Την πρώτη ημέρα, έξω από την πολυκατοικία είχε σταθμεύσει ένα περιπολικό. Τον χώρο έκλεινε μια ταινία της Αστυνομίας. Για να περιοριστούν οι δημοσιογράφοι, οι οπερατέρ, οι περίεργοι. Το δάπεδο της πιλοτής ήταν γεμάτο νερά.
Τη δεύτερη ημέρα, δημοσιογράφοι και αστυνομικοί είχαν φύγει. Τα νερά στέγνωσαν. Στο δάπεδο τώρα τρεμόπαιζε ένα καντήλι σε σχήμα σταυρού – γύρω του δύο τριαντάφυλλα, ένα λευκό και ένα κόκκινο. Κάποιος είχε στερεώσει άλλα δύο στην αυλόπορτα.
Την τρίτη ημέρα πια, τα καντήλια στην πιλοτή έγιναν δύο. Μπουκέτα από τριαντάφυλλα γύρω τους, μπουκέτα και στα φυτά έξω από την πολυκατοικία, κι άλλα τριαντάφυλλα στα κάγκελα. Ορισμένοι περαστικοί ακόμη γυρνούσαν το κεφάλι, κοιτώντας πρώτα πάνω την ταράτσα, ύστερα κάτω στα καντήλια. Αλλοι προσπερνούσαν, αγνοώντας, ίσως, τι συνέβη εκεί την Τρίτη.
Πολλά γράφτηκαν και ειπώθηκαν αυτήν την εβδομάδα για το τραγικό συμβάν με την αυτοκτονία των δύο κοριτσιών στην Ηλιούπολη. Κυκλοφορούσαν θεωρίες για τις αιτίες που τις οδήγησαν να πηδήξουν στο κενό. Αναλύσεις του σημειώματος που άφησε η μία στους γονείς της και κάπως έφτασε στα media. Πλάνα εστιασμένα στο σημείο της πτώσης.
Παρά τον θόρυβο, όμως, κανείς δεν γνωρίζει ακόμη γιατί. Γιατί αυτοκτονεί ένας έφηβος; Γιατί επιχειρούν να αυτοκτονήσουν δύο έφηβες μαζί; Την Πέμπτη, ο υπουργός Υγείας Αδωνις Γεωργιάδης ανέφερε σε συνέντευξη ότι ένας έφηβος στη Θεσσαλονίκη αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει αυτήν την εβδομάδα. Πριν από περίπου ένα μήνα, ο θάνατος μιας 17χρονης από το Ψυχικό αποδόθηκε σε αυτοχειρία. Αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά ή συμβαίνει κάτι με τα παιδιά στην Ελλάδα;
Τα δεδομένα
Σύμφωνα με τον Αργύρη Στριγγάρη, καθηγητή Ψυχιατρικής Παιδιών και Εφήβων στο ΕΚΠΑ και στο University College London, η πιθανότητα να αυτοκτονήσει έφηβος στην Ελλάδα είναι πολύ μικρή. «Δεν σημαίνει ότι δεν είναι τραγικό όταν συμβαίνει, αλλά κάτι τόσο σπάνιο είναι δύσκολο να προβλεφθεί», δηλώνει στην «Κ».
Με βάση τα στοιχεία της «Κλίμακας», του μη κυβερνητικού οργανισμού που διαχειρίζεται τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία 1018, το 2022 στην Ελλάδα αυτοκτόνησαν τέσσερα παιδιά ηλικίας 12-14 ετών και επτά έφηβοι ηλικίας 15-19 ετών. Το 2023 και το 2024 αυτοκτόνησαν 10 παιδιά και έφηβοι, επτά το 2025 και εννέα, μέχρι στιγμής, το 2026, με οκτώ εξ αυτών να ανήκουν στην ηλικιακή ομάδα 15-19.
Ταυτόχρονα, σύμφωνα με δεδομένα από το «Χαμόγελο του Παιδιού», από το 2021 μέχρι το 2025 παρατηρήθηκε αύξηση 31,6% στο σύνολο επικοινωνιών που αφορούσαν θέματα αυτοκτονικότητας και αυτοτραυματικής συμπεριφοράς – τόσο ο κ. Στριγγάρης όσο και άλλοι ειδικοί που μιλούν στην «Κ» τονίζουν ότι μεγάλο ποσοστό των αυτοχείρων έχουν προηγουμένως καταφύγει σε αυτοτραυματισμό.
