Από καιρό ήθελε λόγω της μισής καταγωγής του –και εξαιτίας ενός οικογενειακού μνημείου με δεκατρείς πεσόντες προγόνους, στον Κήπο των Ηρώων– να ανεβάσει μια παράσταση για την Εξοδο του Μεσολογγίου. Η φετινή, 200ή επέτειος εκείνης της νύχτας του Απριλίου του 1826 πρόσφερε την ευκαιρία. Ομως ο σκηνοθέτης και ηθοποιός Μάνος Καρατζογιάννης είδε και τη δυνατότητα μιας κειμενικής συνύπαρξης.
«Θέλησα να κάνω μια παράσταση που να συνδυάζει από τη μια τον καλλιτεχνικό νου –την άτυπη τριλογία του Διονύσιου Σολωμού “Η γυναίκα της Ζάκυθος”, “Ελεύθεροι Πολιορκημένοι” και “Διάλογος”– και από την άλλη τον ιστορικό νου, δηλαδή τις μαρτυρίες των Μεσολογγιτών για την καθημερινότητά τους, όπως καταγράφηκαν στα απομνημονεύματα του Κασομούλη, του Μίχου, του Μακρή, του Σπυρομήλιου και βέβαια του Βλαχογιάννη», λέει στην «Κ» και συνεχίζει: «Οι μαρτυρίες διαθέτουν τη δύναμη της ζωής, το αίσθημα της καθημερινότητας, μια αισθηματική καταγραφή της Ιστορίας που δεν μπορείς να την αντιληφθείς μέσα από τους αριθμούς. Ειδικά επί σκηνής, οι μαρτυρίες αποκτούν μια άλλη ζωή. Και η σκηνή γίνεται ένας χώρος όπου η δικαιοσύνη, ακόμα και ιστορικά μιλώντας, αποκαθίσταται».
Οι Μεσολογγίτες έμοιαζαν να αντλούν δύναμη μέσα από την ανάγκη για ελευθερία και μέσα από τη συνέχεια της γλώσσας. Κατόρθωναν να μένει όρθια η ψυχή τους.
Κάπως έτσι, στην παράσταση «Η Γυναίκα της Ζάκυθος – Διάλογος στα ερείπια του Μεσολογγίου», θα ακουστούν αφηγήσεις τρομερές, για τις κακουχίες και την πείνα των πολιορκημένων Μεσολογγιτών, οι οποίοι αναγκάζονταν ενίοτε να τραφούν ακόμα και με τους νεκρούς τους. Θα ειπωθούν όμως και περιστατικά χιουμοριστικά, όπως μιας ατρόμητης Μεσολογγίτισσας που μια ημέρα μετέφερε τη γεμάτη υδροβαρέλα της και που όταν έσκασε κοντά της μια τούρκικη οβίδα, η έγνοια της ήταν να αντικαταστήσει το χαμένο νερό.
Ο ίδιος ο Σολωμός, άλλωστε, δεν υμνεί μόνο τη θυσία των Μεσολογγιτών, αλλά και την ίδια τη ζωή. «Ειδικά στο δεύτερο σχεδίασμα των “Ελεύθερων Πολιορκημένων”, όπου μιλάει για το “μάγεμα” της φύσης, για τα ανοιξιάτικα άνθη που είναι όσα και τα άρματα που κλείνουν το Μεσολόγγι», υπερθεματίζει ο Μάνος Καρατζογιάννης. «Κυρίως όμως», συνεχίζει, «η παρουσία του Σολωμού στην παράσταση έχει να κάνει με την ελευθερία και τη γλώσσα, με αυτά δηλαδή που είχε και εκείνος στον νου του. Πρόκειται για δύο στοιχεία που δεν είναι τόσο ζωντανά στην καθημερινότητά μας. Σαν να λείπει μια τέτοια πνευματικότητα. Οι Μεσολογγίτες, όμως, έμοιαζαν να αντλούν δύναμη μέσα από την ανάγκη για ελευθερία και μέσα από τη συνέχεια της γλώσσας. Υπάρχει μια φράση του Σίλερ που σκεφτόμουν συχνά στη διάρκεια των δοκιμών: “η απώλεια κάθε πράγματος δεν είναι τίποτα, αν η ψυχή μένει όρθια”. Και οι Μεσολογγίτες κατόρθωναν να μένει όρθια η ψυχή τους, παρότι στις πολιορκίες έχαναν συνεχώς κάτι αγαπημένο».
