Το μέλλον είναι βέβαιο· μόνο το παρελθόν είναι απρόβλεπτο. Ο παλαιός σοβιετικός αφορισμός φαίνεται ότι ισχύει και για το εθνικό παρελθόν της Τουρκίας, όπως αναθεωρείται στα σχολικά βιβλία της Ιστορίας. Η εθνική αφήγηση των εγχειριδίων έχει αλλάξει τα δύο τελευταία χρόνια. Ο στόχος είναι να υπηρετηθεί το μεγαλεπήβολο πλάνο της εκπαίδευσης για τον «Αιώνα της Τουρκίας», όπως αποκαλείται. Ετσι παρατηρούμε μια ιδιότυπη ιδεολογική μείξη, καθώς η «αγιοποίηση» του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ συνυπάρχει με μια ισχυρή στροφή προς την οθωμανική περίοδο με σαφείς σύγχρονες γεωπολιτικές νύξεις. Το έθνος είναι ιερό και οι μαθητές οφείλουν να διαπνέονται από μόνο ένα όραμα: αυτό της Μεγάλης Τουρκίας, η οποία διασφαλίζεται μέσα από τη στρατιωτική υπεροχή της χώρας. Πρόκειται για υψίστη προτεραιότητα για το καθεστώς. Το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» έχει ιστορική ρίζα στην εποχή του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς. «Η ιστορική γνώση λειτουργεί όχι μόνον ως μηχανισμός πολιτικής και πολιτισμικής συνέχειας, αλλά και ως εργαλείο ηθικής διαπαιδαγώγησης, που διαμορφώνει τις αξίες και τη συνείδηση της αυριανής τουρκικής κοινωνίας», παρατηρεί στην «Κ» η κ. Στέλλα Μαύρου, φιλόλογος στο Λεόντειο Λύκειο Νέας Σμύρνης και δρ Διδακτικής της Ιστορίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, η οποία μελετά τις μεταβολές στα τουρκικά σχολικά βιβλία της Ιστορίας.
Οι έξι άξονες
Στο πλαίσιο της έρευνας που πραγματοποιεί η κ. Μαύρου στο Εργαστήριο Τεχνολογίας, Ερευνας και Εφαρμογών στην Εκπαίδευση του Δημοκριτείου, εντόπισε έξι στρατηγικούς άξονες πάνω στους οποίους αναπτύσσεται το επίσημο τουρκικό αφήγημα:
1
Η «αγιοποίηση» του Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ: Η παρουσία του Κεμάλ κυριαρχεί στο κείμενο και στο εικονογραφικό υλικό. Η φιλομάθεια, η πειθαρχία και η αποφασιστικότητά του –όπως η ιστορία της επιμονής του να δώσει εξετάσεις στη στρατιωτική σχολή παρά τις αντιρρήσεις της μητέρας του– αλλά και το ανέκδοτο, όπου ο δάσκαλος των Μαθηματικών τού δίνει το όνομα «Κεμάλ» (που σημαίνει τελειότητα), επιστρατεύονται για να τον καταστήσουν παράδειγμα προς μίμηση για τη νέα γενιά. Στα εγχειρίδια περιγράφονται σταδιακά οι φάσεις μέσα από τις οποίες διαμορφώθηκε η προσωπικότητα του Κεμάλ. Παράλληλα, τα εκτενή αποσπάσματα από τον περίφημο λόγο του, το Nutuk (1927), όπου περιγράφονται οι σκέψεις του για την αντιμετώπιση των κατοχικών δυνάμεων και την επίτευξη της εθνικής ανεξαρτησίας, δεν διδάσκονται ως απλά ιστορικά ντοκουμέντα. Λειτουργούν ως δεσμευτικές πολιτικές παρακαταθήκες για το μέλλον του έθνους.
