Με εξαίρεση τη «Θεία κωμωδία» του Δάντη, ποιητές και ζωγράφοι εδώ και αιώνες εξεικονίζουν την κόλαση σαν έναν τόπο βασάνων όπου επικρατούν οι φλόγες και η αφόρητη ζέστη. Εύστοχη η «περιγραφή» τους. Ο καύσωνας –και δη ο παρατεταμένος– προκαλεί δυσφορία. Ρίχνει την πίεση. Επιφέρει αφυδάτωση. Ναυτία. Πρήξιμο, πονοκεφάλους, κόπωση. Πολλές φορές οδηγεί στο μοιραίο. Σύμφωνα με τη γαλλική κυβέρνηση, κατά τη διάρκεια του καύσωνα του περασμένου Ιουνίου στη χώρα προστέθηκαν περισσότεροι από 2.000 θάνατοι.
Αυτό όμως που συνήθως παραβλέπεται είναι ο αντίκτυπος των καυσώνων, και άλλων καιρικών φαινομένων, στην ψυχική υγεία. Μπορεί η ζέστη να προκαλέσει κατάθλιψη; Αγχος και στρες; Μια επιστημονική έρευνα που δημοσιεύθηκε στις ΗΠΑ το 2022 διαπίστωσε αύξηση 8% στις επισκέψεις σε γιατρούς για λόγους ψυχικής υγείας τις πιο θερμές ημέρες του καλοκαιριού σε σύγκριση με τις πιο δροσερές. Η αύξηση κυμαινόταν από 5% έως 11% ανάλογα με τη διαταραχή.
«Υπάρχουν στοιχεία που δείχνουν άμεση σύνδεση ανάμεσα στην κλιματική αλλαγή και την ψυχική υγεία», τονίζει στην «Κ» ο Στίβεν Κατόρ Ιόρφα, περιβαλλοντικός ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο του Νότιγχαμ. Συχνά, συμπληρώνει, αυτή η σύνδεση δεν είναι εύκολα ορατή, «οι άμεσες επιπτώσεις είναι όταν, λόγω της ζέστης, οι άνθρωποι νιώθουν πολύ άβολα, ρέπουν προς την κατάθλιψη, δεν μπορούν να κάνουν πράγματα που θα έκαναν υπό κανονικές συνθήκες».
Σύμφωνα με τη Σαμπίνε Παχλ, καθηγήτρια Περιβαλλοντικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης, η κλιματική αλλαγή και συγκεκριμένα η εναλλαγή ακραίων καιρικών φαινομένων προκαλεί αβεβαιότητα – «κάτι που σε εμάς τους ανθρώπους δεν αρέσει καθόλου», λέει στην «Κ» και δεν είναι μόνο αυτό: «Οταν οι καύσωνες ακολουθούνται από πυρκαγιές και η κατάσταση θυμίζει Αποκάλυψη, γίνεται πολύ δύσκολο να συνεχίσεις αδιατάρακτα την καθημερινότητά σου», σημειώνει.
Κακός ύπνος
Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται συχνά το φαινόμενο οι καύσωνες να διαρκούν περισσότερο από ό,τι στο παρελθόν. «Οι άνθρωποι», εξηγεί η κ. Παχλ, «μπορούν να αντεπεξέλθουν για λίγες ημέρες, αλλά ύστερα από λίγο περνούν σε μια κατάσταση απελπισίας, σχεδόν καταθλιπτική. Νιώθουν αβοήθητοι, ότι δεν μπορούν να ξεφύγουν». Ενας από τους λόγους είναι ότι η ζέστη επηρεάζει αρνητικά τον ύπνο, δημιουργώντας εξάντληση αλλά και σύγχυση. «Κι ύστερα είναι η μοναξιά. Σε συνθήκες ακραίας ζέστης, κανείς δεν θέλει να είναι έξω, δεν έχεις καν τις μικρές, τυχαίες επαφές που θα είχες, κάτι πραγματικά επιβαρυντικό ψυχικά».
Μελέτες που υποστηρίζουν ότι η υψηλή θερμοκρασία σχετίζεται με αυξημένη επιθετικότητα και δυσκολία στη συναισθηματική αυτορρύθμιση υπάρχουν ήδη από τη δεκαετία του 1970, τονίζει στην «Κ» η Αρχοντία Μανωλακέλλη, αρχιτέκτων και ψυχολόγος με έδρα στο Ηνωμένο Βασίλειο, η οποία εξειδικεύεται στις εφαρμογές της ψυχολογίας σε πραγματικά και προσομοιωμένα περιβάλλοντα. Κατά την ίδια, πιο πρόσφατες συστηματικές ανασκοπήσεις βρίσκουν ότι η έκθεση σε υψηλές θερμοκρασίες συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο επιδείνωσης της ψυχικής υγείας, ιδιαίτερα σε άτομα που ήδη αντιμετωπίζουν ψυχικές δυσκολίες ή ανήκουν σε ευάλωτες ομάδες.
