Ο Νικόλαος ∆οργιάκης δένει νωρίς το πρωί στο λιμάνι της Ιεράπετρας. Είναι από τους ελάχιστους τολμηρούς που αψηφώντας τον δυνατό αέρα βγήκε για ψαριά. Το αποτέλεσμα δεν τον δικαίωσε. «Μόνο τα πετρέλαια βγάλαμε», φώναξε απηυδισμένος. Ο ψαράς οριακά γέμισε μερικές κασέλες με σκάρους και λεοντόψαρα. Είχε πιάσει και άλλα ψάρια, άλλα, όπως μας λέει, του τα έκλεψαν οι λαγοκέφαλοι. Απόδειξη της «κλοπής» τα σχισμένα κίτρινα δίχτυα. Τα σηκώνει ψηλά δείχνοντας απογοητευμένος τις μεγάλες τρύπες.
«Είχε ψάρια πάνω και πήγαν και τα έφαγαν. Αυτά τα δίχτυα τα έφτιαξα πριν από μία εβδομάδα. Καινούργια είναι». Ο άνδρας που ζει αποκλειστικά από το ψάρεμα θα χρειαστεί ένα με δύο μεροκάματα για να επισκευάσει τα εργαλεία του, να μπαλώσει δηλαδή τα δίχτυα, και έπειτα να ξαναβγεί στη θάλασσα. Οπως λέει, όμως, ύστερα από λίγες ημέρες θα επαναληφθεί ακριβώς το ίδιο. Αυτή είναι η κατάσταση που βιώνουν τα τελευταία χρόνια οι περισσότεροι ψαράδες παράκτιας αλιείας στην Κρήτη εξαιτίας της εισβολής του λαγοκέφαλου και της αύξησης του πληθυσμού του.
Η Ιεράπετρα ήταν από τις πρώτες περιοχές στην Ελλάδα όπου κατεγράφη o λαγοκέφαλος, το ξενικό είδος ψαριού που έχει εισβάλει στα ελληνικά νερά επιφέροντας καταστροφικές συνέπειες στην αλιεία και στο οικοσύστημα. Οι ψαράδες εκνευρίζονται που «φέτος η Ελλάδα ανακάλυψε» το ψάρι με τα κοφτερά δόντια. Αυτοί συμβιώνουν μαζί του ήδη από το 2005.
«Δεν το γνωρίζαμε»
Τρίτης γενιάς ψαράς ο Κωνσταντίνος Τζεβελεκάκης, θυμάται χαρακτηριστικά την πρώτη φορά που αντίκρισε λαγοκέφαλο πριν από 21 χρόνια. «Βγάλαμε ένα ψάρι που δεν γνωρίζαμε τι είναι. Στο λιμάνι ένας συνάδελφος το είχε δει και το είχε φάει κιόλας». Ο ψαράς δίστασε να δοκιμάσει κάτι που δεν είχε ξαναδεί. Το έδωσε σε έναν φίλο του μανάβη που ζει στο Ηράκλειο για να το μεταφέρει στο Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών. Εκεί οι επιστήμονες το αναγνώρισαν και ενημέρωσαν την τοπική κοινότητα πως πρόκειται για ένα τοξικό ψάρι, αυστηρώς ακατάλληλο για κατανάλωση.
Μειώθηκε η ψαριά – «Μπαρμπούνια, κουτσομούρες έχουν εξαφανιστεί για τα καλά», δηλώνει ο πρόεδρος του Συλλόγου Επαγγελματιών Αλιέων Ιεράπετρας, Λάμπης Τζαράκης, εκτιμώντας πως η ψαριά στην περιοχή τους έχει μειωθεί κατά 80% τα τελευταία χρόνια.
«Από τότε έχει αρχίσει να γίνεται όλο και πιο δύσκολο το έργο μας», λέει ο κ. Τζεβελεκάκης. Δίχως να έχει φυσικό θηρευτή και με την ιδιότητα να τρέφεται με μια μεγάλη γκάμα θηραμάτων, ο λαγοκέφαλος πολλαπλασιάζεται από το 2010 και μετά στις ελληνικές θάλασσες. Το πρόβλημα που προκαλεί δεν περιορίζεται στην καταστροφή των εργαλείων. Εχει συμβάλει σημαντικά και στη μείωση των αλιευμάτων και κυρίως των πιο εμπορεύσιμων. «Μπαρμπούνια, κουτσομούρες έχουν εξαφανιστεί για τα καλά», δηλώνει ο πρόεδρος του Συλλόγου Επαγγελματιών Αλιέων Ιεράπετρας Λάμπης Τζαράκης, εκτιμώντας πως η ψαριά στην περιοχή τους έχει μειωθεί κατά 80% τα τελευταία χρόνια.
