Οι δωρεάν δημόσιες συγκοινωνίες αποτελούν μια ιδέα που επιστρέφει συχνά στη δημόσια συζήτηση, ιδιαίτερα σε περιόδους αυξημένου κόστους ζωής και αναζήτησης πιο βιώσιμων τρόπων μετακίνησης. Είναι όμως μια ρεαλιστική λύση για τις σύγχρονες πόλεις ή μια πολιτική που ακούγεται καλύτερη στα λόγια απ’ ό,τι στην πράξη;
1. Υπάρχουν σήμερα χώρες όπου οι δημόσιες συγκοινωνίες είναι δωρεάν;
Ναι. Το πιο γνωστό παράδειγμα αποτελεί το Λουξεμβούργο, όπου από το 2020 οι μετακινήσεις με τρένα, τραμ και λεωφορεία παρέχονται δωρεάν για όλους, κατοίκους και επισκέπτες. Αντίστοιχα μοντέλα εφαρμόζονται και αλλού, είτε σε εθνικό είτε σε τοπικό επίπεδο.
2. Ποιες άλλες χώρες ή πόλεις έχουν ακολουθήσει αυτόν τον δρόμο;
Η Μάλτα προσφέρει δωρεάν μετακινήσεις με λεωφορεία στους μόνιμους κατοίκους, ενώ το Ταλίν της Εσθονίας εφαρμόζει δωρεάν συγκοινωνία για τους εγγεγραμμένους δημότες της από το 2013. Στη Γαλλία, η Δουκέρκη αποτελεί ένα από τα πιο επιτυχημένα παραδείγματα, ενώ ανάλογα προγράμματα λειτουργούν και σε αρκετές πόλεις των ΗΠΑ.
3. Αυξάνεται πράγματι η χρήση των ΜΜΜ όταν καταργείται το εισιτήριο;
Σχεδόν όλες οι σχετικές μελέτες δείχνουν σημαντική αύξηση της επιβατικής κίνησης. Συνήθως κυμαίνεται μεταξύ 15% και 30%, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις είναι ακόμη μεγαλύτερη, ιδιαίτερα εκτός ωρών αιχμής.
4. Άρα περιορίζεται και η χρήση του αυτοκινήτου;
Όχι πάντα. Αν και ένα μέρος των νέων επιβατών εγκαταλείπει το ΙΧ, αρκετοί προέρχονται από μετακινήσεις που προηγουμένως γίνονταν με τα πόδια ή με ποδήλατο. Για τον λόγο αυτό, η δωρεάν συγκοινωνία από μόνη της δεν αρκεί για να λύσει το κυκλοφοριακό πρόβλημα.
5. Υπάρχουν περιβαλλοντικά οφέλη;
Ναι, αλλά συνήθως είναι μικρότερα από ό,τι αναμένεται. Στο Λουξεμβούργο, για παράδειγμα, καταγράφηκε μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα της τάξης του 8% στις οδικές μεταφορές, όμως σε άλλες περιπτώσεις η επίδραση αποδείχθηκε περιορισμένη.
6. Ποιο είναι το μεγαλύτερο πλεονέκτημα των δωρεάν συγκοινωνιών;
Η κοινωνική τους διάσταση. Για ανθρώπους με χαμηλά εισοδήματα, μαθητές, ανέργους ή ηλικιωμένους, ακόμη και ένα σχετικά φθηνό εισιτήριο μπορεί να αποτελεί σημαντικό καθημερινό κόστος. Η δωρεάν μετακίνηση διευκολύνει την πρόσβαση στην εργασία, την εκπαίδευση και τις υπηρεσίες.
7. Αν δεν πληρώνει ο επιβάτης, ποιος καλύπτει το κόστος;
Κάποιος το πληρώνει πάντα. Όταν το κόστος δεν καλύπτεται από το εισιτήριο, μεταφέρεται είτε στον κρατικό προϋπολογισμό ή στην τοπική αυτοδιοίκηση. Αν όμως οι δωρεάν συγκοινωνίες χρηματοδοτηθούν από τον κρατικό προϋπολογισμό, τότε το κόστος του εκτεταμένου δικτύου της Αθήνας ή της Θεσσαλονίκης θα επιβαρύνει -μέσω της φορολογίας- και πολίτες που ζουν σε άλλες περιοχές. Έτσι, ο κάτοικος ενός ακριτικού νησιού, ενός ορεινού χωριού ή μιας επαρχιακής πόλης θα συμμετέχει στη χρηματοδότηση μιας υπηρεσίας από την οποία δεν ωφελείται άμεσα. Αντίστοιχα, αν το κόστος μεταφερθεί στα δημοτικά τέλη, τότε θα το επωμιστούν όλοι οι δημότες, ανεξάρτητα από το αν χρησιμοποιούν τις συγκοινωνίες.
8. Υπάρχουν άλλα μειονεκτήματα;
Ναι, πέρα από το οικονομικό κόστος, αρκετοί συγκοινωνιολόγοι επισημαίνουν ότι όταν μια υπηρεσία παρέχεται χωρίς άμεσο αντίτιμο υπάρχει ο κίνδυνος να απαξιωθεί τόσο από τους χρήστες όσο και από την πολιτεία. Σε ορισμένες πόλεις καταγράφηκαν αυξημένες φθορές, προβλήματα αντικοινωνικής συμπεριφοράς ή μεγαλύτερη ανοχή σε φαινόμενα υποβάθμισης των υπηρεσιών (ότι πληρώνεις παίρνεις). Στο Λουξεμβούργο, παρότι η κατάργηση του εισιτηρίου θεωρείται γενικά επιτυχημένη ως κοινωνικό μέτρο, δεν λείπουν οι πολίτες που διαμαρτύρονται για καθυστερήσεις, συνωστισμό ή προβλήματα αξιοπιστίας του δικτύου και συνδέουν -δικαίως ή αδίκως- την κατάσταση αυτή με το γεγονός ότι οι συγκοινωνίες παρέχονται πλέον δωρεάν.
9. Εχει εφαρμοστεί ποτέ κάτι αντίστοιχο στην Ελλάδα;
Σε εθνική κλίμακα όχι. Υπήρξαν όμως περιπτώσεις προσωρινής δωρεάν μετακίνησης, όπως την περίοδο των capital controls το 2015. Παράλληλα, αρκετοί δήμοι λειτουργούν δωρεάν δημοτικές συγκοινωνίες που εξυπηρετούν τοπικές μετακινήσεις.
10. Θα μπορούσε η Ελλάδα να αποκτήσει καθολικά δωρεάν συγκοινωνίες;
Θεωρητικά ναι, πρακτικά όμως πρόκειται για μια ιδιαίτερα δαπανηρή πολιτική. Για τα σημερινά ελληνικά δεδομένα, ίσως πιο ρεαλιστική προσέγγιση είναι η ενίσχυση των δωρεάν μετακινήσεων για ευάλωτες ομάδες και η βελτίωση της ποιότητας των υπηρεσιών. Άλλωστε, οι πολίτες εγκαταλείπουν το αυτοκίνητο κυρίως όταν η συγκοινωνία είναι γρήγορη, αξιόπιστη και άνετη και όχι απλώς όταν είναι δωρεάν
