Αν δεν αδειοδοτήσουμε νέα αιολικά πάρκα μέσα σε περιοχές του δικτύου Natura 2000 και σε αδιατάρακτα οικοσυστήματα, τότε μπορούμε και πάλι όχι απλώς να επιτύχουμε τους εθνικούς μας στόχους σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, αλλά και να τους υπερβούμε κατά 30%. Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει νέα μελέτη του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, επαναφέροντας τη δημόσια συζήτηση στις επιπτώσεις της αθρόας αδειοδότησης ανεμογεννητριών στη βιοποικιλότητα. Η νέα μελέτη αποκτά ιδιαίτερη αξία, καθώς έρχεται τη στιγμή που το υπουργείο Περιβάλλοντος έδωσε σε διαβούλευση το νέο ειδικό χωροταξικό πλαίσιο για τις ΑΠΕ, που προβλέπει μεν περιορισμούς, αλλά εξαιρεί ακόμη και τα επενδυτικά σχέδια που έχουν υποβληθεί προς έγκριση χωρίς να έχουν λάβει άδεια.
Η σχετική έρευνα υπογράφεται από τον Αποστόλη Στεφανίδη, βιολόγο και ερευνητή στο Εργαστήριο Διατήρησης Βιοποικιλότητας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, και την Κική Κατή, επικεφαλής του ίδιου εργαστηρίου και καθηγήτρια στο Τμήμα Βιολογικών Εφαρμογών και Τεχνολογιών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Και δημοσιεύθηκε πρόσφατα σε επιστημονικό περιοδικό (Biodiversity and Conservation).
Οι ασυμμετρίες
Οπως αναφέρει η έρευνα, τόσο τα νησιά όσο και οι ορεινές περιοχές έχουν «σηκώσει» μεγάλο βάρος. «Τα νησιά και τα βουνά έως σήμερα δέχονταν δυσανάλογα περισσότερες αιτήσεις για ανεμογεννήτριες ως προς την έκτασή τους: 35% και 26% της συνολικά παραγόμενης αιολικής ενέργειας στο 19% και 12% της χώρας αντιστοίχως (5.245 και 2.920 ανεμογεννήτριες) συγκριτικά με τη ζώνη χαμηλών υψομέτρων, κάτω από 1.000 μέτρα (39% της αιολικής ενέργειας με 4.382 ανεμογεννήτριες στο 69% της χώρας)».
Σύμφωνα με στοιχεία του εργαστηρίου, πάνω από τα 1.200 μέτρα υψόμετρο, όριο που θέτει το υπό διαβούλευση νέο χωροταξικό πλαίσιο για την ανάπτυξη αιολικών πάρκων, λειτουργούν ήδη 430 ανεμογεννήτριες και κατασκευάζονται άλλες 179. Αδεια παραγωγής έχουν 890 ανεμογεννήτριες (3,99 GW). «Πόσες από αυτές έχουν “πλήρη φάκελο” και θα εξαιρεθούν από το μέτρο; Αυτό θα καθορίσει το αν πραγματικά θα προστατευθούν τα βουνά και τα νησιά από την ενεργειακή εκβιομηχάνιση», λέει ο κ. Στεφανίδης.