Μόνο το 2025, το «Χαμόγελο» διαχειρίστηκε 764 περιστατικά αυτοκτονικότητας και αυτοτραυματικής συμπεριφοράς –δύο κάθε ημέρα–, τονίζοντας ότι σε ποσοστό 33,5% επρόκειτο για κορίτσια ηλικίας 13-15 ετών.
Η τελευταία έρευνα του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγιεινής που αφορούσε την ψυχοκοινωνική υγεία των εφήβων στην Ελλάδα διενεργήθηκε το 2022. Εκείνη τη χρονιά, περισσότεροι από ένας στους τρεις 15χρονους μαθητές απάντησαν ότι έχουν σκεφτεί έστω και μία φορά να βλάψουν τον εαυτό τους.
Ενας στους επτά είχε απαντήσει πως είχε κάνει έστω και μία απόπειρα αυτοκτονίας, ενώ τα 15χρονα κορίτσια είχαν σκεφτεί να βλάψουν τον εαυτό τους σε πολύ μεγαλύτερο ποσοστό από τα συνομήλικά τους αγόρια – 45,7% έναντι του 20,1%. Αντιστοίχως, περισσότερα κορίτσια (17,7%) δήλωσαν ότι είχαν κάνει απόπειρα αυτοκτονίας από ό,τι αγόρια (8,8%).
Το υπόβαθρο
Παιδιά από το περιβάλλον των μαθητριών που μίλησαν στην «Κ» περιγράφουν δύο «πολύ καλά κορίτσια». Εσωστρεφείς. Kαλές μαθήτριες, καλές φίλες. Αλλά οι ειδικοί τονίζουν ότι καμιά αυτοκτονία δεν έρχεται ως κεραυνός εν αιθρία. «Εχουν προηγηθεί συσσωρευτικά τραύματα που δεν έχουν γίνει αντιληπτά – η κατάθλιψη είναι σαφώς ένας από τους παράγοντες που μπορεί να επηρεάσουν, αλλά ακόμη και μια κατάθλιψη δεν γίνεται πάντα αντιληπτή, ειδικά στην εφηβεία η διάκριση της παθολογίας δεν είναι πάντα εύκολη», δηλώνει στην «Κ» η Εφη Λάγιου-Λιγνού, ψυχοθεραπεύτρια παιδιών και εφήβων και επόπτρια της Ελληνικής Εταιρείας Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας Παιδιού και Εφήβου.
Ενέχουν κοινά στοιχεία – απόσυρση, συναισθηματικές διακυμάνσεις, θέματα ταυτότητας, εξηγεί. «Αν πάντως δεν υπάρχει ήδη κάτι στον ψυχισμό του εφήβου», συμπληρώνει, «δεν θα φτάσει εύκολα στην αυτοκτονία». Συμβαίνει όμως κάτι τώρα που αγχώνει περισσότερο τα παιδιά και τους εφήβους; Ή είναι σήμερα το πρόβλημα πιο ορατό;
Η Σταυρούλα Σπυροπούλου, ψυχολόγος και συντονίστρια της Εθνικής Γραμμής για τα Παιδιά SOS 1056, εργάζεται οκτώ χρόνια στο «Χαμόγελο του Παιδιού». Η διαφορά που έχει δει τελευταίως, τώρα που περισσότερο από το 40% των κλήσεων αφορά θέματα ψυχικής υγείας των παιδιών, είναι στον τρόπο με τον οποίο αναζητούν βοήθεια. «Πλέον θα καλέσουν και τα ίδια τα παιδιά», δηλώνει στην «Κ», ή θα επικοινωνήσουν μέσω του αντίστοιχου chat. Κάποιες φορές, λέει, καλούν παιδιά γιατί ανησυχούν για άλλα παιδιά.
Οι ανήλικοι τηλεφωνούν για πολλούς λόγους. «Πολλοί περιγράφουν έντονα αισθήματα μοναξιάς, λένε ότι δυσκολεύονται να δημιουργήσουν σχέσεις ασφάλειας, ότι τους αγχώνουν οι προκλήσεις και το κομμάτι των διαδικτυακών κινδύνων», σημειώνει. Ορισμένοι έφηβοι αναφέρουν ότι είναι θύματα διαδικτυακού εκφοβισμού, ιδιαίτερα κορίτσια που τις απειλούν ακόμη και με φωτογραφίες ή βίντεο που είναι αποτέλεσμα τεχνητής νοημοσύνης.
