ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ – ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗ. Πέρασαν ήδη 22 χρόνια μετά τη «μεγάλη έκρηξη» (Big Bang) της διεύρυνσης του 2004 και δεκατρία μετά την τελευταία ένταξη –εκείνη της Κροατίας το 2013– και η Ευρωπαϊκή Ενωση αντιμετωπίζει το ίδιο ερώτημα: θέλει πραγματικά να μεγαλώσει ή απλώς να υπόσχεται ότι κάποτε θα το κάνει;
Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία μετέτρεψε τη διεύρυνση από τεχνοκρατική διαδικασία σε ζήτημα γεωπολιτικής επιβίωσης της Ενωσης.
Η Ουκρανία και η Μολδαβία απέκτησαν καθεστώς υποψήφιας χώρας, τα Δυτικά Βαλκάνια επανήλθαν στο προσκήνιο και οι Βρυξέλλες υποσχέθηκαν –πριν από τρία χρόνια– το έτος 2030 ως πιθανό ορίζοντα νέων εντάξεων. Ομως, πίσω από τις μεγαλόστομες διακηρύξεις η πραγματικότητα παραμένει αρκετά πιο σύνθετη.
Αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί εμφανίζονται τώρα προτάσεις, που μέχρι πρότινος θεωρούνταν σχεδόν αιρετικές: περιορισμός δικαιωμάτων βέτο για νέα κράτη-μέλη, που προβάλλει εσχάτως ως «καινοτόμος» πρόταση από πλευράς Κομισιόν ή «σταδιακή» ένταξη και –κυρίως– η ιδέα του Γερμανού καγκελαρίου Φρίντριχ Μερτς για μια «συνδεδεμένη ιδιότητα μέλους» (associate membership) της Ουκρανίας.
Η πρόταση Μερτς, πάντως, δεν γεννήθηκε στο «κενό». Ανθρωποι με γνώση του σκεπτικού του εξηγούν στην «Κ» ότι η βασική λογική είναι να δοθεί στην Ουκρανία στενότερη σύνδεση με την Ε.Ε., χωρίς να «μπλοκάρει» η πλήρης ένταξη στα εθνικά κοινοβούλια και τα δημοψηφίσματα κρατών-μελών. «Η πλήρης ένταξη παραμένει ο στόχος», εξηγούν, όμως «ρεαλιστικά θα χρειαστεί χρόνος». Για το Βερολίνο, το 2027 που επιδιώκει το Κίεβο δεν υπήρξε ποτέ ρεαλιστική ημερομηνία πλήρους ένταξης.
Η λογική είναι απλή: η Ε.Ε. θέλει να στείλει ισχυρό πολιτικό μήνυμα στο Κίεβο, χωρίς να ανοίξει τώρα την επίπονη συζήτηση αλλαγής των ευρωπαϊκών Συνθηκών, που αφορούν εσωτερικές μεταρρυθμίσεις για την ένταξη νέων μελών. Το μοντέλο Μερτς θα μπορούσε να προσφέρει στην Ουκρανία «μια θέση στο τραπέζι χωρίς δικαίωμα ψήφου», αποφεύγοντας εξαντλητικά εθνικά δημοψηφίσματα, που θα προκαλούσε μια πλήρης ένταξη.
Ευρωπαίος διπλωμάτης παραδέχεται, πάντως, ότι πίσω από τις συζητήσεις περί «καινοτόμων» ιδεών –που ουσιαστικά είναι παλαιές, αλλά με άλλη ονομασία– υπάρχει η ωμή πραγματικότητα: «Μιλάμε για τεράστια χώρα, που θα δημιουργήσει ανισορροπίες στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό, στην κοινή αγροτική πολιτική και στα ταμεία συνοχής». Με απλά λόγια, η Ουκρανία δεν είναι Μαυροβούνιο, που μαζί με την Αλβανία αποτελούν τις δύο πιο προχωρημένες χώρες με προοπτική ένταξης έως το 2030.