Θα μπορούσε η Ελλάδα να ακολουθήσει έναν άλλο δρόμο, ώστε να υποστηρίξει την ανάπτυξη νέων ιδιωτικών έργων ΑΠΕ χωρίς να θυσιάζει τη βιοποικιλότητά της; Η μελέτη του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων αποδεικνύει ότι αυτό είναι εφικτό: εφαρμόζει ένα σενάριο χωροταξικού σχεδιασμού που αποκλείει τις περιοχές Natura 2000, όλα τα φυσικά τοπία χαμηλού δείκτη κατακερματισμού από τεχνητές επιφάνειες, όλες τις περιοχές άνευ δρόμων με έκταση άνω των 5 τ. χλμ. και όλα τα νησιά και νησίδες χωρίς δρόμους. Επιτρέπει τις αιτήσεις για ενδεχόμενη αδειοδότηση νέων αιολικών στο υπόλοιπο 40,94% της χώρας (53.583 τ. χλμ.). Η Ελλάδα με αυτόν τον τρόπο προστατεύει αποτελεσματικά τη φύση, τις αποθήκες άνθρακα και τις οικοσυστημικές υπηρεσίες, αποκλείοντας 6.620 νέες ανεμογεννήτριες, εκ των οποίων 2.873 στα νησιά και 1.722 στα βουνά σε υψόμετρα άνω των 1.000 μέτρων, ενώ ταυτόχρονα επιτυγχάνει τον στόχο του 2050 (13 GW) και μάλιστα τον ξεπερνάει κατά 30%, με βάση τη διεθνή δημοσίευση.
«Το επενδυτικό ενδιαφέρον για εγκατάσταση αιολικής ισχύος είναι σήμερα 42 GW, δηλαδή στο υπετριπλάσιο του εθνικού στόχου εγκαταστημένης ισχύος για τα αιολικά το 2050 (13 GW). Αρα αυτή η αθρόα ανάπτυξη της αιολικής βιομηχανίας δεν εξυπηρετεί τους εθνικούς στόχους και έχει πολύ σοβαρό κόστος για τη βιοποικιλότητα», λέει ο κ. Στεφανίδης.
Καθοριστικός παράγοντας – «Πόσες από τις ανεμογεννήτριες με άδεια παραγωγής έχουν “πλήρη φάκελο” και θα εξαιρεθούν από το μέτρο;», αναρωτιέται ο βιολόγος Αποστόλης Στεφανίδης. «Αυτό θα καθορίσει το αν πραγματικά θα προστατευθούν τα βουνά και τα νησιά από την ενεργειακή εκβιομηχάνιση».
Αφετηρία της έρευνας ήταν η επίδραση των υποδομών αιολικής ενέργειας στη βιοποικιλότητα και συγκεκριμένα σε τρία ενδημικά και παγκοσμίως απειλούμενα είδη ορθοπτέρων: δύο γρύλλους των θάμνων (Parnassiana tymphrestos, Parnassiana coracis) και ένα είδος ακρίδας (Oropodisma willemsei), που ζουν μόνο στα βουνά της κεντρικής Πίνδου.
Γιατί όμως να μας ενδιαφέρει η τύχη τριών εντόμων; «Τα ορθόπτερα γενικά αποτελούν καίριο κρίκο στην τροφική αλυσίδα, ενώ συμβάλλουν στην ανακύκλωση θρεπτικών στοιχείων και στην καλή λιβαδική κατάσταση των ορεινών βοσκοτόπων», εξηγεί ο κ. Στεφανίδης. «Ειδικά τα τρία αυτά άπτερα είδη ζουν σε μεγάλα υψόμετρα, άνω των 1.500 μέτρων, απομονωμένα σε μικρές εκτάσεις στις βουνοκορφές. Αν εγκαταστήσουμε ανεμογεννήτριες ή άλλες κατασκευές εκεί, τότε χάνουν το “σπίτι τους” και κατακερματίζεται ο πληθυσμός τους. Στο όρος Οξιά, για παράδειγμα, το σχεδιαζόμενο αιολικό θα μείωνε στο μισό τον πληθυσμό του Parnassiana coracis και θα το έφερνε ένα βήμα πιο κοντά στην εξαφάνιση. Δεν έχουμε ηθικό δικαίωμα να το κάνουμε αυτό».