2
Το όραμα της «Μεγάλης Τουρκίας»: Το εθνικό παρελθόν παρουσιάζεται ως ενιαίο σύνολο. Ολα τα γεγονότα πηγάζουν από μόνο ένα όραμα: αυτό της «Μεγάλης Τουρκίας». Με αυτή τη λογική, όποιος αποκλίνει από τον κανόνα που επιβάλλεται από την κυρίαρχη ομάδα, θεωρείται προδότης. Ετσι, στο στόχαστρο της κριτικής μπαίνουν οι πάντες: από τον σουλτάνο και την οθωμανική κυβέρνηση για τη συμβιβαστική στάση τους μετά την Ανακωχή του Μούδρου το 1918, μέχρι τις μειονότητες (Ελληνες, Σέρβοι, Αρμένιοι), οι οποίες κατηγορούνται ότι «δεν εκτίμησαν» την οθωμανική προστασία. Με βάση αυτή την αφήγηση, η απειλή παραμένει υπαρκτή έως και σήμερα. Απόδειξη, σύμφωνα με τα όσα διδάσκονται οι μαθητές, αποτελεί το πραξικόπημα του 2016, το οποίο αποδίδεται στην «τρομοκρατική», όπως χαρακτηρίζεται, οργάνωση FETÖ του Φετουλάχ Γκιουλέν, αλλά και η δράση του κουρδικού PKK. Οι ενέργειες αυτές παρουσιάζονται ως υποκινούμενες από ξένα κέντρα, συνιστώντας απειλή για το μέλλον του έθνους.
3
Η ιεροποίηση του έθνους: Ο εθνικός ύμνος και ο λόγος του Κεμάλ προς τη νεολαία προτάσσονται στην αρχή κάθε σχολικού βιβλίου, ενώ το τουρκικό έθνος προβάλλεται ως ο διαχρονικός και αποκλειστικός φορέας κυριαρχίας. Η τουρκική ταυτότητα συνδιαμορφώνεται από τις τουρκικές παραδοσιακές αξίες και την πίστη στο Ισλάμ.
Οι μαθητές διδάσκονται για την καθολική αντίσταση των απλών ανθρώπων απέναντι στις «αδικίες» της Συνθήκης των Σεβρών και την ελληνική «εισβολή» του 1919. Με την ίδια λογική εξυμνείται η αυθόρμητη συσπείρωση του λαού που βγήκε στους δρόμους τον Ιούλιο του 2016 για να σταματήσει τους πραξικοπηματίες. Ολοι όσοι έχασαν τη ζωή τους υπερασπιζόμενοι το έθνος στις κρίσιμες στιγμές –είτε το 1919 είτε το 2016– ανακηρύσσονται «μάρτυρες» (şehitler). Πρόκειται για όρο με βαθιά θρησκευτική σημασία, ο οποίος ανάγει το έθνος σε ιερή οντότητα.
Επιπλέον, το οπισθόφυλλο των βιβλίων αλλά και η παρουσίαση των σύγχρονων επιτευγμάτων της χώρας στο τέλος των εγχειριδίων της 12ης τάξης (η αντίστοιχη Γ΄ Λυκείου στην Ελλάδα) συνιστούν ρητό κάλεσμα προς τη νέα γενιά: η εθνική υπερηφάνεια πρέπει να κινητοποιήσει τους μαθητές να πρωτοστατήσουν αγωνιζόμενοι για την κυριαρχία του έθνους.
«Η ιστορική γνώση λειτουργεί όχι μόνον ως μηχανισμός πολιτικής και πολιτισμικής συνέχειας, αλλά και ως εργαλείο ηθικής διαπαιδαγώγησης, που διαμορφώνει τις αξίες και τη συνείδηση της αυριανής τουρκικής κοινωνίας», παρατηρεί η κ. Στέλλα Μαύρου, φιλόλογος στο Λεόντειο Λύκειο Νέας Σμύρνης και δρ Διδακτικής της Ιστορίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης.
4
Ο πόλεμος ως αναγκαίο κακό: Στον κόσμο των τουρκικών εγχειριδίων η βία και η αδικία παρουσιάζονται ως καταστατικές αρχές της ανθρώπινης κοινωνίας. Σε αυτό το περιβάλλον, η Τουρκία προβάλλεται ως μια δύναμη που αμύνεται, η οποία σύρεται σε συγκρούσεις, με τον πόλεμο να αποτελεί την έσχατη, αλλά αναγκαία λύση για την επιβίωσή της.