Μιλούν για το άγχος που βιώνουν και συγκεκριμένα, τονίζει, για άγχος οικονομικό και για άγχος επίδοσης στις εξετάσεις και στο σχολείο εν γένει. «Πώς θα τα καταφέρω, τι με περιμένει στο μέλλον, ποιος είμαι, πού ανήκω», αναφέρει ενδεικτικά η κ. Σπυροπούλου. Ανάλογα με το κάθε άτομο γίνονται και αναφορές σε άλλες συνθήκες, όπως η κακοποίηση, το πένθος, η αναζήτηση σεξουαλικής ταυτότητας. Αλλά πιο έντονα περιγράφεται η μοναξιά. «Ακόμη και μέσα από το Διαδίκτυο μπορεί να αισθανθούν ότι δεν ανήκουν κάπου ή ότι κάποιος προσπαθεί να τους αποκλείσει», συμπληρώνει.
Σύμφωνα με τη Βασιλική Στάμου, συντονίστρια του Κέντρου για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας «Κλίμακα», από το 2020 μέχρι σήμερα παρατηρούν σταθερά αυξανόμενη άνοδο στις κλήσεις εφήβων. «Το 2026, μέχρι στιγμής 20% των κλήσεων είναι από την ηλικιακή ομάδα 15-19», λέει στην «Κ». Πρόκειται κυρίως για περιστατικά αυτοτραυματισμών – από χαρακιές στο σώμα μέχρι τριχοτιλλομανία. Μιλούν για τον αυτοτραυματισμό ως μια προσπάθεια να εκφράσουν την ψυχική δυσφορία που βιώνουν, αναφέρει. «Να εκφράσουν την αίσθηση αδιεξόδου που αισθάνονται», εξηγεί. «Ναι», συμπληρώνει, «τα παιδιά είναι αγχωμένα – αλλά η αυτοκτονία είναι αποτέλεσμα μιας ασθένειας που υπάρχει, μιας διαδικασίας που καλλιεργείται».
Το κράτος
Εδώ και 21 χρόνια, ο ψυχίατρος Γιώργος Νικολαΐδης είναι επικεφαλής της ∆ιεύθυνσης Ψυχικής Υγείας και Κοινωνικής Πρόνοιας στο Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού. «Τα τελευταία χρόνια», αναφέρει στην «Κ», «η κοινωνία στην Ελλάδα απορρυθμίζεται». Πρώτα ήταν οικονομική κρίση, ύστερα η υγειονομική – όλη η κοινωνία λειτουργεί σε αυξημένα επίπεδα άγχους, τονίζει. «Τα παιδιά που είναι τώρα στην εφηβεία έχουν μεγαλώσει σε μια κατάσταση αβεβαιότητας, σε μια κοινωνία διακινδύνευσης και επισφάλειας».
Κατά τον ίδιο, στον πυρήνα του προβλήματος βρίσκεται ο κατακερματισμός της κοινωνικής πρόνοιας, η οποία λέει ότι δεν συγκροτήθηκε ποτέ στην Ελλάδα ως αυτόνομος βραχίονας δημόσιας διοίκησης. Οι κοινωνικές υπηρεσίες αναπτύχθηκαν με τρόπο υποκείμενο σε άλλους μηχανισμούς, σημειώνει, ενώ οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας είναι τρομερά επιβαρυμένες. «Είναι τόσο υποστελεχωμένες, που μια οικογένεια με παιδί που δυσκολεύεται θα πάει σε ραντεβού αξιολόγησης οκτώ μήνες αφότου το κλείσει», δηλώνει.
Μαθήτριες και μαθητές του σχολείου της Ηλιούπολης στο οποίο φοιτούσαν οι δύο ανήλικες λένε στην «Κ» ότι στο λύκειο δεν υπάρχει ψυχολόγος. Σύμφωνα με στοιχεία της Εθνικής Στρατηγικής για την Πρόληψη της Βίας και την Αντιμετώπιση της Παραβατικότητας Ανηλίκων, μετά τις προσλήψεις που έχουν γίνει από το 2020, η αναλογία ψυχολόγων ανά σχολική μονάδα είναι περίπου 1 προς 5. Από το υπουργείο Παιδείας επιβεβαιώνουν στην «Κ» ότι πράγματι στο συγκεκριμένο σχολείο δεν υπήρχε ούτε ψυχολόγος ούτε κοινωνικός λειτουργός. Τονίζουν όμως ότι, αν χρειαζόταν οποιαδήποτε παρέμβαση, θα μπορούσε να κληθεί άμεσα ειδικός μέσω ΚΕΔΑΣΥ (Κέντρο Διεπιστημονικής Αξιολόγησης, Συμβουλευτικής και Υποστήριξης).