Παρότι επισημαίνει ότι οι καύσωνες, οι παρατεταμένες περίοδοι υψηλής θερμοκρασίας ή άλλες ακραίες συνθήκες μπορούν να επηρεάσουν τον ύπνο, τη συγκέντρωση, την κόπωση, την ευερεθιστότητα και τη γνωστική λειτουργία, διευκρινίζει πως η σύνδεση με την ψυχική υγεία είναι πολύπλοκη. «Η θερμική καταπόνηση αποτελεί έναν επιπλέον περιβαλλοντικό, στρεσογόνο παράγοντα που επιβαρύνει τον οργανισμό. Για άτομα που ήδη αντιμετωπίζουν προκλήσεις, η έκθεση σε παρατεταμένους καύσωνες ή άλλα ακραία καιρικά φαινόμενα μπορεί να αυξήσει το συνολικό αλλοστατικό φορτίο, δηλαδή τη συσσωρευτική επιβάρυνση που δέχεται ο οργανισμός από χρόνιους ή επαναλαμβανόμενους στρεσογόνους παράγοντες», εξηγεί η κ. Μανωλακέλλη. «Δεν σημαίνει», συμπληρώνει, «ότι η ζέστη προκαλεί από μόνη της ψυχική διαταραχή, αλλά ότι μπορεί να επιδεινώσει προϋπάρχουσες δυσκολίες ή να μειώσει την ικανότητα του ατόμου να προσαρμόζεται αποτελεσματικά».
Τα «αντίμετρα»
Και ποια είναι τα αντίμετρά μας; Αρχικά να σκεφτούμε ποιους πρέπει να φροντίσουμε – «χρειάζεται μια απογραφή σχετικά με το ποια άτομα είναι τα πιο ευάλωτα κατά τη διάρκεια μιας πολύ ζεστής εβδομάδας», σχολιάζει η Σούζαν Γουίλμπραχαμ, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο τμήμα Περιβάλλοντος, Υγείας και Ευεξίας στο Πανεπιστήμιο της Κάμπρια, στη Βρετανία.
«Ποιος δουλεύει σε μια βιομηχανική κουζίνα, ποιοι δεν έχουν τη δυνατότητα να δροσιστούν, πώς φροντίζεις το προσωπικό σου, τα παιδιά σου, τους ασθενείς σου, να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε τρόπους αντιμετώπισης». Η ζέστη, τονίζει, έχει μακροπρόθεσμο αντίκτυπο σε πολλά επαγγέλματα, κι έχει πλέον γίνει ακόμη μία πηγή άγχους για τους ανθρώπους που επηρεάζονται.
Κι από την άλλη είναι το climate anxiety, συμπληρώνει η κ. Μανωλακέλλη – «η συναισθηματική αντίδραση απέναντι στην ίδια την κλιματική κρίση ως υπαρξιακή απειλή. Εκτός από άγχος, φόβο, θλίψη και θυμό, κάποιος μπορεί να νιώσει και αισθήματα αδυναμίας ή έλλειψης ελέγχου απέναντι σε ένα πρόβλημα που μοιάζει τεράστιο και διαχρονικό».
Εχει ενδιαφέρον ο τρόπος με τον οποίο διαφορετικά άτομα αντιμετωπίζουν τη συγκεκριμένη δύσκολη συνθήκη, δηλώνει η κ. Παχλ. «Κάποιοι λένε “σας το είπαμε”, άλλοι είναι πιο “ουδέτεροι”, αναρωτιούνται τι ακριβώς συμβαίνει και πότε αυτό τελειώνει. Δεν ξέρω πώς το διαχειρίζονται οι σκεπτικιστές της κλιματικής αλλαγής. Αμφισβητούν όλη αυτή τη νέα συνθήκη, σχεδόν σαν να μην παραδέχονται πως κάνει τρομερή ζέστη».
«Το ζητούμενο πάντως, καταλήγει η κ. Μανωλακέλλη, «δεν είναι να θεωρήσουμε αυτά τα συναισθήματα από μόνα τους παθολογικά, αλλά να εξετάσουμε πότε γίνονται τόσο έντονα ώστε να επηρεάζουν ουσιαστικά τη λειτουργικότητα και την ποιότητα ζωής του ατόμου». Αλλωστε είναι κοινός τόπος και βίωμα πια ότι οι καύσωνες γίνονται ολοένα πιο έντονοι και απειλητικοί.