Τα παραδείγματα που παρουσιάζονται ξεκινούν από την εποχή των πρώτων τουρκικών φυλών στην Κεντρική Ασία, οι οποίες έπρεπε να αντιμετωπίσουν τις αντίξοες κλιματικές συνθήκες και την απειλή της ισχυρής Κίνας. Εκεί εντοπίζονται οι ρίζες του δόγματος του «Εθνους-Στρατού» (Ordu-Millet), όπου κάθε μέλος της κοινωνίας όφειλε να είναι και πολεμιστής.
Η ίδια ρητορική επιστρατεύεται και για τη σύγχρονη Ιστορία. Ο πόλεμος μετά τη Συνθήκη των Σεβρών, που ισοδυναμούσε με τον θάνατο του έθνους, μετονομάζεται σε «Αγώνα Επιβίωσης» (Var Olma Mücadelesi). Αντίστοιχα, η εισβολή στην Κύπρο το 1974 παρουσιάζεται ως «Επιχείρηση Ειρήνης» (Barış Harekâtı). Μέσα από αυτές τις αναγνώσεις υπερτονίζεται η ανάγκη για πειθαρχία, οργάνωση και στρατιωτική υπεροχή. Γι’ αυτόν τον λόγο τα εγχειρίδια εστιάζουν στις καινοτομίες που έδιναν διαχρονικά στους Τούρκους το στρατιωτικό πλεονέκτημα: από την εξημέρωση του αλόγου και τη χρήση του τόξου εν κινήσει μέχρι την παραγωγή ανθεκτικών σιδερένιων όπλων. Σήμερα η ανάπτυξη της εγχώριας αμυντικής βιομηχανίας παρουσιάζεται ως αναγκαία για τη θωράκιση της χώρας απέναντι στην αστάθεια της περιοχής από τη Μέση Ανατολή και τα Βαλκάνια μέχρι τον Καύκασο, η οποία αποκαλείται «γεωγραφία της φωτιάς».
5
Καλλιέργεια ενσυναίσθησης μόνο προς τους οικείους: Ο τουρκικός εαυτός αναλαμβάνει έναν διπλό ρόλο: του ήρωα αλλά και του θύματος των «Αλλων», οι οποίοι παρουσιάζονται ως εμπόδια στην ιστορική πορεία του έθνους. Με αυτόν τον τρόπο οι μαθητές ταυτίζονται συναισθηματικά με το «πάσχον» έθνος. Στις αναφορές στον Εθνικό Αγώνα, για παράδειγμα, πέρα από τα πολεμικά κατορθώματα υπερτονίζονται τα βάσανα των μουσουλμάνων προσφύγων που ξεριζώθηκαν από τα Βαλκάνια και τα δεινά που τους προκάλεσαν οι Δυτικοί, συμπεριλαμβανομένων των Ελλήνων. Η ίδια ακριβώς συνταγή ακολουθείται και για το πρόσφατο παρελθόν. Στην αφήγηση της απόπειρας πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου 2016 εντάσσονται συγκινησιακά φορτισμένες βιογραφίες των «μαρτύρων» που έπεσαν μπροστά από τα τανκς.
Ολα τα γεγονότα πηγάζουν από μόνο ένα όραμα: αυτό της «Μεγάλης Τουρκίας». Οποιος αποκλίνει από τον κανόνα που επιβάλλεται από την κυρίαρχη ομάδα θεωρείται προδότης. Από τον σουλτάνο και την οθωμανική κυβέρνηση για τη στάση τους μετά την Ανακωχή του Μούδρου το 1918 μέχρι τις μειονότητες (Ελληνες, Σέρβοι, Αρμένιοι), οι οποίες «δεν εκτίμησαν» την οθωμανική προστασία.