Η πρόταση να μην αναπτύσσονται ΑΠΕ σε περιοχές Natura 2000 διατυπώθηκε από το Εργαστήριο Διατήρησης Βιοποικιλότητας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων το 2021. Η βασική κριτική που είχε δεχθεί ήταν πως αν ακουλουθούνταν οι προβλέψεις της, η χώρα δεν θα κάλυπτε τους στόχους του 2050, το οποίο καταρρίπτεται από τη νέα μελέτη. Τι μεσολάβησε από τότε; «Αυξήθηκε το επενδυτικό ενδιαφέρον για χερσαία αιολικά κατά 20%, φτάσαμε να είμαστε στην 9η θέση παγκοσμίως στη διείσδυση αιολικής ενέργειας, χωρίς να έχουμε πρακτικά χωροταξικό σχεδιασμό. Συνεχίστηκαν η άναρχη ανάπτυξη των ΑΠΕ και η ταχύτατη καταστροφή της ελληνικής φύσης χωρίς γυρισμό, αλλά μπήκε και ένα μικρό φρένο με την πρωτοβουλία των “Απάτητων Βουνών”, που προστάτεψε λίγα μεν αλλά πολύ σημαντικά ορεινά οικοσυστήματα (12 περιοχές)», εκτιμά η επικεφαλής του εργαστηρίου, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Κική Κατή. «Το ισχύον χωροταξικό δημιούργησε βιομηχανικές ζώνες σε βουνά και νησιά εις βάρος φυσικών, ιστορικών και πολιτισμικών τοπίων, τοπικών κοινωνιών και ενίοτε οικονομιών, δημιουργώντας κύμα κοινωνικών αντιδράσεων. Καταγγέλθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ως ανεπαρκές για την προστασία του δικτύου Natura 2000 (υπόθεση 2014/4073)».
Την προηγούμενη Τετάρτη, το υπουργείο Περιβάλλοντος έδωσε σε δημόσια διαβούλευση το νέο κείμενο του ειδικού χωροταξικού για τις ΑΠΕ. Από τη μια πλευρά, το προτεινόμενο πλαίσιο περιλαμβάνει μεγαλύτερους περιορισμούς για την εγκατάσταση νέων έργων: για παράδειγμα, απαγορεύει νέα αιολικά άνω των 1.200 μέτρων και σε νησιά κάτω των 300 τ. χλμ., νέα φωτοβολταϊκά σε δάση και δασικές εκτάσεις, αλλά και σε όλες τις περιοχές Natura. Από την άλλη πλευρά, η πολιτεία εξαιρεί από την εφαρμογή του νέου πλαισίου ακόμη και τις αιτήσεις εκείνες που μόλις έχουν υποβληθεί για αδειοδότηση (υπάρχει πληρότητα φακέλου), δηλαδή έργα δεκάδων χιλιάδων MW, αφήνοντας ένα μεγάλο ερωτηματικό για το πού θα εφαρμοστούν τελικά οι νέοι περιορισμοί. Ποια είναι η πρώτη ανάγνωση του νέου χωροταξικού από τους επιστήμονες; «Τα οριζόντια μέτρα προστασίας των βουνών και των μικρών νησιών είναι θετικά, γιατί αυτές οι περιοχές γνωρίζουμε πως είναι κέντρα βιοποικιλότητας και ενδημισμού. Επρεπε κάποτε να μπει ένα όριο. Για παράδειγμα, στην Αυστρία, που είναι εξίσου ορεινή χώρα με την Ελλάδα, μόνο το 12% του αριθμού των αιολικών σταθμών παράγει ενέργεια στην ορεινή της ζώνη (72% Αυστρίας) ενώ στην Ελλάδα το 92%», επισημαίνει η κ. Κατή. «Μόνο που το όριο έρχεται πολύ αργά, με ένα ήδη διαμορφωμένο επενδυτικό τοπίο και με μια καταστροφή της φύσης που δεν αντιστρέφεται πια». Το νέο χωροταξικό δίνει, επίσης, τη δυνατότητα οριοθέτησης ζωνών αποκλεισμού μέσω θεσμοθετημένων περιοχών άνευ δρόμων από το ΥΠΕΝ. «Ελπίζω να μην αναφέρεται μόνο στις δώδεκα περιοχές που έχουν θεσμοθετηθεί μέχρι σήμερα με προσωρινές υπουργικές αποφάσεις, αλλά και στη δυνατότητα προστασίας επιπλέον περιοχών εξαιρετικής φυσικότητας που θα ορίσει το υπουργείο για μόνιμη προστασία από επέκταση των τεχνητών επιφανειών, όπως ήδη δεσμεύθηκε να κάνει στον ΟΗΕ για τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης», σχολιάζει η κ. Κατή.