«Δεν καταφέραμε», λέει ο κ. Νικολαΐδης, «να πλαισιώσουμε τα παιδιά με ψυχοκοινωνική μέριμνα». Δεν είναι, όμως, απαραιτήτως η λύση οι παραπάνω προσλήψεις ειδικών ψυχικής υγείας στα σχολεία. «Είναι σαν να βάζεις έναν αστυνομικό σε κάθε γειτονιά – δεν θα μειωθεί απαραιτήτως η εγκληματικότητα», αναφέρει ο κ. Στριγγάρης. «Οι καλές παρεμβάσεις στα σχολεία δεν είναι εκείνες που βελτιώνουν την ψυχολογία των παιδιών κάνοντας κατ’ ιδίαν συναντήσεις, αλλά όσες βλέπουν το σχολείο ολιστικά». Να μην παραμελείται ο σημαντικός ρόλος του, συμπληρώνει η κ. Λάγιου-Λιγνού, στη συνολική ανάπτυξη του παιδιού, αντιμετωπίζοντάς το στρεβλά ως όχημα για τις Πανελλαδικές, «σαν να αποφασίζεται σε αυτές η επιτυχία ή η αποτυχία ζωής, πράγμα που δεν είναι αλήθεια».
Δεν θα πρέπει να δράσει η πολιτεία σπασμωδικά, τονίζει ο κ. Στριγγάρης, αλλά να οικοδομηθεί προσεκτικά μια διαδικασία παραπομπής των παιδιών σε ειδικούς, όπως και να γίνουν προσπάθειες να υπάρχει δίχτυ ασφαλείας οικονομικής για οικογένειες που αντιμετωπίζουν πρόβλημα –«πολλές φορές βλέπουμε οι αυτοκτονίες να συνδέονται με υλική απόγνωση», σημειώνει– και ψυχολογικής για τα παιδιά, όταν πλησιάζουν εξετάσεις.
Και ύστερα είναι η στοχευμένη πρόληψη. Σύμφωνα με τον κ. Στριγγάρη, χρειάζεται να δοθεί έμφαση στη φροντίδα που ακολουθεί κάποια απόπειρα ή περιστατικά αυτοτραυματισμού. «Τα βλέπουμε στα επείγοντα», αναφέρει, «και μετά χάνονται». Σχετικά με τις απόπειρες, η κ. Στάμου τονίζει ότι υποκαταγράφονται σε μεγάλο βαθμό, αλλά και ότι δεν υπάρχει καν ενιαίο σύστημα καταγραφής.
Ολοι οι ειδικοί τονίζουν ότι οι δυαδικές απόπειρες αυτοκτονίας, ειδικά σε τέτοια ηλικία, ειδικά μεταξύ φίλων, είναι κάτι εξαιρετικά σπάνιο. Καταδικάζουν, όμως, τον τρόπο με τον οποίο καλύφθηκε το τραγικό συμβάν από πολλά Μέσα, παραβιάζοντας τις κατευθυντήριες γραμμές του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.
«Λένε “μη δημοσιεύετε λεπτομέρειες για τον τρόπο ή τις τελευταίες επικοινωνίες αυτοχείρων” γιατί η δημοσιοποίηση προάγει την αυτοκτονικότητα», αναφέρει ο κ. Νικολαΐδης, μένοντας κυρίως στο σημείωμα. «Το τραγικότερο είναι ότι κανείς από όσους ευθύνονται για τη δημοσιοποίηση κάτι τόσο ιερά προσωπικού δεν θα τιμωρηθεί», συμπληρώνει. «Αυτή η ανομία βρίσκεται στον πυρήνα της απογοήτευσης της συγκεκριμένης γενιάς». Από την Παρασκευή, πάντως, διεξάγεται επείγουσα έρευνα κατόπιν εντολής της Εισαγγελίας του Αρείου Πάγου, με ζητούμενο να διαπιστωθεί αν έχουν υπάρξει αδικήματα αναφορικά με τη δημοσιοποίηση σημειωμάτων και βίντεο από την τραγική κατάληξη των δύο μαθητριών.