Παρότι ο Ουκρανός πρόεδρος απέρριψε ήδη την πρόταση Μερτς, ωστόσο στις Βρυξέλλες άνοιξε όντως ευρύτερη συζήτηση για το εάν το σημερινό μοντέλο διεύρυνσης έχει φτάσει στα όριά του. Αξιωματούχοι της Κομισιόν μιλούν ανοιχτά για την ανάγκη ενός «διαφορετικού» συστήματος ένταξης, προειδοποιώντας ότι η Ε.Ε. κινδυνεύει να χάσει τη γεωπολιτική μάχη εάν δεν κινηθεί γρήγορα. Δεν υιοθετούν πλήρως την ιδέα Μερτς, όμως την υποδέχονται ως «καλή αφετηρία», καθώς ήδη τα κράτη-μέλη εξετάζουν «έναν συνδυασμό της αρχής της αξιοκρατίας με δυνατότητες σταδιακής ενσωμάτωσης».
Ουσιαστικά, όπως εξηγούν κοινοτικές πηγές στην «Κ», η Ε.Ε. προσπαθεί να τετραγωνίσει τον κύκλο: να κρατήσει δηλαδή ζωντανή την υπόσχεση πλήρους ένταξης, χωρίς όμως να δεσμευθεί σε χρονοδιαγράμματα που δεν μπορεί να τηρήσει. Το φάντασμα των προηγούμενων διευρύνσεων πλανάται ακόμη στις Βρυξέλλες. Το 2004, όταν εντάχθηκαν δέκα νέα κράτη, επιβλήθηκαν μεταβατικοί περιορισμοί – ακόμη και στην ελεύθερη κυκλοφορία εργαζομένων από χώρες όπως η Πολωνία. Σήμερα, η προοπτική ένταξης της Ουκρανίας –μιας χώρας τεράστιας γεωργικής παραγωγής και 40 εκατ. κατοίκων πριν από τον πόλεμο– προκαλεί έντονο προβληματισμό.
Το βέτο
Πάντως, η ιδέα περιορισμού του βέτο για νέα κράτη-μέλη δεν είναι ακριβώς νέα, ενώ φέρει επίσης γερμανική «σφραγίδα», καθώς είχε τεθεί από τον πρόεδρο της Επιτροπής Ευρωπαϊκών Υποθέσεων της Μπούντεσταγκ, Αντον Χοφράιτερ, υπενθυμίζει ο Κρίστοφ Μπέντερ, αναπληρωτής πρόεδρος του European Stability Initiative (ESI) στο Βερολίνο. Ο ίδιος σημειώνει ότι «αρκετά κράτη-μέλη φοβούνται περαιτέρω επιπλοκές στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων σε μια διευρυμένη Ενωση». Οπως εξηγεί, σήμερα συνυπάρχουν «δύο παράλληλες δυναμικές»: από τη μία η ανάγκη να δοθεί στην Ουκρανία και τα Δυτικά Βαλκάνια «μια αξιόπιστη προοπτική, που να οδηγεί σε πλήρη ένταξη» και, από την άλλη, οι αντιστάσεις κρατών-μελών που φοβούνται τις συνέπειες της διεύρυνσης.
Από την πλευρά της η Κορίνα Στρατουλάτ, αναπληρώτρια διευθύντρια στο European Policy Centre (EPC) στις Βρυξέλλες, θεωρεί ότι οι τρέχουσες συζητήσεις αποτυπώνουν την προσπάθεια της Ε.Ε. «να καταστήσει τη διεύρυνση γεωπολιτικά αξιόπιστη και ταυτόχρονα να καθησυχάσει τα κράτη-μέλη, που φοβούνται ότι μια μεγαλύτερη Ευρώπη θα γίνει δυσλειτουργική». Η ίδια προειδοποιεί, ωστόσο, ότι τέτοιες λύσεις μπορεί να δημιουργήσουν κράτη-μέλη «δεύτερης κατηγορίας», αν δεν είναι σαφώς καθορισμένες και προσωρινές.