Ασημίζει το νερό
Εξαιτίας αυτού, ο Κωνσταντίνος Τζεβελεκάκης έχει αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο ψαρεύει. Μας βάζει στη βάρκα του, που τα καλοκαίρια πλέον τη χρησιμοποιεί για αλιευτικό τουρισμό, για να μας δείξει τι σημαίνει αυτό. Μας πηγαίνει σε έναν από τους γόνιμους ψαρότοπους στην Ιεράπετρα για να ψαρέψει φρέσκο ψάρι, που θα μαγειρέψει έπειτα στους τουρίστες. Τα πρώτα ψάρια που σηκώνει είναι λαγοκέφαλοι. Μόλις βλέπει το νερό να ασημίζει, καταλαβαίνει. «Πάλι τη βρωμιά τση θάλασσας πιάσαμε», λέει φτύνοντας κάθε φθόγγο. Για το ένα ψάρι, που δεν μπορεί να αξιοποιήσει, έχει χάσει οκτώ αγκίστρια και δολώματα, που του έκοψαν μέσα σε λίγα μόλις λεπτά οι λαγοκέφαλοι. «Eχει τόπους που είναι πλούσιοι σε ψάρεμα, αλλά εκεί έχει και πάρα πολλά λαγόψαρα. Εμαθαν και αυτά γράμματα και πάνε στα ψάρια τα καλά. Αν πάμε εκεί, θα χάσουμε τα εργαλεία μας».
Ο ψαράς ανησυχεί λίγο μήπως η κατάσταση αυτή, κυρίως λόγω της δημοσιότητας που πήρε, επηρεάσει αργότερα και τον τουρισμό. Το πρωί ένας φίλος του, ταξιτζής στο χωριό, τον πλησίασε για να του πει ότι ο βρετανικός Τύπος έγραψε για τα λαγόψαρα στην Ελλάδα. Πριν από μέρες, είχε πιάσει έναν λαγοκέφαλο στη βάρκα και τον πέταξε πίσω στη θάλασσα. Μαζεύτηκαν απευθείας άλλοι λαγοκέφαλοι να τον φάνε.
«Οι τουρίστες με ρώτησαν αν αυτό είναι νορμάλ και αν μπορούν να κάνουν μπάνιο στη θάλασσά μας. Τους είπα ότι είναι νορμάλ και πως δεν έχουμε κρούσματα». Είναι η αλήθεια: έχουν καταγραφεί μόνο 27 επιβεβαιωμένα κρούσματα σε ανθρώπους από λαγοκέφαλους σε όλη την ανατολική Μεσόγειο την τελευταία 20ετία.
Ερευνα για τις ζημιές
Στις εγκαταστάσεις του Ελληνικού Κέντρου Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) κοντά στο Ηράκλειο οι ερευνητές μελετούν επί χρόνια τον λαγοκέφαλο και τις οικονομικές επιπτώσεις που έχει στις τοπικές κοινωνίες. Στις εγκαταστάσεις του, ο Γιώργος Χρηστίδης χαράζει σκυμμένος με το νυστέρι έναν λαγοκέφαλο. Οπως περιγράφει, έχει βρει σε στομάχι λαγοκέφαλου από αγκίστρι και μικρό χταπόδι μέχρι μπαρμπούνι και άλλο λαγόψαρο. Ο ερευνητής του κέντρου και υποψήφιος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Κρήτης έχει επικεντρωθεί στον οικονομικό αντίκτυπο του φαινομένου στους αλιείς.
Χάνουν και τα εργαλεία – «Eχει τόπους που είναι πλούσιοι σε ψάρεμα, αλλά εκεί έχει και πολλά λαγόψαρα. Αν πάμε εκεί, θα χάσουμε τα εργαλεία μας», λέει ο Κωνσταντίνος Τζεβελεκάκης. Τα πρώτα ψάρια που σηκώνει είναι λαγοκέφαλοι.
Σε λίγα λεπτά έχασε οκτώ αγκίστρια.
Σύμφωνα με την έρευνα στην οποία συμμετείχε, οι ψαράδες παράκτιας αλιείας στην Κρήτη χάνουν κατά μέσον όρο 6.500 ευρώ τον χρόνο ανά καΐκι, ποσό που σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ μπορεί να φτάσει μέχρι και το 30% του εισοδήματός τους. Το πρόβλημα είναι εντονότερο στο νότιο τμήμα του νησιού, όπου το ποσό αυτό εκτοξεύεται στις 8.000 ευρώ. «Μόνο το κόστος από τις ζημιές στα δίχτυα τους μπορεί να φτάσει στις 2.000 ευρώ/έτος», τόνισε.
