Ολοι σήμερα μιλούν για την AI, αλλά ποιος ορίζει την ηθική της; Η Κενυάτισσα Γουακάνι Χόφμαν, ακαδημαϊκός, ερευνήτρια, συγγραφέας και θεματοφύλακας της αφρικανικής φιλοσοφίας Ubuntu, που βασίζεται στον σεβασμό προς τους άλλους, στην αλληλεγγύη και τη συνύπαρξη, κάνει τη δική της πρόταση. Υποστηρίζει ότι η φιλοσοφία Ubuntu μπορεί να αποτελέσει το ηθικό πλαίσιο για την ανάπτυξη της AI. Βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα εποχή, όπου οι τεχνολογικοί κολοσσοί φαίνεται πως ορίζουν τους κανόνες του παιχνιδιού. Πώς πρέπει να αντιδράσουν τα οκτώ δισεκατομμύρια ανθρώπων που υπάρχουν στη γη; Με αφορμή την παρουσία της στο τρίτο «The Lyceum Project» (19-20 Ιουνίου, Ωδείο Αθηνών) με θέμα «Αλληλένδετη Νοημοσύνη: Εμβια. Προγονική. Τεχνητή», η κ. Χόφμαν δίνει ενδιαφέρουσες απαντήσεις, εξηγώντας παράλληλα τον ρόλο που μπορεί να παίξει η Ελλάδα στον παγκόσμιο διάλογο για την ηθική και την τεχνολογία.
– Πώς θα περιγράφατε την αποστολή σας;
– Ενδιαφέρομαι βαθιά να γεφυρώσω δύο διαφορετικούς κόσμους χρησιμοποιώντας τη φιλοσοφία Ubuntu: τους ιθαγενείς αφρικανικούς τρόπους ύπαρξης και τη νεωτερικότητα. Σε επαγγελματικό επίπεδο, κάνω έρευνα για τις ανθρώπινες αξίες που βοηθούν στη διαμόρφωση της τεχνολογίας. Χρησιμοποιώ το Ubuntu για να εξετάσω τις αξίες του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος – αυτό σημαίνει άλλωστε Ubuntu. Και έπειτα, το πώς μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε αυτές τις αρχές για να σχεδιάσουμε τις σύγχρονες τεχνολογίες. Με ενδιαφέρει πολύ το ερώτημα: Αν σχεδιάζαμε έναν κόσμο κατάλληλο για όλους, τι είναι αυτό ακριβώς που μας ενώνει;
– Ποιες είναι οι αρχές της φιλοσοφίας Ubuntu και πώς σχετίζονται με την τεχνολογία σήμερα;
– Για μένα που γεννήθηκα και μεγάλωσα στην Κένυα είναι τρόπος ύπαρξης. Σημαίνει ότι παίρνεις αποφάσεις ως άτομο, αλλά βλέπεις συνεχώς πώς αυτές επηρεάζουν το άμεσο περιβάλλον σου και όχι μόνο. Υπάρχουν τρεις θεμελιώδεις αρχές: η Αποκατάσταση (Repair), η Φροντίδα (Care) και η Αμοιβαιότητα (Reciprocity). Το Ubuntu είναι στην πραγματικότητα «σχεσιακή νοημοσύνη» (relational intelligence). Υποστηρίζουμε πως «ένας άνθρωπος είναι άνθρωπος μέσω άλλων ανθρώπων». Μας ενδιαφέρει περισσότερο το πώς σχετίζονται οι άνθρωποι μεταξύ τους παρά η ατομική επιτυχία. Δεν μπορείς να πεις «πέτυχα μόνος μου στην επιχείρησή μου», αφού υπήρχαν άνθρωποι που σε στήριξαν. Μπορεί να είσαι ο πιο πλούσιος ή ο πρόεδρος στο χωριό, αλλά ο σεβασμός που κερδίζεις βασίζεται στις σχέσεις που διατηρείς και όχι στους τίτλους σου. Αυτές οι αρχές πρέπει να συμπεριληφθούν στην ηθική του σχεδιασμού της AI. Για να το καταλάβετε στην πράξη, το πρώτο που θα ρωτούσε ένας σοφός στην Αφρική για μια νέα τεχνολογία είναι: «θα βοηθήσει αυτή η τεχνολογία να αποκατασταθεί κάτι στις σχέσεις μας;».