Τα ερωτήματα
Προκύπτουν όμως και πολλά ερωτήματα από το νέο χωροταξικό. «Γιατί να απαγορεύονται τα φωτοβολταϊκά σε όλο το δίκτυο Natura 2000, στα δάση και στις δασικές εκτάσεις και να επιτρέπονται τα αιολικά;», αναρωτιέται η κ. Κατή. «Τα αιολικά έχουν μεγαλύτερο περιβαλλοντικό αποτύπωμα στη δέσμευση γης στην Ελλάδα, τριπλάσιο από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Δεν θα έπρεπε να υπάρχει χαρτογραφική αποτύπωση της απορρόφησης άνθρακα από τα διαφορετικά οικοσυστήματα; Οι ΑΠΕ θα πρέπει να εγκαθίστανται στα λιγότερο σημαντικά οικοσυστήματα με μικρή δυνατότητα απορρόφησης άνθρακα. Τι θα γίνει με τα παλαιά αρχέγονα δάση; Θα υλοτομούνται αυτές οι καταπληκτικές αποθήκες άνθρακα για να γίνουν έργα, ενώ προστατεύονται αυστηρά από την ευρωπαϊκή και την εθνική νομοθεσία;».
Οι επιστήμονες επισημαίνουν, πάντως, ότι το χωροταξικό δεν συνοδεύεται από ανοιχτά διαθέσιμα γεωχωρικά αρχεία και τα αρχεία υποβάθρου που χρησιμοποιήθηκαν ως κριτήρια στον σχεδιασμό. «Δεν νοείται χωροταξικό χωρίς χάρτη… Αν θέλουμε διαφάνεια και πραγματικό διάλογο, απαιτούνται ανοιχτά δεδομένα GIS», λέει η κ. Κατή. «Ωστόσο, έπειτα από πολυετή αναμονή έχουμε μια δικαίωση των βασικών προτάσεων των επιστημόνων και της κοινωνίας των πολιτών και ένα πρώτο πλαίσιο συζήτησης».
Οι αριθμοί
1.014 ανεμογεννήτριες (29% του συνόλου) βρίσκονται σε προστατευόμενες περιοχές (Natura 2000), οι οποίες αποτελούν το 27,2% της συνολικής έκτασης της χώρας.
2.649 επιπλέον ανεμογεννήτριες αναμένεται να εγκατασταθούν σε προστατευόμενες περιοχές, εφόσον ολοκληρωθεί η αδειοδότηση όσων αιολικών πάρκων την έχουν αιτηθεί.
41,97GW ημερησίως θα παράγουν οι ανεμογεννήτριες της χώρας εφόσον συνεχιστεί η αδειοδότηση των αιολικών πάρκων όπως σήμερα, φορτίο υπερτριπλάσιο του εθνικού στόχου για το 2050 (13 GW). Το σενάριο αυτό όμως εκτιμάται ότι θα επεκτείνει τον κατακερματισμό των προστατευόμενων περιοχών και θα πλήξει τη βιοποικιλότητα.
16,9GW ημερησίως θα παράγονται από ανεμογεννήτριες πανελλαδικά –επίδοση που υπερβαίνει κατά 30% τον εθνικό στόχο του 2050– αν αποκλειστούν όλες οι περιοχές Natura, καθώς και οι περιοχές χωρίς δρόμους, οι οποίες είναι μεγαλύτερες των 5 τ. χλμ. – όπως προτείνει το Εργαστήριο Διατήρησης Βιοποικιλότητας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.