Σε χώρες όπως η Κύπρος και η Τουρκία, που αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα, έχουν εφαρμοστεί ήδη προγράμματα στοχευμένης εξαλίευσης για την υποστήριξη των αλιέων και παράλληλα προσπάθεια μείωσης του πληθυσμού του ξενικού είδους.
Στην Ελλάδα ανακοινώθηκε την Πέμπτη το πρόγραμμα της επιδοτούμενης αλίευσης λαγοκέφαλου που θα ξεκινήσει πιλοτικά στην Κρήτη και στο Νότιο Αιγαίο, με μέγιστη καθαρή αμοιβή τα 5,33 ευρώ/ κιλό.
«Επρεπε να είχε γίνει κάτι νωρίτερα στην Ελλάδα για περιοχές όπως η Κρήτη και τα Δωδεκάνησα, γιατί βλέπουμε το προβλήματα εδώ και πολλά χρόνια», υποστηρίζει ο Μιχάλης Μαργαρίτης, υπεύθυνος σε θέματα αλιείας της WWF. Το θετικό της καθυστέρησης, όπως είπε, είναι ότι μπορούμε να αντλήσουμε μαθήματα από τις άλλες χώρες.
Το παράδειγμα της Κύπρου
Η Κύπρος εφαρμόζει το μέτρο ήδη από το 2012. Οπως σημειώνει στην «Κ» η Μαρίνα Αργυρού, διευθύντρια του Τμήματος Αλιείας και Θαλασσίων Ερευνών του υπουργείου Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος της Κύπρο, το πρόγραμμα επικεντρώνεται κατά βάσιν στον μετριασμό των επιπτώσεων που έχει ο λαγοκέφαλος στους ψαράδες και το ενδιαφέρον των αλιέων, που έχουν φτάσει τους 150 συμμετέχοντες στο μέτρο, ήταν από τη πρώτη στιγμή και παραμένει μέχρι σήμερα αυξημένο.
«Δεν μπορούμε να πούμε αν μειώνεται ο λαγοκέφαλος. Εχει σχεδόν 20 χρόνια που έχει εγκατασταθεί στα ύδατά μας και θα συνεχίσει να υπάρχει. Υποστηρίζονται όμως οι αλιείς». Το ποσό της αποζημίωσης ανά κιλό ξεκίνησε από τα 3 ευρώ και αυξήθηκε στα 4,73, ενώ το μέτρο θα συνεχιστεί τουλάχιστον μέχρι το 2029. Ο κ. Μαργαρίτης μιλώντας με Κύπριους αλιείς ανέφερε πως είναι ευχαριστημένοι από την αποζημίωση, ωστόσο δεν έχουν δει μεγάλες διαφορές στον πληθυσμό του λαγοκέφαλου.
«Θα τα κυνηγήσουμε»
Το μέτρο της επικήρυξης του είδους με οικονομική ανταπόδοση είχε συμπεριληφθεί στο σχέδιο δράσης που είχε παραδώσει το ΕΛΚΕΘΕ ήδη από το 2024. «Γιατί δεν έγινε κάτι νωρίτερα, δεν μπορώ να απαντήσω. Η δεύτερη σύσκεψη που έκανα εγώ πέρυσι το καλοκαίρι, μόλις ανέλαβα, είχε ως θέμα το λαγόψαρο. Δεν μπορούσε να γίνει κάτι σε λιγότερο από ένα χρόνο», δήλωσε ο Σπύρος Πρωτοψάλτης, γενικός γραμματέας Αγροτικής Ανάπτυξης. Οπως είπε, η δράση του υπουργείου για τη στοχευμένη αλίευση είναι πιλοτική ώστε να αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητά της.
Μπαλώνοντας τα δίχτυα του, ο Λάμπης Τζαράκης, πρόεδρος των ψαράδων στην Ιεράπετρα, αναφέρει πως το μέτρο αποτελεί μια πρώτη ανακούφιση. «Καλό είναι το μέτρο, θα τα κυνηγήσουμε». Ο ίδιος ωστόσο και οι υπόλοιποι ψαράδες, που ζουν μια ζωή στη θάλασσα, γνωρίζουν καλά πως ο λαγοκέφαλος δεν είναι το πρόβλημα, αλλά το σύμπτωμα. Εξαιτίας της κλιματικής κρίσης, στις θάλασσές τους οι Κρητικοί βλέπουν τρομπέτες και μπαρμπούνια Ερυθράς Θάλασσας και στα ιχθυοπωλεία τους πουλούν λεοντόψαρα. «Εμείς ζούμε στη θάλασσα. Αυτά τρώνε τον γόνο άλλων ψαριών. Ερχονται και άλλα δύσκολα».