– Προτείνετε στις μεγάλες εταιρείες να προσαρμόσουν τους αλγορίθμους τους σε αυτές τις αρχές;
– Λέω συχνά στους μηχανικούς αυτών των εταιρειών: «Είστε κοινωνικοί μηχανικοί με τεχνικές λύσεις». Τους ζητώ να αφήσουν στην άκρη όσα νομίζουν ότι ξέρουν και να κάνουν έρευνα σαν να ήταν μέλη της κοινότητας. Σήμερα το κέρδος προηγείται των ανθρώπων. Εγώ το αντιστρέφω: οι άνθρωποι πρώτα. Υπάρχει ένας «αλγόριθμος Ubuntu», ο Ulimisana Optimization Algorithm. Εχει αποδειχθεί ότι λειτουργεί εντελώς διαφορετικά από τα τρέχοντα γλωσσικά μοντέλα (LLMs). Είναι βελτιστοποιημένος για συνεργασία και για να εντοπίζει πού οι σχέσεις πρόκειται να διαρραγούν, επισημαίνοντας τι χρειάζεται αποκατάσταση.
– Μπορείτε να μας δώσετε ένα παράδειγμα για το πώς χρησιμοποιείται;
– Ενα σύστημα βασισμένο στη φιλοσοφία που περιγράφω δεν θα έδινε μια έτοιμη απάντηση. Θα σε οδηγούσε να βρεις την απάντηση μέσα σου και να δεις τι χρειάζεται αποκατάσταση στο περιβάλλον σου. Φανταστείτε μια έγκυο γυναίκα που πηγαίνει σε έναν γιατρό στην Κένυα. Το ChatGPT μπορεί να έδινε μια διάγνωση βάσει συμπτωμάτων. Ο αλγόριθμος Ubuntu θα ρωτούσε: «ποια είναι η σχέση της με τον σύντροφό της; Πόσα παιδιά έχει; Ποιος είναι ο ρόλος και οι ευθύνες της απέναντι στην κοινότητα;». Ετσι βλέπουμε τη συνολική εικόνα. Ισως η γυναίκα χρειάζεται ψυχολογική υποστήριξη και όχι απλώς φάρμακα. Ο αλγόριθμος δεν δίνει όλη την εξουσία στον ειδικό, αλλά τον καθοδηγεί να βρει τους σωστούς ανθρώπους στο περιβάλλον της ασθενούς.
– Πιστεύετε ότι υπάρχει τρόπος να πειστούν οι τεχνολογικοί κολοσσοί να αλλάξουν κατεύθυνση;
– Οι εταιρείες τεχνολογίας μιλούν για «αφθονία», εννοώντας να έχουν όλοι περισσότερα «πράγματα». Εγώ πιστεύω ότι χρειαζόμαστε λιγότερα πράγματα, ο πλανήτης δεν αντέχει. Το Ubuntu μας καλεί να επιστρέψουμε στις μη υλικές συνθήκες ευημερίας. Δεν ανησυχώ για τους επτά δισεκατομμυριούχους που χρηματοδοτούν την τεχνολογία, αλλά για τα οκτώ δισεκατομμύρια ανθρώπων. Υπάρχει περισσότερη δύναμη αριθμητικά. Πρέπει να αναρωτηθούμε: χρειαζόμαστε όλα αυτά τα πράγματα που παράγονται; Ρωτάω συχνά: τα εργαστήρια της Microsoft, της Anthropic ή της OpenAI συνεργάζονται; Πώς μπορείς να φτιάχνεις ένα εργαλείο που θα επηρεάσει οκτώ δισεκατομμύρια ανθρώπους και κάθε εργαστήριο να νομίζει ότι μόνο το δικό του θα είναι το καθοριστικό; Δεν έχουμε χρόνο για ανταγωνισμό. Ο καπιταλισμός σήμερα έχει γίνει ένα εργαλείο ανταγωνισμού για το ποιος θα κερδίσει τον αγώνα. Αλλά αν κάποιος κερδίσει έτσι, θα είναι καταστροφικό για όλους. Νοημοσύνη είναι να σκέφτεσαι τις σχέσεις.
– Τι θα θέλατε να καταλάβει το ελληνικό κοινό για το μέλλον της AI και την ηθική της φιλοσοφίας Ubuntu;
– Θα ήθελα οι άνθρωποι στην Ευρώπη να φέρουν την κοινή λογική σε αυτή τη συζήτηση. Μέσα από την κριτική σκέψη, είναι ώρα να αναλύσετε τι εννοούμε όταν μιλάμε για AI χρησιμοποιώντας τις εκπληκτικές φιλοσοφίες που έχετε ως κληρονομιά. Αυτό είναι το αποτύπωμά σας στον κόσμο. Δεν μπορείς να μιλάς για δημοκρατία χωρίς να αναφέρεις τους Ελληνες φιλοσόφους. Ετσι, δεν θα έπρεπε να μπορούμε να μιλάμε για την AI χωρίς να αναφερόμαστε στην ηθική του να είσαι άνθρωπος, και αυτή η εκπαίδευση πρέπει να ξεκινήσει από την Ελλάδα.
