγμα στα μάτια πολλών νέων. Η έννοια του ψυχολόγου σήμερα έχει διευρυνθεί πολύ, κάνοντας τα όρια αρκετά ασαφή. «Περιλαμβάνει τους coaches, τους συμβούλους υγείας, τους ψυχοσυμβούλους», αναφέρει η κ. Τσαλίκογλου.
Η υπερπροβολή
«Πλέον ο κόσμος πάει περισσότερο και για τα πιο απλά θέματα, όπως ένα burnout», προσθέτει η συστημική ψυχολόγος Ελένη Καραγιάννη. Οπως μας εξηγεί, όμως, η υπερπροβολή κρύβει παγίδες. «Προβάλλεται η ιδέα ότι θα πας να κάνεις ψυχοθεραπεία και θα τα λύσεις όλα, το οποίο δεν ισχύει. Εχουν αρχίσει να παθολογικοποιούνται φυσιολογικές συμπεριφορές. Εχω παρατεταμένη θλίψη; Σημαίνει πως έχω κατάθλιψη. Αφαιρούμαι; Σημαίνει πως έχω ΔΕΠΥ. Χωρίς τη βοήθεια ειδικού δεν μπορεί κάποιος μόνος του να αναγνωρίσει πότε αυτά γίνονται διαταραχή. Αρνητικό ρόλο παίζουν ενίοτε και τα social media, όπου ένα βιντεάκι σε δέκα δευτερόλεπτα σου λέει: Εχεις αυτά τα πέντε χαρακτηριστικά; Εχεις ΔΕΠΥ», προειδοποιεί η κ. Καραγιάννη.
Τα συχνότερα αιτήματα που φθάνουν στα γραφεία των ψυχολόγων έχουν να κάνουν κυρίως με ζητήματα ταυτότητας και συναισθηματικού κενού. «Μας λένε συχνά: “Νιώθω πως δεν ξέρω ποιος είμαι, πού πάω, τι κάνω”. Επίσης υπάρχουν πολλά σχεσιακά προβλήματα: “Πώς συμπεριφέρομαι στην ερωτική σχέση μου;”. Τέλος, πολύ συχνά μας λένε ότι δεν ξέρουν πώς να βάλουν όρια αλλά και ότι έχουν πρόβλημα αυτοπεποίθησης», σημειώνει η κ. Καραγιάννη.
Η πηγή πολλών προβλημάτων των νέων κρύβεται συχνά στην ακραία συγκρισιμότητα που υπάρχει μεταξύ ψηφιακού και πραγματικού κόσμου. «Είναι μια ετεροπροσδιορισμένη εποχή που λογοδοτείς με ένα “φαίνεσθαι” και μια εικόνα. Η μεγάλη διαφορά με το παρελθόν είναι ο ψηφιακός πολιτισμός, όπου είσαι υποχρεωμένος να υποστηρίξεις μια εικόνα», τονίζει η κ. Τσαλίκογλου. Ταυτόχρονα και η ίδια η έννοια τού να είσαι αυθεντικός δοκιμάζεται. «Δεν έχει σημασία το ποιος είσαι, ούτε το ποιος μπορεί να γίνεις, αλλά πώς φαίνεται αυτό που είσαι. Ο αγώνας του νέου να ανακαλύψει τον εαυτό του γίνεται πλέον με τους όρους της κοινωνίας του θεάματος», συμπληρώνει.
Για τον 26χρονο Παναγιώτη, που κάθεται στο ντιβάνι εδώ και περίπου δύο χρόνια, το βάρος αυτής της εικόνας είναι καθημερινό. Στην ευρύτερη παρέα του, οι οκτώ στους δέκα είτε κάνουν ενεργά ψυχοθεραπεία είτε έχουν αποπειραθεί να κάνουν στο παρελθόν. Και ο ίδιος αισθάνεται συχνά το βάρος της ψηφιακής εικόνας που καλείται να σηκώσει καθημερινά: «Υπάρχουν τεράστιες συναισθηματικές μεταβολές σε κλάσματα δευτερολέπτου. Μπορείς να σκρολάρεις και σε δευτερόλεπτα να πας από το τι συμβαίνει στη Γάζα, σε γατάκια που γουργουρίζουν και χοροπηδούν. Επίσης, αυτές οι πλατφόρμες σε βάζουν συνεχώς σε μια διαδικασία σύγκρισης με τους άλλους, χωρίς να απολαμβάνεις τη δική σου πραγματικότητα και τις δικές σου επιλογές», περιγράφει ο Παναγιώτης.
Η τεχνητή νοημοσύνη
Σε στιγμές πίεσης, όταν ένιωθε πεσμένος ψυχολογικά και δυσκολευόταν να μοιραστεί κάτι με τους φίλους του, έφθασε στο σημείο να απευθυνθεί στην τεχνητή νοημοσύνη για άμεση αποφόρτιση. «Ηταν μια διέξοδος, με καθησύχασε. Αλλά πλέον δεν το κάνω καθόλου. Δεν νιώθω ασφαλής με τα δεδομένα που μοιράζομαι σε αυτά τα μοντέλα. Οταν επέστρεψα στο ιστορικό των συνομιλιών, ένιωσα πολύ αμήχανα με τις πληροφορίες που είχα μοιραστεί», εξηγεί. Αυτό είναι ένα πολύ συχνό φαινόμενο, το οποίο εμφανίζεται ιδιαίτερα έντονα κυρίως στους εφήβους, αναφέρει η κ. Καραγιάννη: «Ψάχνουν στο chat, λένε το πρόβλημά τους και, μάλιστα, το εμπιστεύονται περισσότερο από τον ειδικό που έχουν απέναντί τους».
Ακόμη μία διάσταση δίνει και ο 24χρονος Ερνέστο. Ξεκίνησε την ψυχοθεραπεία σαν challenge το οποίο έβαλε στον εαυτό του. «Είχα περιέργεια να δω πώς θα επιδράσει πάνω μου σε βάθος χρόνου», αναφέρει. Πέρα από τη μία ώρα που εβδομαδιαίως κάνει τη συνεδρία του, ακούει τακτικά podcasts ψυχολογίας. Μέσα από αυτά αναγνωρίζει πράγματα τόσο για τον ίδιο όσο και για τους φίλους του. Παρότι βρίσκεται σε αγοροπαρέα, δεν θεωρεί πως είναι ταμπού να μιλήσει για θέματα που τον απασχολούν ή που συζήτησε με τον ψυχολόγο του. «Εάν ένα πράγμα έχω καταφέρει να κατακτήσω, είναι να είμαι λίγο πιο ειλικρινής τόσο με τον εαυτό μου όσο και με τους άλλους», αναφέρει.