Η φράση
Το λέει και ένας από τους ωραιότερους στίχους των «Ελεύθερων Πολιορκημένων», ο οποίος ακούγεται στην παράσταση: «συχνά τα στήθια εκούρασα, ποτέ την καλοσύνη». Τι εντύπωση προκαλεί στον Καρατζογιάννη; «Εχει να κάνει με το σθένος, το πνεύμα, την παρρησία του ανθρώπου που όσο και αν μοχθεί και παρά το άγος και τον κάματο, καταφέρνει να κρατάει την καλοσύνη ζωντανή – σαν σκέψη, σαν προαίρεση, αλλά και σαν δράση στη ζωή του», αποκρίνεται. «Μοιάζει –για αυτό έχει γοητεία η ελληνική γλώσσα και η γραμματεία– σαν μια συνέχεια του Θουκυδίδη, ο οποίος στον “Επιτάφιο” περιέγραφε τους Αθηναίους, λέγοντας πως ό,τι και αν τους συνέβαινε στην καθημερινότητά τους, δεν έπαιρναν όψη στενάχωρη, όχι γιατί υπήρχε κάποιος νόμος, αλλά από σεβασμό στον διπλανό τους, στους συμπολίτες τους. Με συγκινεί βαθιά αυτή η φράση», συνεχίζει ο σκηνοθέτης, «και νομίζω ότι είναι κάτι που επίσης έχει εκλείψει. Υπάρχει αρκετή ένταση, καχυποψία και μισαλλοδοξία στη δημόσια ζωή. Και η φράση αυτή αντηχεί σαν ευχή όχι μόνο εθνική, αλλά πανανθρώπινη».
Εκτός από τη σκηνοθεσία της παράστασης –η οποία αποτελεί συμπαραγωγή του Εθνικού Θεάτρου και του ΔΗΠΕΘΕ Αγρινίου– ο Καρατζογιάννης υπογράφει την έρευνα και τη δραματουργία, ενώ τις ερμηνείες έχουν αναλάβει ο ίδιος και οι Βίκυ Βολιώτη, Δημήτρης Γεωργιάδης, Μαρία Ζορμπά, Μαρίνα Μάλλιου και Γιάννης Τσορτέκης. Η Μαρίζα Κωχ μελοποίησε και θα ερμηνεύσει ένα κομμάτι των “Ελεύθερων Πολιορκημένων”, ενώ στην πρεμιέρα, στο αρχαίο θέατρο Οινιαδών, θα μιλήσει η ιστορικός Μαρία Ευθυμίου. Εχει μια αύρα ιστορίας το εγχείρημα, ο δε Καρατζογιάννης, ως καλλιτεχνικός διευθυντής του Θεάτρου Σταθμός, έχει ανεβάσει και άλλες παραστάσεις για την ιστορική μνήμη. Στη συγκεκριμένη καταπιάνεται και με ερωτήματα που, όπως λέει, έχουν να κάνουν με τη θυσία, την ελευθερία, τη γλώσσα, την αλληλεγγύη, την ευθύνη, την ελληνικότητα. «Εχουν να κάνουν με το πώς παραμένει κάποιος ελεύθερος εσωτερικά, όσο και αν ο κλοιός γύρω του στενεύει», προσθέτει και καταλήγει: «το Μεσολόγγι είναι βέβαια το ένδοξο “αλωνάκι” που λέει ο Σολωμός. Ομως υπάρχουν και σήμερα, άλλα αλωνάκια, άλλοι τόποι και λαοί, που καλούνται καθημερινά να ορθώσουν κι εκείνοι ανάστημα».
Αρχαίο θέατρο Οινιαδών: 5 Ιουλίου
Κηποθέατρο Αγρινίου: 7 Ιουλίου
Σχολείον της Αθήνας «Ειρήνη Παπά»: 29-30 Αυγούστου