Την ίδια στιγμή που διογκώνεται το συναίσθημα για τα οικεία δεινά, καταγράφεται η απουσία ενσυναίσθησης προς τους «αντιπάλους». Ξεκινώντας από τους στίχους του εθνικού ύμνου και προχωρώντας στην περιγραφή της ήττας των Βυζαντινών στο Ματζικέρτ το 1071 μ.Χ. ή στις λεγόμενες «Αβάσιμες αξιώσεις των Αρμενίων» (Asılsız Ermeni İddiaları), οι εχθροί παρουσιάζονται πάντα ως τυπικά παραδείγματα εσωτερικής παρακμής. «Τα εγχειρίδια αποφεύγουν συστηματικά οποιαδήποτε νύξη θα μπορούσε να τους προσδώσει ανθρώπινη διάσταση. Αυτή η “απανθρωποποίηση” διευκολύνει τους μαθητές να αποστασιοποιηθούν από τα πάθη των αντιπάλων και να εστιάσουν αποκλειστικά στην ηρωική δράση της τουρκικής πλευράς», παρατηρεί η κ. Μαύρου.
6
Στροφή προς την οθωμανική περίοδο και σύνδεσή της με τη σύγχρονη γεωπολιτική ατζέντα: Η οθωμανική κληρονομιά επαναξιολογείται και προβάλλεται ως το ιστορικό θεμέλιο του σύγχρονου τουρκικού γεωστρατηγικού σχεδιασμού. Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον εντοπίζεται στα εγχειρίδια της 12ης τάξης, όπου καθίσταται σαφής η σύνδεση του χθες με το σήμερα της Ανατολικής Μεσογείου. Η εποχή του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς, τον 16ο αιώνα, όταν η Μεσόγειος αποτελούσε «οθωμανική λίμνη», παρουσιάζεται ως μια χρυσή εποχή ασφάλειας για το διεθνές εμπόριο. Αυτή ακριβώς η περίοδος προβάλλεται ως η ιστορική ρίζα του δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας», η οποία περιγράφεται ως φυσική συνέχεια του οθωμανικού ναυτικού μεγαλείου. Στο ίδιο μήκος κύματος, το εγχειρίδιο της 10ης τάξης αφιερώνει εκτενή χώρο στην οθωμανική επέκταση στις «Θάλασσες», υπογραμμίζοντας τη γεωστρατηγική σημασία που είχαν η Κρήτη και η Κύπρος για τον έλεγχο των εμπορικών δρόμων της Ευρασίας. Στα σχολικά βιβλία τονίζεται ότι η Τουρκία έχει το δικαίωμα και τη δύναμη να ελέγχει τη διέλευση των πολεμικών πλοίων σε περιόδους περιφερειακών κρίσεων (όπως στη Μαύρη Θάλασσα), λειτουργώντας ως παγκόσμιος γεωπολιτικός παίκτης.
Τα ελληνοτουρκικά
Οσον αφορά τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, η κ. Μαύρου αναφέρει ότι «προσεγγίζονται μέσα από τη συστηματική καταγραφή των πάγιων γεωπολιτικών διαφορών με επίκεντρο το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Η ελληνική εξωτερική πολιτική παρουσιάζεται ως μια προσπάθεια μονομερούς ανατροπής της Συνθήκης της Λωζάννης, με ιδιαίτερη έμφαση στο ενδεχόμενο επέκτασης των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια, καθώς και στις αποκλίσεις μεταξύ εναερίου χώρου και αιγιαλίτιδας ζώνης. Παράλληλα προβάλλεται η θέση περί παραβίασης του καθεστώτος αποστρατιωτικοποίησης των νησιών, ενώ οι ελληνικές και κυπριακές διεκδικήσεις οριοθέτησης ΑΟΖ ερμηνεύονται ως απόπειρα γεωγραφικού αποκλεισμού της Τουρκίας. Στο πεδίο των μειονοτήτων, η μουσουλμανική μειονότητα της Δυτικής Θράκης αναφέρεται αποκλειστικά με εθνικό πρόσημο, με τα εγχειρίδια να καταγγέλλουν το ελληνικό κράτος για παραβίαση των δικαιωμάτων της».
